सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

श्वेताश्वतरोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Shvetashvatara Upanishad with Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)

कॉपीराइट समस्या बताएँ

DevanagariSanskritpublished276 पृष्ठ

अध्याय ४ ] शाङ्करभाष्यार्थ १८७

पृष्ठ 201
स्थायी लिंक
पृष्ठ 201 स्कैन

अध्याय ४ ] शाङ्करभाष्यार्थ १८७
〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰


[संस्कृत-शारीरकभाष्यम्]

यो योनिमिति । यो माया-
विनिर्मुक्तआनन्दैकघनः परमेश्वरो
योनिं योनिमिति वीप्सया मूल-
प्रकृतिर्मायावान्तरप्रकृतयो विय-
दादयश्च सूचितास्ताः प्रकृतीः
सत्तास्फूर्तिप्रदत्वेनाधिष्ठाय तिष्ठ-
त्यन्तर्यामिरूपेण । “य आकाशे
तिष्ठन्” ( बृ० उ० ३ । ७ । १२ )
इत्यादि श्रुतेः । एको-
ऽद्वितीयः । यस्मिन्मायाद्यधिष्ठात-
रीश्वर इदं सर्वं जगदुपसंहारकाले
समेति संगच्छते लयं प्राप्नोति ।
पुनः सृष्टिकाले विविधमेत्या-
काशादिरूपेण नाना भवति । तं
प्रकृतमधिष्ठातारमीशानं नियन्तारं
वरदं मोक्षप्रदं देवं द्योतनात्मक-
मीड्यं वेदादिभिः स्तुत्यं निचाय्य
निश्चयेन ब्रह्माहमस्मीत्यपरोक्षी-
कृत्य सुषुप्त्यादौ प्रत्यक्षीकृता
या सर्वोपरमलक्षणा सर्वजनीना
शान्तिः सेदमा दर्शिता तां
प्रसिद्धामिमां शान्तिं सर्वदुःख-
विनिर्मुक्तसुखैकतानस्वरूपां मुक्ति-


[हिन्दी-भाष्यार्थ]

‘यो योनिम्’ इत्यादि । जो
मायातीत विशुद्धानन्दघन परमेश्वर
योनि-योनिको—‘योनिं योनिम्’ इस
द्विरुक्तिसे मूलप्रकृतिरूपा माया और
अवान्तर प्रकृतिरूप आकाशादि—ये
दोनों प्रकृतियाँ ( योनियाँ ) सूचित
होती हैं उन दोनों प्रकारकी
प्रकृतियोंको सत्ता-स्फूर्तिप्रदरूपसे
अधिष्ठित करके अन्तर्यामीरूपसे
स्थित है जैसा कि “जो आकाशमें
स्थित है” इत्यादि श्रुतिसे सिद्ध
होता है । जो एक—अद्वितीय है ।
जिस मायादिके अधिष्ठाता ईश्वरमें यह
सम्पूर्ण जगत् प्रलयकालमें संगत—
लयको प्राप्त होता है और फिर सृष्टि-
कालमें विविधताको प्राप्त होता अर्थात्
आकाशादिरूपसे नानाकार हो जाता
है उस प्रस्तुत अधिष्ठाता, ईशान—
नियन्ता, वरद—मोक्षप्रद, देव—
प्रकाशस्वरूप और ईड्य—वेदादि-
द्वारा स्तुत्यको अनुभव कर ‘मैं ब्रह्म
हूँ’ इस प्रकार निश्चयरूपसे प्रत्यक्ष
कर सुषुप्ति आदिमें अनुभव की हुई
जो सर्वोपरतिरूपा सर्वजनहितकारिणी
शान्ति है वह यहाँ ‘इदम्’ शब्दसे—
‘इमाम्’ इस संकेतसे दिखायी गयी है,
उस इस प्रसिद्ध शान्तिको अर्थात् सर्व-
दुःखशून्यसुखैकतानतारूपा मुक्तिको

