माधव निदान (मधुकोश व्याख्या व हिन्दी अनुवाद सहित)
Madhava Nidana with Madhukosha & Hindi Translation
माधवकर द्वारा
स्रोत: खेमराज श्रीकृष्णदास · खेमराज श्रीकृष्णदास (उद्गम)
( ९८ ) माधवनिदान ।
( ९८ ) माधवनिदान ।
हिक्काका स्वरूप और निरुक्ति ।
मुहुर्मुहुर्वायुरुदेति सस्वनो
यकृत्प्लीहान्त्राणि मुखादिवाक्षिपन् ।
सघोषवानाशु हिनस्त्यसून यत-
स्ततस्तु हिक्केत्यभिधीयते बुधैः ॥ ३ ॥
उदानवायु प्राणवायुके साथ मिलकर जब निकले तब मनुष्य हिंग हिंग ऐसा
शब्द करे और कलेजा प्लीहा इनको मुखपर्यन्त खींच लावे ( इस स्थानमें मुखशब्द
करके प्राण जल अन्न इनके बहनेवाले मार्ग जानने ) और मुखमें आनकर बडा
शब्द निकले उसको वैद्यवर हिक्का ( हिचकी ) रोग कहे हैं । यह शीघ्र प्राणोंकी
हरनेवाली होती है ॥
हिक्काके भेद और सम्प्राप्ति ।
अन्नजां यमलां क्षुद्रां गम्भीरां महतीं तथा ।
वायुः कफेनानुगतः पञ्च हिक्काः करोति हि ॥ ४ ॥
वात कफसे मिलकर १ अन्नजा, २ यमला, ३ क्षुद्रा, ४ गम्भीरा और ५ महती
ऐसे पांच प्रकारकी हिचकी रोगको प्रगट करे हैं ॥
हिक्काके पूर्वरूप ।
कण्ठोरसो गुरुत्वं च वदनस्य कषायता ।
हिक्कानां पूर्वरूपाणि कुक्षेराटोप एव च ॥ ५ ॥
कंठ और हृदय भारी रहे और बादीसे मुख कसैला रहे कूखमें अफरा रहे, यह
हिचकीका पूर्वरूप जानना ॥
अन्नजाके लक्षण ।
पानान्नैरतिसंयुक्तैः सहसा पीडितोऽनिलः ।
हिक्कयत्यूर्ध्वगो भूत्वा तां विद्यादन्नजां भिषक् ॥ ६ ॥
अन्न और पानीके बहुत सेवन करनेसे वात अकस्मात् कुपित हो ऊर्ध्वगामी होकर
मनुष्यके अन्नजा हिचकी प्रगट करे ॥
१ अत्र प्लीहो ह्रस्वकारवान् छन्दोऽनुरोधात् । २ हिनस्त्यसूनिति हिक्केति निरुक्तिः,
पृषोदरादिना रूपसिद्धिः । हिगिति कृत्वा कम्पति शब्दायते इति हिक्केति शाब्दिकाः ।
३ उक्तं च-प्राणादकान्नव हीनि स्रोतांसि विकृतोऽनिलः । हिक्काः करोति संरुध्य तासां लिङ्गं
पृथक् शृणु ॥ इति ।
भाषाटीकासमेत । (९९)
यमलाके लक्षण ।
चिरेण यमलैर्वेगैर्या हिक्का संप्रवर्त्तते ।
कंपयन्ती शिरो ग्रीवां यमलां तां विनिर्दिशेत् ॥ ७ ॥
ठहर ठहरके दो दो हिचकी चले, शिर कन्धाको कंपावे वह यमला हिचकी जाननी॥
क्षुद्राके लक्षण ।
प्रकृष्टकालैर्या वेगैर्मन्दैः समभिवर्त्तते ।
नाभिप्रवृत्ता या हिक्का जत्रुमूलात्प्रधावति ॥ ८ ॥
जो हिचकी बहुत देरमें कण्ठ हृदयकी सन्धिस मन्द मन्द चले उसको क्षुद्रा
नाम हिचकी कहते हैं ॥
गंभीराके लक्षण ।
नाभिप्रवृत्ता या हिक्का घोरा गम्भीरनादिनी ।
अनेकोपद्रववती गम्भीरा नाम सा स्मृता ॥ ९ ॥
जो हिचकी नाभिके पाससे उठ घोर गम्भीर शब्द करे और जिसमें प्यास ज्वरादि
अनेक उपद्रव हों उसको गम्भीरा हिचकी कहते हैं ॥
महती हिचकीके लक्षण ।
मर्माप्युत्पीडयन्तीव सततं या प्रवर्तते ।
महाहिक्केति सा ज्ञेया सर्वगात्रप्रकम्पिनी ॥ १० ॥
जो हिचकी मर्मस्थानमें पीडा करती हुई और सर्व गात्रोंको कम्पावती हुई सब
कालमें प्रवृत्त होय उसको महाहिक्का कहते हैं ॥
हिचकीके असाध्य लक्षण ।
आयम्यते हिक्कतो यस्य देहो दृष्टिश्चोर्ध्वं ताम्यते यस्य
नित्यम्। क्षीणोऽन्नद्विट् क्षौति यश्चातिमात्रं तौ द्वौ चान्त्यौ
वर्जयेद्धिक्कमानौ ॥ ११ ॥
जिसका हिचकीसे देह तन जावे, ऊंची दृष्टि हो जावे और मोह होय, क्षीण पड ,
जाय, भोजनमें अरुचि हो और छींक बहुत आवें इन दोनों हिचकियोंवाले रोगी
अर्थात् जिसको गम्भीरा और महती हिचकी होंय, सो वैद्यको त्याज्य है ॥
अतिसञ्चितदोषस्य भक्तच्छेदकृशस्य च ।
व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यातिव्यवायिनः ॥
आसां या सा समुत्पन्ना हिक्का हन्त्याशु जीवितम् ॥ १२ ॥