कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

३०० सटीक कामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,

कुलयोषिदुचितं, तच्च वैशिकमिति संज्ञितं, यदाह कात्यायनः-‘वेशं-वेश्याजनोचितम्’ इति, स प्रयोजनमस्येति वैशिकम् ॥ ४५ ॥

तस्य वेशस्य प्रयोजनमाह—

एवमेतेन कल्पेन स्थिता वेश्या परिग्रहे ।
नातिसंधीयते गम्यैः करोत्यर्थांश्च पुष्कलान् ॥ ४६ ॥

इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे वैशिके षष्ठेऽधिकरणेऽर्थागमोपाया विरक्तप्रतिपत्तिर्निष्कासनक्रमास्तृतीयोऽध्यायः ।

एवमिति । कल्पेनेति । वैशिकाख्येन, नातिसंधीयते = नातिवञ्च्यते, पुष्कलानिति । अनेकानित्यर्थः ॥ ४६ ॥

इति निष्कासनक्रमाः पञ्चपञ्चाशत्तमं प्रकरणम् ॥

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलाऽऽख्यायां वैशिके षष्ठेऽधिकरणेऽर्थागमोपाया विरक्तप्रतिपत्तिर्निष्कासनक्रमास्तृतीयोऽध्यायः ।

---

चतुर्थोऽध्यायः

शास्त्रकार एव प्रकरणसंबन्धमाह--

वर्तमानं निष्पीडितार्थमुत्सृजन्ती विशीर्णेन सह संदध्यात् ॥१॥

वर्तमानमिति । तस्यां यो वर्तते तमलक्तकवन्निष्पीडितार्थमुत्सृजन्ती यदा त्यक्तुकामा तदा, विशीर्णेनेति । पूर्वसंसृष्टेन निष्कासितेन संधित्सुना सह संदध्याद्, एवं सति 'अपवाहयेदन्यमवष्टभ्य' इत्यनुगतं भवतीति विशीर्णप्रतिसंधानमुच्यते ॥ १ ॥

विशीर्णस्यालक्तकवदुत्सृष्टस्य किं संधानेनेति चेदाह—

स चेदवसितार्थो वित्तवान्सानुरागश्च ततः संधेयः ॥ २ ॥

सेति । वित्तवानपि यदाऽवसितार्थोऽवश्यं दास्यतीति, सानुरागश्च, अन्यथा विश्वसनार्थं यत्किंचिद्दत्त्वाऽपि निष्कासितोऽहमनयेति विरक्तोऽपकुर्यात्, तत इति । तस्मात्कारणात्संधेयः, सोऽप्यन्यया यदि न संसृष्टः ॥ २ ॥

यस्तु संसृष्टस्तत्र विधानान्तरमाह—

अन्यत्र गतस्तर्कयितव्यः स कार्ययुक्त्या षड्विधः ॥ ३ ॥

अन्यत्र गत इत्यनेन षड्विधो विशीर्ण इति, तर्कयितव्य इति । निरूप्यो वक्ष्यमाणेन न्यायेन सहसा न संधेयः, स इति । योऽन्यत्र गतः, कार्ययुक्त्येति । कार्ययोगाद् षड्विधः, असंसृष्टस्त्वेकविधः ॥ ३ ॥

४ अध्याये ] विशीर्णप्रतिसंधानप्रकरणम् । ३०१

कार्ययुक्तिमाह—

इतः स्वयमपसृतस्ततोऽपि स्वयमेवापसृतः ॥ ४ ॥

इत इति । स्वदोष एवास्य, यदस्या नायिकातः स्वयमेवापसृत्यान्यत्र गतः, यत्रापि गतस्तत्रापि स्वयमेवापसृत इत्येकः ॥ ४ ॥

इतस्ततश्च निष्कासितापसृतः ॥ ५ ॥

इतस्ततश्चेति । अत्राश्रययोर्दोषो नाश्रितस्य दोषः, यस्मादितो निष्कासितोऽपसृतस्तत्र गतस्ततोऽपि निष्कासित एवापसृत इति द्वितीयः ॥ ५॥

इतः स्वयमपसृतस्ततो निष्कासितापसृतः ॥ ६ ॥

इतः स्वयमपसृत इति । आश्रितस्य दोषः, ततोऽपि निष्कासितोऽपसृत इत्याश्रयस्य चेति तृतीयः ॥ ६ ॥