१८८ श्वेताश्वतरोपनिषद् [ अध्याय ४

पृष्ठ 202
स्थायी लिंक
पृष्ठ 202 स्कैन

१८८ श्वेताश्वतरोपनिषद् [ अध्याय ४

मिति यावत् । गुरूपदिष्ट- | प्राप्त हो जाता है। तात्पर्य यह है कि
तत्त्वमादिवाक्यजन्यसुतत्त्वज्ञानेना- | गुरुके उपदेश किये हुए 'तत्त्वमसि' आदि वाक्योंसे उत्पन्न होनेवाले
विद्यातत्कार्यादिविश्वमायान्निवृत्त्या- | सम्यक्तत्त्वज्ञानसे अविद्या और उसके कार्यादिरूप सम्पूर्ण मायाके निवृत्त हो
त्यन्तं पुनरावृत्तिरहितं यथा | जानेसे वह आत्यन्तिकी-जिससे कि वह पुनरावृत्तिशून्य हो जाता है ऐसी
भवति तथैत्येकरसो भवती- | मुक्तिको प्राप्त हो जाता है; अर्थात् एकरस ( ब्रह्मस्वरूप ) हो जाता
त्येतत् ॥११॥ | है ॥ ११ ॥

अखण्डज्ञानकी सिद्धिके लिये परमात्माकी प्रार्थना
सूत्रात्मानं प्रत्यविरतमभि- | अब अखण्ड तत्त्वज्ञानकी सिद्धिके
मुखतया वीक्षन्तं परमेश्वरं प्रत्य- | लिये श्रुति सूत्रात्माके प्रति निरन्तर
खण्डिततत्त्वज्ञानसिद्धये प्रार्थना- | अभिमुख रहकर दृष्टिपात करनेवाले
माह- | परमात्माकी प्रार्थना करती है--
यो देवानां प्रभवश्चोद्भवश्च
विश्वाधिपो रुद्रो महर्षिः ।
हिरण्यगर्भं पश्यत जायमानं
स नो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु ॥१२॥
जो रुद्र देवताओंकी उत्पत्ति और ऐश्वर्यप्राप्तिका हेतु, जगत्का स्वामी
और सर्वज्ञ है तथा जिसने सबसे पहले हिरण्यगर्भको अपनेसे उत्पन्न देखा
था वह हमें शुद्ध बुद्धिसे संयुक्त करे ॥ १२ ॥
यो देवानामिति । पूर्वमेवास्य | 'यो देवानाम्' इत्यादि । इसका अर्थ पहले (अध्याय ३ मन्त्र ४ में)
प्रतिपादितोऽर्थः ॥१२॥ | ही कह दिया गया है ॥ १२ ॥

पृष्ठ 203
स्थायी लिंक
पृष्ठ 203 स्कैन

अध्याय ४ ] शाङ्करभाष्यार्थ १८९

ब्रह्मप्रमुखाणां देवानां स्वामि- | अब, ब्रह्मादि देवताओंके स्वामित्व,
तामाकाशादिलोकाश्रयत्वं प्रमा- | आकाशादि लोकोंके आश्रयत्व,
त्रादीनां नियन्तृत्वं बुद्धिशुद्धि- | प्रमातादिके नियन्तृत्व और बुद्धिकी
द्वारा सम्यग्ज्ञानसिद्धयर्थं मुमु- | शुद्धिके द्वारा सम्यग्ज्ञानकी सिद्धिके
क्षुभिः प्रार्थ्यमानत्वं च परमेश्वर- | लिये मुमुक्षुओं द्वारा प्रार्थनीयत्व आदि
स्याह— | परमात्माके गुणोंका वर्णन करती है—
यो देवानामधियो यस्मिँल्लोका अधिश्रिताः । य
ईशे अस्य द्विपदश्चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥१३॥
जो देवताओंका स्वामी है, जिसमें सम्पूर्ण लोक आश्रित हैं और जो
इस द्विपद एवं चतुष्पद प्राणिवर्गका शासन करता है उस आनन्दस्वरूप
देवकी हम हविके द्वारा परिचर्या (पूजा) करें ॥१३॥
यो देवानामधिय इति । यः | ‘यो देवानामधियः' इत्यादि ।
प्रकृतः परमेश्वरो देवानां ब्रह्मा- | जिसका यहाँ प्रसंग है ऐसा जो
दीनामधिपः स्वामी यस्मिन् | परमेश्वर ब्रह्मादि देवताओंका अधि-
परमेश्वरे सर्वकारणे भूरादयो | पति—स्वामी है, सबके कारणभूत
लोका अधिश्रिता अध्युपरि श्रिता | जिस परमेश्वरमें भूर्लोकादि सम्पूर्ण
अध्यस्ता इति यावत् । यः प्रकृतः | लोक अधिश्रित—अधि—ऊपर श्रित
परमेश्वरोऽस्य द्विपदो मनुष्यादे- | अर्थात् अध्यस्त है तथा जो प्रकृत
श्चतुष्पदः पश्वादेश्चेश ईष्टे । तका- | परमेश्वर इस मनुष्यादि द्विपद् ( दो
रलोपश्चान्दसः । कस्मै काया- | पैरवाले ) और पशु आदि चतुष्पाद्
नन्दरूपाय । स्मैभावोऽपि च्छा- | जीवसमुदायका शासन करता है ।
न्दसः । देवाय द्योतनात्मने | ‘ईशे’ इस क्रियापदमें तकारका लोप
| वैदिक है। * उस क—आनन्दरूप—
| मूलमें [ ‘क’ शब्दकी चतुर्थकि एक
| वचनको] ‘स्मै’ आदेश वैदिक† है—
| देव यानी द्योतनात्मक (प्रकाशस्वरूप)

