कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

३ अध्याये ] विद्यासमुद्देशप्रकरणम् । २९

३० नयज्ञानम्, ३१ करणादानम्, ३२ चित्राचित्रविधिः ३३ गूढराशिः ३४ तुल्यामिहारः ३५ क्षिप्रग्रहणम् ३६ अनुप्रातिलेखस्मृतिः ३७ अग्निक्रमः ३८ छलच्छ्यामोहनम् ३९ ग्रहदानं चेति । सजीवाः पञ्च, तद्यथा—४० उपस्थानविधिः ४१ युद्धम्, ४२ रुतम् ४३ गतम्, ४४ वृत्तं चेति ।

शयनोपचारिकाः षोडश, तद्यथा-४५ पुरुषस्य भावग्रहणम् , ४६ स्वरागप्रकाशनम् ४७ प्रत्यङ्गदानम्, ४८ नखदन्तयोर्विचारौ ४९ नीवीसंसनम् ५० गुह्यस्य संस्पर्शनानुलोम्यम् ५१ परमार्थकौशलम् ५२ हर्षणम् ५३ समानार्थताकृतार्थता ५४ अनुप्रोत्साहनम् ५५ मृदुक्रोधप्रवर्तनम् ५६ सम्यक्क्रोधनिवर्तनम् ५७ क्रुद्धप्रसादनम् ५८ सुप्तपरित्यागः ५९ चरमस्वापविधिः ६० गुह्यगूहनमिति ।

चतस्र उत्तरकलाः, तद्यथा-६१ साश्रुपातं रमणाय शापदानम् ६२ स्वशपथक्रिया ६३ प्रस्थितानुगमनम् ६४ पुनः पुनर्निरीक्षणं चेति चतुःषष्टिर्मूलकलाः। आस्वेव निविष्टानामवान्तरकलानामष्टादशाधिकानि पञ्चशतान्युक्तानि, तत्र कर्मद्यूताश्रयाः प्रायश आबालं गच्छन्ति, ता एवान्यथा विभज्य चतुःषष्टिरुक्ता, यास्तु शयनोपचारिका उत्तरकलाश्च, ताः प्रायशस्तन्त्रस्याङ्गतां प्रतिपद्यन्त इति पाञ्चालिक्यामेव चतुःषष्ट्यामवान्तरकला वेदितव्याः, ताश्च यथाप्रस्तावं वक्ष्यन्ते ।

तन्त्रावापौपयिकीं चतुःषष्टिमाह—

गीतं^१, वाद्यं^२, नृत्यं^३, आलेख्यम्^४, विशेषकच्छेद्यम्^५, तण्डुलकुसुमवलिविकाराः^६, पुष्पास्तरणम्^७, दशनवसनाङ्गरागः^८, मणिभूमिकाम^९, शयनरचनम्^१०, उदकवाद्यम्^११, उदकाघातः^१२, चित्राश्च योगाः^१३, माल्यग्रथनविकल्पाः^१४, शेखरकापीडयोजनम्^१५, नेपथ्यप्रयोगाः^१६, कर्णपत्रभङ्गाः^१७, गन्धयुक्तिः^१८, भूषणयोजनम्^१९, ऐन्द्रजालाः^२०, कौचुमाराश्च योगाः^२१, हस्तलाघवम्^२२, विचित्रशाकयूषभक्ष्यविकारक्रिया^२३, पानकरसरागासवयोजनं^२४, सूचीवानकर्माणि^२५, सूत्रक्रीडा^२६, वीणाडमरुकवाद्यानि^२७, प्रहेलिका^२८, प्रतिमाला^२९, दुर्वाचकयोगाः^३०, पुस्तकवाचनम्^३१, नाटकाख्यायिकादर्शनम्^३२, काव्यसमस्यापूरणम्^३३, पट्टिकावेत्रवानविकल्पाः^३४, तक्षककर्माणि^३५, तक्षणम्^३६, वास्तुविद्या^३७, रूप्यरत्नपरीक्षा^३८, धातुवादः^३९, मणिरागाकरज्ञानम्^४०, वृक्षायुर्वेदद्योगाः^४१, मेषकुक्कुटलावकयुद्धविधिः^४२, शुकसारिकाप्रलापनम्^४३, उत्साधने सं-