इतः स्वयमपसृतस्तत्र स्थितः ॥ ७ ॥

इतः स्वयमपसृत इत्याश्रितस्य दोषः, तत्र स्थित इति । नोभयोरिति चतुर्थः ॥ ७ ॥

इतो निष्कासितापसृतः ॥ ८ ॥

इतो निष्कासितापसृत इति । उभयस्य दोषः, ततः स्वयमपसृत-इत्याश्रितस्येति पञ्चमः ॥ ८ ॥

इतो निष्कासितापसृतस्तत्र स्थितः ॥ ९ ॥

इतो निष्कासितः सन्नपसृत इत्याश्रयदोषः, तत्र स्थित इति । नोभयोरपीति षष्ठः ॥ ९ ॥

एषु संधेयासंधेयतया तर्कमाह—

इतस्ततश्च स्वयमेवापसृत्योपजपति चेदुभयोर्गुणानपेक्षी चलबुद्धिरसंधेयः ॥ १० ॥

उपजपति चेदिति । यदि संधातुं पीठमर्दादिमुखेनोपसृत्य भणतीत्यर्थः, तत्र द्वितीयपक्षाभावात्तर्कयितव्य इति नोक्तं, यदाह—उभयोरिति । तस्यास्तस्याश्च, ताभ्यामनिष्कासितत्वात्, सतोऽपि गुणाननपेक्ष्य चलबुद्धित्वात्स्वदोषेणैवापसृतः, स संहितोऽपि न स्थायी न च तस्मादर्थेन योग इत्यसंधेयः ॥ १० ॥

इतस्ततश्च निष्कासितापसृतः स्थिरबुद्धिः स चेदन्यतो बहु लभमानया निष्कासितः स्यात्ससारोऽपि तया रोषितो ममामर्षार्दू, बहु दास्यतीति संधेयः ॥ ११ ॥

इतस्ततश्च निष्कासितेति । उपजपति चेदिति वर्तते, स्थिरबुद्धिः-

३०२ सटीक कामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,

स्वयमपसृतत्वाद्, अत्र पक्षद्वयमप्यस्ति, यदाह-स चेदिति । अत्र तर्कयितव्य इति नोक्तं, चेच्छब्देनैव यद्यर्थेन तदर्थस्योक्तत्वाद्, अन्यतइति । अन्यस्माद्गम्याद्बहु लभमानया निष्कासितः, ससारोऽपि सद्द्रव्योऽपि, ततश्च तया सरोषितो जनितरोषोऽमर्षाद्बहु दास्यतीति ज्ञात्वा; तदानीमेव संधेयस्तयैव रोषितत्वात्, तस्यामनुशयं बध्नाति ॥ ११ ॥

निःसारतया कदर्यतया वा त्यक्तो न श्रेयान् ॥ १२ ॥

निःसारतया निर्द्रव्यतया ससारश्च कदर्यतयाऽवदान्यतया, त्यक्तो निष्कासितः, न श्रेयान् संधातुमिहापि तुल्यत्वात् ॥ १२ ॥

इतः स्वयमपसृतस्ततो निष्कासितापसृतो यद्यतिरिक्तमादौ च दद्यात्ततः प्रतिग्राह्यः ॥ १३ ॥

इतः स्वयमपसृतस्ततो निष्कासितापसृत इति । अत्राप्युपजपेदिति वर्तते, अत्रापि यदि शब्दात्तर्कयितव्य इति नोक्तम्, अतिरिक्तं पूर्वस्माद्दानाद्, आदौ च यावन्न संप्रयोगः, कृतकृत्यस्य हि स्वयमपसर्पणसंभवात्, प्रतिग्राह्यः, संधेयः अत्र विपर्ययेणाप्रतिग्राह्य इत्यर्थोक्तो द्वितीयपक्षः ॥ १३ ॥

इतः स्वयमपसृत्य तत्र स्थित उपजपंस्तर्कयितव्यः ॥ १३ ॥
तर्कयितव्यः किमुपकर्तुमपकर्तुं वोपजपतीति ॥ १४ ॥