  • वास्तवमें यह पद ईश्+ते=ईष्टे है ।
    † क्योंकि सर्वनाम शब्दोंसे परे ‘ङे’ विभक्तिको ही ‘स्मै' आदेश होता है ।

१९० श्वेताश्वतरोपनिषद् [ अध्याय ४

पृष्ठ 204
स्थायी लिंक
पृष्ठ 204 स्कैन

१९० श्वेताश्वतरोपनिषद् [ अध्याय ४
तस्मै हविषा चरुपुरोडाशादि- | को हवि--चरु-पुरोडाशादि द्रव्यसे
द्रव्येण विधेम परिचरेम । विधेः | विधेम-पूजें । परिचर्या (पूजा) ही
| जिसका कर्म है ऐसे 'विध' धातुका
परिचरणकर्मण एतद्रूपम् ॥१३॥ | यह रूप है* ॥१३॥
परमात्मज्ञानसे शान्ति-प्राप्ति एवं बन्धननाशका पुनः उपदेश
परस्यातिसूक्ष्मत्वं जगच्चक्रे | यद्यपि परमात्माके अत्यन्त सूक्ष्मत्व,
साक्षित्वेनावस्थितत्वं निखिल- | जगच्चक्रमें साक्षीरूपसे स्थित होने,
जगत्स्रष्टृत्वं सर्वात्मकत्वं तत्ता- | सम्पूर्ण जगत्को रचने, सर्वरूप होने
दात्म्याज्ञानां मुक्तिश्चेत्येत- | एवं उसके तादात्म्य-ज्ञानसे जीवोंकी
द्बहुशोऽधस्तात्प्रतिपादितं यद्यपि | मुक्ति होनेका ऊपर अनेक प्रकारसे
तथापि बुद्धिसौकर्यार्थं पुनरप्याह- | प्रतिपादन किया जा चुका है, तथापि
| यह सब समझनेमें सुगमता हो जाय
| -इसलिये श्रुति फिर भी कहती है-
सूक्ष्मातिसूक्ष्मं कलिलस्य मध्ये
विश्वस्य स्रष्टारमनेकरूपम् ।
विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं
ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेति ॥१४॥
सूक्ष्मसे भी सूक्ष्म, अविद्या और उसके कार्यरूप दुर्गम स्थानमें
स्थित,† जगत्के रचयिता, अनेकरूप और संसारको एकमात्र भोग प्रदान
करनेवाले शिवको जानकर जीव परम शान्ति प्राप्त करता है ॥१४॥

  • यद्यपि 'विध विधाने' (तुदा० पर० सेट् ) धातुसे विधि लिङ्के उत्तम
    पुरुषके बहुवचनमें 'विधेम' रूप बनता है। तथापि विधानका तात्पर्य परिचर्या
    (पूजा) में ही है—ऐसा मान लेनेसे अर्थ ठीक हो जाता है। अथवा 'धातु' के
    अनेक अर्थ होते हैं इस न्यायसे भी परिचर्या अर्थ ठीक ही है।
    † 'कलिल' शब्दके अर्थमें टीकाकारोंका मतभेद है। प्रस्तुत अर्थ शाङ्कर-
    भाष्यके अनुसार है। विज्ञानभगवान्ने भी यही अर्थ किया है। नारायणतीर्थ
    'कलिलस्य मध्ये' का अर्थ 'तमसो मध्ये'—'अज्ञानके मध्यमें' करते हैं तथा शङ्करा-
    नन्दजी इस शब्दकी व्याख्या इस प्रकार करते हैं— 'नारीवीर्येण संगतं पौरुषं

