कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

२३० सटीके कामसूत्र [ ५ अधिकरणे,

शरीरसंस्कार रहितः, तस्य भार्या कश्मलत्वाद्विमुखी भवति, चोक्षः = जातिविशेषः, तद्भार्या वेश्याप्राया, क्लीबः = नपुंसकः, दीर्घसूत्रः, कार्यमवमृश्य तदा नारभते, कापुरुषः = पौरुषहीनः, द्वयोरपि भार्या परस्यैव, कुब्जवामनयोर्विरूपयोरप्युपादानं वैरूप्यभेदप्रदर्शनार्थं, द्वयोरपि भार्या खण्डितशीला, मणिकारः = मणीनां संस्कर्ता, तद्भार्या सदैव दृष्टचारिणी खण्डितशीला, ग्राम्यभार्या नागरकस्यायत्नसाध्या, ऋजुत्वाद्, दुर्गन्धिः, शरीरे यस्य दुष्टो गन्धः स उद्वेगकरः, रोगी यो दीर्घरोगयुक्तः, वृद्धः = व्यवायाक्षमः, एषां भार्या व्यभिचारिण्यः ॥ ५२ ॥

प्रकरणार्थमुपसंहरन्नाह—

श्लोकावत्र भवतः—

इच्छा स्वभावतो जाता क्रियया परिवृंहिता ।
बुद्धया संशोधितोद्वेगा स्थिरा स्यादनपायिनी ॥ ५३ ॥

इच्छेति। स्वभावतो यं कं चिदुज्ज्वलं दृष्ट्वा कामयत इति, क्रिययेति। परिचयाभियोगलक्षणया, परिवृंहिता वर्धिता, बुद्धयेति । प्रज्ञया, संशोधितोद्वेगेति । सम्प्रयोगोपायमपश्यन्ती, उद्वेगयुक्ताऽपि स्यात्, तदुपायदर्शनेनापनीतोद्वेगा सा चैवंविधा स्थिरा स्यादनपायिनीत्वात् ॥ ५३ ॥

सिद्धतामात्मनो ज्ञात्वा लिङ्गान्युन्नीय योषिताम् ।
व्यावृत्तिकारणोच्छेदी नरो योषित्सु सिध्यति ॥ ५४ ॥

इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे पारदारिके पञ्चमेऽधिकरणे स्त्रीपुरुषशीलावस्थापनं व्यावर्तनकारणानि स्त्रीषु सिद्धाः पुरुषा अयत्नसाध्या योषितः प्रथमोऽध्यायः ।

सिद्धतामिति। ज्ञात्वा, किमहमस्याः सिद्ध इति, लिङ्गानि = इच्छासूचकानि, इङ्गिताकारादीनीत्यर्थः, उन्नीयेति। ज्ञात्वा, व्यावृत्तिकारणोच्छेदी, रागवर्धनादिभिः, योषित्सु सिद्ध्यत्यभियुञ्जानः फलं लभत इत्यर्थः ॥ ५४ ॥

इत्ययत्नसाध्या योषितस्त्रयश्चत्वारिंशं प्रकरणम् ॥

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलाऽऽख्यायां पारदारिके पञ्चमेऽधिकरणे स्त्रीपुरुषशीलावस्थापनं, व्यावर्तनकारणानि, स्त्रीषु सिद्धाः पुरुषाः, अयत्नसाध्या योषितः प्रथमोऽध्यायः ।

२ अध्याये ] परिचयकारणप्रकरणम् । २३१

द्वितीयोऽध्यायः ।

क्रियया परिवृंहितेत्युक्तं तां क्रियां दर्शयितुमाह—

यथा कन्या स्वयमभियोगसाध्या न तथा दूत्या, परस्त्रियस्तु सूक्ष्मभावा दूतीसाध्या न तथाऽऽत्मनेत्याचार्याः ॥ १ ॥

यथेति । अभियोगसाध्ये द्वे नायिके, कन्या परयोषित् च, अभियोगो द्विविधः-आत्मना दूत्या च, अत्राचार्याणां मतं, यथा कन्येति । कन्यानामसम्प्रयुक्तत्वात्तासु प्रायेण युक्त्याऽभियोगाः, तांश्च नायक एव प्रयोक्तं शक्नोति न दूती, एवं च तास्वेकपुरुषाभियोगा उक्ताः, सूक्ष्मभावा इति । प्रवृत्तसंप्रयोगत्वात्परपुरुषसंदर्शनमपि न सम्भवति, किमु तस्मिन्भावप्रकाशनं, दूत्यामुभयं सम्भवति, तस्माद् दूत्यैव साध्या इति ॥ १ ॥

सर्वत्र शक्तिविषये स्वयं साधनमुपपन्नतरकं दुरुपपादत्वात्तस्य दूतीप्रयोग इति वात्स्यायनः ॥ २ ॥

सर्वत्रेति । कन्यासु परस्त्रीषु चेति, शक्तिविषय इति । यत्र स्वयमभियोक्तुं शक्नोति, उपपन्नतरकं, दूतीसाधनात्, तस्येति । स्वयमभियोगस्य, दुरुपपादत्वादिति । यत्र दुःखेनोपपाद्यते तत्र दूतीप्रयोगः ॥२॥

तदेव प्रायोवादेन दर्शयन्नाह—

प्रथमसाहसा अनियन्त्रणसम्भाषाश्च स्वयं प्रतार्याः, तद्विपरीताश्च दूत्येति प्रायोवादः ॥ ३ ॥

प्रथमेति । प्रथमं साहसं चारित्रखण्डनं यासां, तासु नायक एव समर्थो न दूती, अनियन्त्रणमनिषिद्धं सम्भाषणं यासां, नायकेन सह तास्वपि किं दूत्येति, स्वयं प्रतार्या इति । स्वयमुपपन्नतरकत्वं प्रदर्शयति, दुरुपपादस्त्वमाह—तद्विपरीता इति । बहुशः खण्डितचारित्रा नियन्त्रणसम्भाषिण्यः ॥ ३ ॥

ननु प्रथमसाहसायां गमनं प्रतिषिद्धं, विषयस्याशुद्धत्वात्, सत्यं; शरीरोपघातत्राणार्थमुक्तं, स्वयमभियोगस्तु न परिचयं विनेति, परिचयकारणान्युच्यन्ते, यदाह—

स्वयमभियोक्ष्यमाणस्त्वादावेव परिचयं कुर्यात् ॥ ४ ॥

अभियोक्ष्यमाणोऽभियोगं करिष्यन् ॥ ४ ॥

परिचयश्च संदर्शनपूर्वकः, संदर्शनं च द्विविधमित्याह—

तस्याः स्वाभाविकं दर्शनं प्रायत्निकं च ॥ ५ ॥
॥ ५ ॥