अत्र संधेयपक्षमाह—

विशेषार्थी चागतस्तत्र विशेषमपश्यन्नागन्तुकामो मयि मां जिज्ञासितुकामः स आगत्य सानुरागत्वाद्व्यास्यति ॥ १५ ॥

विशेषार्थितया यत्र गतस्तत्र विशेषं सुरतगतमपश्यंस्तस्या अविदग्धत्वात्, तत इति । तस्याः सकाशाद्, अस्मन्मूलमागन्तुकामोमयि दृष्टविशेषत्वाद्, मां जिज्ञासितुकाम इति । तत्रत्य एव मयि जिज्ञासां कर्तुमिच्छुः, किमियं मां स्वयमपसृतमिच्छति न वेति, सानुरागत्वाद्दास्यति दृष्टविशेषत्वात् ॥ १५ ॥

तस्यां वा दोषान्दृष्ट्वा मयि भूयिष्ठान्गुणानधुना पश्यति स गुणदर्शी भूयिष्ठं दास्यति ॥ १६ ॥

तस्यां वा दोषान्गुणविपर्ययान्दृष्टवान्, आगन्तुकाम इति योज्यं, सत्सु वा गुणेषु मयि भूयिष्ठान्प्रभूततमान्गुणानधुना पश्यति, तद्गुणान्स्तोकान्दृष्ट्वा, स उभयस्मिन्नपि पक्षे मयि गुणदर्शी, भूयिष्ठं = प्रभूतं, दास्यति ॥ १६ ॥

४ अध्याये ] विशीर्णप्रतिसंधानप्रकरणम् । ३०३

-असंधेयपक्षमाह-

बालो वा नैकत्रदृष्टिरतिसंधानप्रधानो वा हरिद्रारागो वा य-
त्किंचनकारी वेत्यवेत्य संदध्यान्न वा ॥ १७ ॥

बालो वेति । आरोहद्यौवनत्वाद्, नैकत्रदृष्टिस्तत्रान्यत्र वाऽभिप्रायो-
ऽस्य स काकाक्षिवद् वर्त्तमानः किं दास्यति, अतिसंधानप्रधानो वा,
वञ्चनैकनिष्ठः, हरिद्रारागो वेति । हरिद्राराग इव रागो यस्य, न चिर-
स्थायी, मयि विरक्तो यत्र गतस्तत्रापि विरक्तः पुनरागन्तुकामः किं-
दास्यति, यत्किंचनकारी वा सोऽनर्थमपि कुर्याद्, इत्येवमवेत्य ज्ञात्वा
संदध्यात् प्रथमे पक्षे, न वेति । नैव संदध्यादिति द्वितीये ॥ १७ ॥

इतो निष्कासितापसृतस्ततः स्वयमपसृत उपजपंस्तर्क-
यितव्यः ॥ १८ ॥

तर्कयितव्य इत्युपकारापकाराभ्याम् ॥ १८ ॥

अनुरागादागन्तुकामः स बहु दास्यति मम गुणैर्भावितो योऽ-
न्यस्यां न रमते ॥ १९ ॥

अनुरागादागन्तुकामः, तत्रानिष्कासितत्वाद्, मम गुणैर्भावितोऽ-
नुरञ्जितोऽयं, योऽन्यस्यां न रमते, येन ततोऽपि स्वयमेवापसृतः ॥ १९ ॥

पूर्वमयोगेन वा मया निष्कासितः स मां शीलयित्वा वैरं नि-
र्यातयितुकामः, धनमभियोगाद्वा मयाऽस्यापहृतं तद्विश्वास्य प्रती-
पमादातुकामः, निर्वेष्टुकामो वा, मां वर्तमानाद्भेदयित्वा त्यक्तुका-
म इत्यकल्याणबुद्धिरसंधेयः ॥ २० ॥