अध्याय ४ ] शाङ्करभाष्यार्थ १९१

पृष्ठ 205
स्थायी लिंक
पृष्ठ 205 स्कैन

अध्याय ४ ] शाङ्करभाष्यार्थ १९१

[संस्कृत-भाष्यम्]
सूक्ष्मेति । पृथिव्याद्यव्याकृ-
तान्तमुत्तरोत्तरं सूक्ष्मसूक्ष्मतरमपे-
क्ष्येश्वरस्य तदपेक्षया सूक्ष्मतमत्व-
माह—सूक्ष्मातिसूक्ष्ममिति ।
कलिलस्याविद्यातत्कार्यात्मकदुर्ग-
स्य गहनस्य मध्ये । शेषं व्या-
ख्यातम् ॥१४॥

[भाषार्थ]
'सूक्ष्मातिसूक्ष्मम्' इत्यादि ।
'सूक्ष्मातिसूक्ष्मम्' इस पदसे श्रुति
पृथिवीसे लेकर अव्याकृतपर्यन्त जो
उत्तरोत्तर सूक्ष्म और सूक्ष्मतर हैं
उनकी अपेक्षा भी ईश्वरकी सूक्ष्मतमता
बतलाती है । कलिलके मध्यमें अर्थात्
अविद्या और उसके कार्यरूप दुर्ग--
गहन [ स्थान ] के मध्यमें । शेष
अंशकी पहले व्याख्या हो चुकी
है ॥१४॥

—००:०:००—

[अवतरणिका]
[संस्कृत] परस्य साक्षिरूपेणावस्थितत्वं सनकादिभिर्ब्रह्मादिदेवैश्चाधिकारिपुरुषैरप्यात्मतया प्राप्यत्वं साधनचतुष्टयादियुतास्मदादीनां मोक्षसिद्धिं चाह—
[हिन्दी] अब परमात्माके साक्षिरूपसे स्थित होने, सनकादि और ब्रह्मादि देवताओं एवं अधिकारी पुरुषोंद्वारा आत्मस्वरूपसे प्राप्तव्य होने तथा साधनचतुष्टयादिसे सम्पन्न होनेपर हम लोगोंको भी मोक्ष प्राप्त होनेका प्रतिपादन किया जाता है--

[मूल मन्त्र]
स एव काले भुवनस्य गोप्ता
विश्वाधिपः सर्वभूतेषु गूढः ।
यस्मिन्युक्ता ब्रह्मर्षयो देवताश्च
तमेवं ज्ञात्वा मृत्युपाशांश्छिनत्ति ॥१५॥

[मन्त्रार्थ]
वही अतीत कल्पोंमें विश्वका रक्षक था, वही विश्वका स्वामी और
सम्पूर्ण भूतोंमें स्थित है । [ ऐसे ] जिस परमात्मामें ब्रह्मर्षि और देवगण


[पाद-टिप्पणी]
वीर्यमल्पकालस्थं कलिलमित्युच्यते । 'अथवा जगदारम्भकाणामपां बुद्बुदस्य पूर्वा-
वस्था कलिलमित्युच्यते । फेनिलान्युदकानीत्यर्थः' अर्थात् स्त्रीके रजसे मिला
हुआ पुरुषका वीर्य कुछ काल स्थित रहनेपर 'कलिल' कहा जाता है । अथवा
जगत्की रचना करनेवाले जलके बुलबुलेकी पूर्वावस्था 'कलिल' कही जाती है अर्थात्
फेनयुक्त जल ।