३०	सटीक कामसूत्रे	[ १ अधिकरणं,

वाहने केशमर्दने च कौशलम्, अक्ष॑रमुष्टिकाकथनम्, म्लेच्छितविकल्पाः, देशभाषाविज्ञानम्, पुष्पशकटिका, निमित्तज्ञानम्, यन्त्रमातृका, धारणेमातृका संपाठ्यम्, मानसी काव्यक्रिया, अभिधानकोषः, छन्दोज्ञानम्, क्रियाकल्पः, छलतैकयोगाः, वस्त्रगोपनानि, द्यूतविशेषः, आकर्षकीडा, बालकीडनकानि, वैनायिकीनां वैजयिकीनां व्यायामिकीनां च विद्यानां ज्ञानम्, इति चतुःषष्टिरङ्गविद्याः कामसूत्रस्यावयविन्यः ॥ १६ ॥

गीतमित्यादि । १गीतरवाद्य३नृत्या४लेख्यानित्वा चत्वारि प्रायः स्वशास्त्रविहितप्रपञ्चानि तथाऽपि संक्षेपतः कथ्यन्ते—

'स्वरगं पदगं चैव तथा लयगमेव च ।
चेतोऽवधानगं चैव गेयं ज्ञेयं चतुर्विधम् ॥
घनं च विततं वाद्यं ततं सुषिरमेव च ।
कांस्यपुष्करतन्त्रीभिर्वेणुना च यथाक्रमम् ॥
करणान्यङ्गहाराश्च विभावो भाव एव च ।
अनुभावो रसाश्चेति संक्षेपान्नृत्यसङ्ग्रहः' ॥

तद् द्विविधम्—नाट्यमनाट्यं चेति, तथोक्तम्—

'स्वर्गे वा मर्त्यलोके वा पाताले वा निवासिनाम् ।
कृतानुकरणं नाट्यमनाट्यं नर्तकाश्रितमिति' ॥

तन्त्रान्तरे तु नृत्यभेदज्ञापनाथमेव पृथङ् नाट्यकलोक्तेति विज्ञेयम् । आलेख्यमिति ।

'रूपभेदाः प्रमाणानि भावलावण्ययोजनम् ।
सादृश्यं वर्णिका भङ्ग इति चित्रं षडङ्गमिति ॥'

एतानि परानुरागजननान्यात्मविनोदार्थानि च । ५विशेषकच्छेद्यमिति । विशेषकस्तिलको यो ललाटे दीयते, तस्य भूर्जादिपत्रमयस्याने-कप्रकारं छेदनमेव च्छेद्यम्, पत्रच्छेद्यमिति वक्तव्यम्, वक्ष्यति च—'पत्रच्छेद्यानि नानाऽभिप्रायाकृतीनि प्रेषयेद्' इति; सत्यम् ? विशेषकग्रहण-मादरार्थम्, विलासिनीनामतिप्रियत्वात् । ६तण्डुलकुसुमवलिविकारा-इति । अखण्डतण्डुलैर्नानावणैः सरस्वतीभवने कामदेवभवने वा मणिकुट्टिमेषु भक्तिविकाराः, तथा कुसुमर्नानावर्णैर्ग्रथितैः शिवलिङ्गादिपूजाऽर्थं-भक्तिविकाराः, अत्र ग्रथनम् माल्यग्रथन एवान्तर्भूतम् । भक्तिविशेषेणाव-स्थापनं कलाऽन्तरम् । ७पुष्पास्तरणमिति । यन्नानावणैः पुष्पैः सूचीवा-नादिबङ्गेरभ्यस्यते तद्देववासगृहोपस्थानमण्डपादिषु; यस्य पुष्पशयन-