पूर्वमयोगेनेति । अन्यायेन निष्कासितः, स मां शीलयित्वेति । अनु-
रागप्रदर्शनेनानुप्रविश्य, वैरं निर्यातयितुकामः प्रयच्छन्नप्यहमनया हठा-
न्निष्कासित इति, धनमभियोगाद्वेति । अस्याभियोगमेव कुर्वत्या मया
धनं बह्वपहृतमाकृष्टं, संप्रयोगश्च कादाचित्कः कृतः, तद्धनं स्नेहोपदर्श-
नेन मां विश्वास्य प्रतीपमादातुकामः, निर्वेष्टुकामो वेति । निष्पूर्वो विश-
स्तिर्निर्वेशे भृतौ वर्तते, इदानींतनसंयोगे तदेव धनं निर्वेशं कर्तुकामो-
नान्यद्दातुकामः, मां वा वर्तमानादिति । निष्कास्यैनं येन सह वर्तेऽहं-
तस्माद्वर्तमानाद्दातुकामात् संधानेन मां भेदयति, मा भूदस्या लाभेन
योग इति, स्वयं दास्यतीति चेदाह-त्यक्तुकाम इति । अकल्याणबुद्धि-
र्वैरनिर्यांतनाद्यभिप्रायः ॥ २० ॥

अन्यथाबुद्धिः कालेन लम्भयितव्यः ॥ २१ ॥

अन्यथाबुद्धी रागाद् दातुकामः कालेन, न तदानीमेव तस्य निष्का-

३०४ सटीक कामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,

सनेनापादितवैकृतत्वाद्, लम्भयितव्य इति। प्रापयितव्यो न तु प्राप्यः-स्वातन्त्र्येण लाघवात् ॥ २१ ॥

इतो निष्कासितस्तत्र स्थित उपजपन्नेतेन व्याख्यातः ॥२२॥

एतेनेति। अनन्तरोक्तेन विशीर्णेन व्याख्यातः, अयमपि तथैव तर्कयित्वा; अकल्याणबुद्धिरसंधेयोऽन्यथाबुद्धिः कालेन, न तदानीमेव लम्भयितव्य इति ॥ २२ ॥

तेषूपजपत्स्वन्यत्र स्थिता स्वयमुपजपेत् ॥ २३ ॥

येऽन्यत्र ये च न गताः संधेयास्तेषूपजपत्सु, न त्वनुपजपत्सु लाघवाद्, अन्यत्र स्थितेति। द्विधा-वर्तमाना, त्याज्य इतरस्मिंश्च, कारणापेक्षया स्वयमुपजपेत् ॥ २३ ॥

बहूनि कारणान्याह—

व्यलीकार्थे निष्कासितो मया, असावन्यत्र गतो यत्नादानेतव्यः ॥ २४ ॥

व्यलीकार्थमिति। व्यलीकमपराधो यदन्यस्याभिगमनं तन्निमित्तं मया निष्कासितः स पुनर्दास्यतीति, यत्नादानेतव्यः, ततोऽपि फलेन योगात् ॥ २४ ॥

इतः प्रवृत्तसम्भाषो वा ततो भेदमवाप्स्यति ॥ २५ ॥

इतः प्रवृत्तसम्भाषो वेति। मामुद्दिश्य प्रवृत्तसम्भाषः, इदं ते दास्यामीति, तत इति। यत्र गतस्तस्याः सकाशाद् भेदमवाप्स्यतीति ॥ २५ ॥

वर्तमानस्य वा दर्पविघातं करिष्यामि ॥ २६ ॥

किमन्यस्यै ददासीति तद्दर्पविघातं करिष्यामि, येन तद्दर्पो वर्तमानो विलक्षीभूतो निष्क्रामति ॥ २६ ॥

अर्थागमकालो वाऽस्य, स्थानवृद्धिरस्य जाता, लब्धमनेनाधिकरणं, दारैर्वियुक्तः, पारतन्त्र्याद्व्यावृत्तः, पित्रा भ्रात्रा वा विभक्तः ॥ २७ ॥

अर्थागमकालो वाऽस्य, वणिज्यया सेवया वा, स्थानवृद्धिर्वा, ग्रामादेरधिकस्य लाभाद्, लब्धं वाऽनेनाधिकरणमक्षपटलादिकं, दारैर्वियुक्तः, ममेदानीमवसरः प्राप्तः, पारतन्त्र्याद्व्यावृत्तः, कर्मस्थानेषु गृहे वा स्वतन्त्रः सुखं दास्यति, पित्रा जीवतैव विभक्तः, भ्रात्रा पितरि मृते ॥ २७ ॥

अनेन वा प्रतिबद्धमनेन संधिं कृत्वा नायकं धनिनमवाप्स्यामि ॥ २८ ॥