१९२ श्वेताश्वतरोपनिषद् [ अध्याय ४

पृष्ठ 206
स्थायी लिंक
पृष्ठ 206 स्कैन

१९२ श्वेताश्वतरोपनिषद् [ अध्याय ४
ꕥꕥꕥꕥꕥꕥꕥꕥꕥꕥꕥꕥꕥꕥ
अभिन्नरूपसे स्थित हैं उसे इस प्रकार जानकर पुरुष मृत्युके पाशोंको
काट डालता है ॥१५॥
स एवेति । स एव प्रकृतः | 'स एव' इत्यादि । वह प्रकृत
कालेऽतीतकल्पेषु जीवसञ्चित- | परमेश्वर ही कालमें—अतीत कल्पों-
में अर्थात् जीवोंके सञ्चित कर्मोंके
कर्मपरिपाकसमये भुवनस्य गोप्ता | फलोन्मुख होते समय भुवनका गोप्ता
तत्तत्कर्मानुगुणतया रक्षिता । | यानी विभिन्न जीवोंके कर्मानुसार
उनका रक्षक था। वह विश्वाधिप—
विश्वाधिपः विश्वस्य स्वामी । सर्व- | विश्वका स्वामी, समस्त भूतोंमें गूढ
भूतेषु गूढो ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु | अर्थात् ब्रह्मासे लेकर स्तम्बपर्यन्त
साक्षिमात्रतयावस्थितः । यस्मिं- | समस्त प्राणियोंमें साक्षीरूपसे स्थित है।
श्चिद्घनानन्दवपुषि परे युक्ता | जिस चिद्घनानन्दविग्रह परमात्मामें
युक्त—ऐक्यभावको प्राप्त हैं; कौन ?
ऐक्यं प्राप्ताः । ते के ? ब्रह्मर्षयः | सनकादि ब्रह्मर्षि और ब्रह्मादि
सनकादयः । देवता ब्रह्मादयः । | देवगण । उसी ईश्वरको जानकर
तमेवेश्वरं ज्ञात्वा ब्रह्माहमस्मीत्य- | अर्थात् 'मैं ब्रह्म हूँ' इस प्रकार
साक्षात्कार कर [ पुरुष ] मृत्युके
परोक्षीकृत्य मृत्युपाशान् मृत्यु- | पाशोंको काट डालता है । अविद्या
रविद्या तमो रूपादयश्च पाशाः | अर्थात् तम ही मृत्यु है तथा रूपादि
विषय पाश हैं, क्योंकि उनमें ही
पाश्यन्त इति पाशास्तान् “मृत्युर्वै | जीव पाशित ( बद्ध ) होते हैं, अतः
तमः” (बृ० उ० १ । ३ । २८) | वे पाश हैं; श्रुति कहती है—"अज्ञान
इति श्रुतेः । तत्कार्यकाम- | मृत्यु ही है।” उस ( अज्ञान )
कर्मच्छिनत्ति नाशयति । ऐक्य- | के कार्य काम और कर्मादिको काट
डालता यानी नष्ट कर देता है;
रूपस्वप्रकाशाग्निना दहतीत्यर्थः | अर्थात् ऐक्यरूप स्वप्रकाशाग्निसे भस्म
॥ १५ ॥ | कर देता है ॥ १५ ॥
─━⊱༻☬༺⊰━─

[अध्याय ४ ] शाङ्करभाष्यार्थ १९३

पृष्ठ 207
स्थायी लिंक
पृष्ठ 207 स्कैन

[अध्याय ४ ] शाङ्करभाष्यार्थ १९३


(बाएँ) परस्यात्यन्तातिसूक्ष्मतमत्वमा-
(दाएँ) अब श्रुति परमात्माका अत्यधिक
(बाएँ) नन्दातिशयवत्त्वं निर्दोषवत्त्वं
(दाएँ) सूक्ष्मतम, अतिशय आनन्दवान् और
(बाएँ) जीवेष्वतिसूक्ष्मतया स्वरूपेणा-
(दाएँ) निर्दोष होना, जीवोंमें अत्यन्त सूक्ष्म-
(बाएँ) वस्थितत्वं सर्वस्यापि सत्तादि-
(दाएँ) रूपसे स्थित होना, सबको सत्तास्फूर्ति
(बाएँ) प्रदतया व्यापित्वं तदेकत्वज्ञानात्
(दाएँ) देनेवाला होनेसे व्यापक होना तथा
(बाएँ) पाशहानिं च दर्शयति—
(दाएँ) उसके एकत्वज्ञानसे बन्धनका नाश होना दिखलाती है—


घृतात्परं मण्डमिवातिसूक्ष्मं
ज्ञात्वा शिवं सर्वभूतेषु गूढम् ।
विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं
ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥१६॥

घृतके ऊपर रहनेवाले उसके सार भागके समान अत्यन्त सूक्ष्म शिवको
भूतोंमें अन्तर्यामीरूपसे स्थित जानकर तथा विश्वके एकमात्र भोगप्रद उस
देवका साक्षात्कार कर पुरुष समस्त बन्धनोंसे मुक्त हो जाता है ॥१६॥


(बाएँ) घृतादिति । घृतोपरि विद्य-
(दाएँ) 'घृतात्' इत्यादि । जिस प्रकार
(बाएँ) मानं मण्डं सारस्तद्वतामतिप्रीति-
(दाएँ) घृतके ऊपर रहनेवाला मण्ड—
(दाएँ) उसका सारभाग घृतवालोंकी अत्यन्त
(बाएँ) विषयो यथा तथा मुमुक्षूणामति-
(दाएँ) प्रीतिका विषय होता है उसी प्रकार
(दाएँ) परमात्मा मुमुक्षुओंको साररूप
(बाएँ) साररूपानन्दप्रदत्वेन निरतिशय-
(दाएँ) अत्यन्त आनन्द प्रदान करनेके
(दाएँ) कारण उनकी निरतिशय प्रीतिका
(बाएँ) प्रीतिविषयः परमात्मा तद्वद्
(दाएँ) विषय है । उस घृतके सारके समान
(बाएँ) घृतसारवदानन्दरूपेणात्यन्तसूक्ष्मं
(दाएँ) आनन्दरूपसे अत्यन्त सूक्ष्म शिवको,
(दाएँ) 'शिव' शब्दकी व्याख्या पहले की
(बाएँ) ज्ञात्वा शिवमित्येतद्व्याख्यातम्।
(दाएँ) जा चुकी है, समस्त भूतोंमें—ब्रह्मासे
(बाएँ) सर्वभूतेषु गूढं ब्रह्मादिस्तम्ब-
(दाएँ) लेकर स्तम्बपर्यन्त समस्त जीवोंमें

१९४ श्वेताश्वतरोपनिषद् [अध्याय ४

पृष्ठ 208
स्थायी लिंक
पृष्ठ 208 स्कैन

१९४ श्वेताश्वतरोपनिषद् [अध्याय ४
❦❦❦❦❦❦❦❦❦❦❦❦❦❦❦
पर्यन्तेषु जन्तुषु कर्मफलभोग- | गूढ जानकर कर्मफलभोगके साक्षी-
| रूपसे प्रत्यक्षतया वर्तमान रहते
साक्षित्वेन प्रत्यक्षतया वर्तमान- | हुए भी उन (काम-कर्मादि) के
| द्वारा उसका ईश्वरत्व तिरस्कृत हो
मपि तैस्तिरस्कृतेश्वरभावम्। उत्त- | गया है [ इसलिये उसे गूढ कहा
| जाता है]। उत्तरार्धकी व्याख्या
रार्धं व्याख्यातम् ॥१६॥ | की जा चुकी है ॥१६॥

परमात्मसाक्षात्कारके साधन
निर्भेदसुखैकतानात्मनो विश्व- | अब भेदशून्य सुखैकरस आत्माके
| विश्वकर्तृत्व एवं विश्वव्यापित्वका तथा
कृत्त्वं तद्व्यापित्वं संन्यासिभि- | संन्यासियोंद्वारा प्राप्तव्य मोक्ष-
राप्तव्यमोक्षरूपत्वं चाह— | स्वरूपताका वर्णन करते हैं--
एष देवो विश्वकर्मा महात्मा
सदा जनानां हृदये संनिविष्टः ।
हृदा मनीषा मनसाभिक्लृप्तो
य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥१७॥
यह सर्वव्यापी देव जगत्कर्ता और सर्वदा समस्त जीवोंके हृदयमें स्थित
है। यह प्रपञ्चनिषेधके उपदेश, आत्मानात्मविवेक-बुद्धि और एकत्वज्ञानके
द्वारा प्रकाशित होता है, इसे जो जानते हैं वे अमर हो जाते हैं ॥१७॥
एष इति । एष प्रकृतो देवो | 'एष देवो' इत्यादि । यह प्रकृत
| देव—द्योतनात्मक परमात्मा विश्वकर्मा
द्योतनात्मको विश्वकर्मा। महदादि | है। महदादि विश्व कर्म, है, यह
| किया जाता है इसलिये कर्म है;
विश्वं कर्म क्रियत इति कर्म माया- | मायाके संसर्गवश विश्वरूप कार्य
| इसीका है इसलिये यह विश्वकर्मा
वेशाद्विश्वरूपं कार्यमस्येति विश्व- |

पृष्ठ 209
स्थायी लिंक
पृष्ठ 209 स्कैन

अध्याय ४ ]        शाङ्करभाष्यार्थ        १९५


[मूल/संस्कृत भाष्य]

कर्मा । महांश्चासावात्मेति महात्मा
सर्वव्यापोत्यर्थः । सदा सर्वदा
जनानां हृदये परमे व्योम्नि हृदा-
काशे जलाद्युपाधिषु सूर्यप्रति-
विम्बवन्निविष्टः सम्यक्स्थित
इत्येतत् । स एव साक्षिरूपेण हृदा
‘हृञ् हरणे’ इति स्मरणाद्धर-
तीति हृत्तेन हृदा नेति नेतीति
निषेधोपदेशेन मनीषायां पुरुषा-
र्थोऽयमपुरुषार्थोऽयमात्मायमना-
त्मेत्येतया विवेकबुद्ध्या मनसा
विचारसाध्यैकत्वज्ञानेन चाभि-
कॢप्तः प्रकाशितोऽखण्डैकरसत्वे-
नाभिव्यक्त इत्येतत् ।
ये जनाः साधनचतुष्टयसंपन्नाः
संन्यासिन एतत्तत्त्वमस्यादि-
वाक्यप्रतिपाद्यैकरूपमखण्डैकरस-
मिति यावद्विदुर्ब्रह्माहमस्मीत्य-
परोक्षीकुर्युस्ते यथोक्तज्ञानिनो-
ऽमृता भवन्त्यमरणधर्माणः पुनरा-
वृत्तिरहिता भवन्तीत्यर्थः ॥१७॥


[भाष्यार्थ / हिन्दी अनुवाद]

है । तथा महान् और आत्मा होनेके
कारण यह महात्मा अर्थात् सर्वव्यापी
है । यह सर्वदा जीवोंके हृदय—
परव्योम यानी हृदयाकाशमें जलादि
उपाधियोंमें सूर्यप्रतिबिम्बके समान
निविष्ट अर्थात् सम्यक्रूपसे स्थित
है ! वही साक्षिरूपसे हृदा—‘हृञ्
हरणे’ ( ‘हृ’ धातु हरणार्थक है )
ऐसी [ धातुसूत्ररूप ] स्मृति होनेके
कारण जो हरण करे उसका नाम
हृत् है उसके द्वारा यानी ‘नेति-
नेति’ इत्यादि निषेधोपदेशसे, मनीषा
—‘यह पुरुषार्थ है और यह
अपुरुषार्थ है, यह आत्मा है और
यह अनात्मा है’ इस प्रकारकी
विवेकबुद्धिसे तथा मनसा—विचार-
साध्य एकत्वज्ञानसे अभिकॢप्त—
प्रकाशित होता—यानी अखण्डैक-
रसस्वरूपसे अभिव्यक्त होता है ।
जो जन अर्थात् साधनचतुष्टय-
सम्पन्न संन्यासिगण इसे ‘यह ‘तत्त्व-
मसि’ आदि वाक्योंसे प्रतिपादित
अखण्डैकरसरूप है’ इस प्रकार
जानते हैं अर्थात् ‘मैं ब्रह्म हूँ’ इस
प्रकार इसका साक्षात्कार करते हैं वे
इस तरह बतलाये हुए ज्ञानीलोग
अमृत—अमरणधर्मा अर्थात् पुनरा-
वृत्तिशून्य हो जाते हैं ॥ १७ ॥

१९६ श्वेताश्वतरोपनिषद् [ अध्याय ४

पृष्ठ 210 स्कैन

१९६ श्वेताश्वतरोपनिषद् [ अध्याय ४

ज्ञानसे द्वैत-निवृत्तिका उपदेश

कालत्रयेऽपि मुक्तौ प्रलयादौ | तीनों ही कालमें तथा मुक्ति और
च परमात्मा कूटस्थ

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

अध्याय ४ ] शाङ्करभाष्यार्थ १९७

पृष्ठ 211 स्कैन

अध्याय ४ ] शाङ्करभाष्यार्थ १९७

दारोपोऽपि नास्तीति सर्वत्रा- | आरोप होता है—इस प्रकार 'आरोप'
नुषङ्गः । न सन्सत्तारोपोऽपि । | शब्दका सबके साथ सम्बन्ध लगाना चाहिये ।
नासन्नभावारोपोऽपि । | और न सत्—सत्ताका आरोप रहता है न असत्—अभाव-
तर्हि तत्त्वं सर्वत्र

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 212 स्कैन

१९८ श्वेताश्वतरोपनिषद् [ अध्याय ४
ब्रह्मके अनुपम एवं इन्द्रियातीत स्वरूपका वर्णन
कूटस्थस्य ब्रह्मण ऊर्ध्वादिषु अब श्रुति यह बतलाती है कि
दिक्षु केनाप्यपरिग्राह्यत्वमद्वितीय- कूटस्थ ब्रह्म ऊर्ध्वादि दिशाओंमें किसी-
से भी

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

अध्याय ४ ] शाङ्करभाष्यार्थ १९९

पृष्ठ 213 स्कैन

अध्याय ४ ] शाङ्करभाष्यार्थ १९९
❦❦❦❦❦❦❦❦❦❦❦❦❦❦❦
ईशस्येन्द्रियाद्यविषयतां प्रत्य- | अब श्रुति ईश्वरकी इन्द्रियादिकी
ग्रूपतां तदैक्यज्ञानान्मोक्षतां | अविषयता, प्रत्यग्रूपता और उसके
| साथ आत्माके एकत्वका ज्ञान होनेसे
चाह— | मोक्षप्राप्तिका वर्णन करती है—
न संदृशे तिष्ठति

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

२०० श्वेताश्वतरोपनिषद् [ अध्याय ४

पृष्ठ 214 स्कैन

२०० श्वेताश्वतरोपनिषद् [ अध्याय ४
येन चक्षूंषि पश्यति" (के० उ० | जिसकी सत्तासे नेत्र देखता है"
१।६) इत्यादिश्रुतेः । हृदा | इत्यादि श्रुति इसमें प्रमाण है । जो
शुद्धबुद्धयैतद्व्याख्यातं मनसेति | साधनचतुष्टयादिसम्पन्न संन्यासी यानी
हृदिस्थं हृदाकाशगुहास्थं प्रत्य- | योग्य अधिकारी

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

अध्याय ४ ] शाङ्करभाष्यार्थ २०१

पृष्ठ 215 स्कैन

अध्याय ४ ] शाङ्करभाष्यार्थ २०१
ꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤꕤ
अजात इति । इतिशब्दो | 'अजातः' इत्यादि । मूलमें 'इति'
हेत्वर्थः । यस्मात्त्वमेवाजातो ज- | शब्द हेतुवाचक है । क्योंकि तुम्हीं
न्मजराशनायापिपासाधर्मवर्जितः । | अजात यानी जन्म, जरा, क्षुधा,
इतरत्सर्वं विनाशि दुःखान्वितम्, | पिपासादि

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

२०२ श्वेताश्वतरोपनिषद् [ अध्याय ४

पृष्ठ 216 स्कैन

२०२ श्वेताश्वतरोपनिषद् [ अध्याय ४

❦ ❦ ❦ ❦ ❦ ❦ ❦ ❦ ❦ ❦ ❦ ❦ ❦ ❦

मा न इति । मा रीरिष इति | ‘मा नः’ इत्यादि । ‘मा रीरिषः’
सर्वत्र संबध्यते । मा रीरिषः । | इस क्रियापदका सबके साथ सम्बन्ध
**रेषणं मरणं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

पञ्चम अध्याय

पृष्ठ 217 स्कैन

पञ्चम अध्याय

—-—:00:00:00:—--
अक्षराश्रित विद्या-अविद्या और उनके शासक परमेश्वरके स्वरूप तथा माहात्म्यका वर्णन
चतुर्थाध्यायशेषमपूर्वार्थं प्रति- | चतुर्थ अध्यायमें अवशिष्ट रहे अपूर्व विषयका प्रतिपादन करनेके
पादयितुं पञ्चमोऽध्याय

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

२०४ श्वेताश्वतरोपनिषद् [ अध्याय ५

पृष्ठ 218 स्कैन

२०४ श्वेताश्वतरोपनिषद् [ अध्याय ५

क्षरं त्वविद्या क्षरणहेतुः संसृति- | उनमें क्षर—क्षरणकी हेतु यानी
कारणम् । अमृतं तु विद्या मोक्ष- | संसारकी कारण तो अविद्या है और
हेतुः । यस्तु पुनर्विद्याविद्ये ईशते | अमृत यानी

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

अध्याय ५ ] शाङ्करभाष्यार्थ २०५

पृष्ठ 219 स्कैन

अध्याय ५ ] शाङ्करभाष्यार्थ २०५

सर्वज्ञमित्यर्थः । कपिलं कनक- | सर्वज्ञ प्रसूत—अपनेहीसे उत्पन्न किये
कपिलवर्णं प्रसूतं स्वेनैवोत्पादितं | हुए कपिल—सुवर्णसदृश कपिलवर्ण
हिरण्यगर्भं जनयामास पूर्वमित्य- | हिरण्यगर्भको पहले जन्म दिया था,
स्यैव

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

२०६ श्वेताश्वतरोपनिषद् [ अध्याय ५

पृष्ठ 220 स्कैन

२०६ श्वेताश्वतरोपनिषद् [ अध्याय ५
ಌಌಌಌಌಌಌಌಌಌಌಌಌಌಌಌ
सांख्यानां कपिलो देवो ज्ञानयोगियोंमें कपिलदेव हो और रुद्रोंमें
रुद्राणामसि शङ्करः॥” महादेव हो” इत्यादि पुराणवचनोंमें
इति परमर्षिः प्रसिद्धः । कपिल नामसे महर्षि कपिल ही
“ततस्तदानीं तु भुवनमस्मि- प्रसिद्ध हैं।
न्प्रवर्तते कपिलं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें