सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

माधव निदान (मधुकोश व्याख्या व हिन्दी अनुवाद सहित)

Madhava Nidana with Madhukosha & Hindi Translation

माधवकर द्वारा

स्रोत: खेमराज श्रीकृष्णदास · खेमराज श्रीकृष्णदास (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished404 पृष्ठ

( ३४२ ) माधवनिदान ।

( ३४२ ) माधवनिदान ।
जिस योनिसे दाहयुक्त रुधिर बहे उसको लोहितक्षया कहते हैं, जिसमें से
रजोयुक्त शुक्र वायु बराबर बहे उसको वामिनी कहते हैं। जो योनि स्थानभ्रष्ट होय
उसको प्रस्रंसिनी कहते हैं, जिसमें अंग बाहर निकल आवे और यह विमर्दित
करनेसे प्रसव योग नहीं होय हैं, जिस योनिमें रुधिरक्षय होनेसे गर्भ न रहे उसको
पुत्रघ्नी कहते हैं, जो योनि अत्यन्त दाह पाक ( पकना ) और ज्वर इन लक्षणों
करके संयुक्त होय उसको पित्तला कहते हैं, इनमें पहली जो चार ( रक्तक्षया वामिनी
प्रस्रंसिनी और पुत्रघ्नी ) इनमें पित्तके लक्षण अधिक होते हैं और पित्तलामें पित्तके
विशेष लक्षण होते हैं और पित्तलामें जो ज्वर, दाह, पाक कहे हैं सो उपलक्षमात्र हैं
अर्थात् इनमें नील पीला सफेद आर्तव बहता है यह जानना सो तन्त्रान्तरोंमें लिखा है॥
१ व्यापल्लवणकट्वम्लक्षारार्थैः पित्तजा भवेत् । दाहपाकज्वरोष्णार्तिनीलपीतसितार्तवा ॥
यवनशास्त्रानुसारेण स्त्रीरोगाः।
रिहमगर्भाऽऽशयस्तस्य हारं सुयुल्हिभाजतः । वारिदस्तवयाविस्वा हेतवः प्रतिबन्धकाः॥१॥
तत्रापि द्विविधः सादे माहीति परिकीर्तितः । तत्र योगं प्रतीकारं तत्र वैद्यः समाचरेत् ॥ २ ॥
गर्भीरहमकोष्ठस्था सौदी संगमवर्तिनी । गिल्हत्सौदत्तैर्देहज हिर्कत् चापि भृशं भवेत् ॥ ३ ॥
सभवैरि बकतूदेर आमदम् हैज एव च । दाहत्मविश्च शैत्यत्वं लिंगनिर्देश इत्यसौ ॥ ४ ॥
यकसत्संभवेमुष्मिन्वरांगे शोषणं रजः । सूक्ष्मं प्रवर्तते शीतं परं सौदाप्रकोपजम् ॥ ५ ॥
रतूवत्प्रभवेत्विस्मन्मैलानेरिहमुद्भवैत् । हेइद्दारहेजनामैर्यगर्भस्थितिविघातका ॥ ६ ॥
कदाचिद्दैवयोगेन सम्भवेद्गर्भलक्षणम् । मासत्रयोत्तरं पातो ऋतूसंगतो ध्रुवम् ॥ ७ ॥
मनीतेनाशयनव विशेषेत्प्येन संयुता । सुरतावसरे तत्र वेदना विन्नकृद्भवेत् ॥ ८ ॥
सम्भोगानन्तरं नारी वेगादुत्तिष्ठते द्रुतम् । रिहम्भुखान् मनीयातो बहिरेवम्भवोत्पुनः ॥ ९ ॥
अकरत् वंध्यत्वमाख्यातं मिथुनः स्याद्विशग्वरैः । परीक्षणीयं सद्गीत्या प्रतिकार्यं यथायथम्॥१०॥
मनो हैज क्षिपदप्सु भिन्नं भिन्नं च संतरेत् । दूषितं तद्विजानीयात् तहन् शीननदोषलम्॥११॥
रिहवदूपममयो दोषः प्रदरारूपां दृढां रुजम् । औषधीकीचवदनी द्विविधात्रिविधातयथम् ॥१२॥
कस्याश्चिदंगनायास्तु प्रसवे संकटं भवेत् । अष्टमान्मासतस्तस्यै क्षीरं पातुं दिशोद्भिषक् ॥ १३ ॥
परिपाकाऽनुरूपं तद्रजसोद्रेककृन्न च । तद्विकृत्यारिहं दर्द भवेदुष्णेन वारिणा ॥ १४ ॥
जरायुसुयुकबंधेन मृतित्र्भ्रूणस्य योदरे । जमीनमैत तत्प्रोक्तं शूल्यं तुल्यं विघातकृत् ॥ १५ ॥
अचलं जडवत्तिष्ठेत्रार्यसाक्षयकारकम् । इर्वाजस्तस्य कर्त्तव्यो वनिताशर्मणे शनैः ॥ १६ ॥
हिमहस्तपदं तस्या शीतबाया भवेद्भृशम् । मन्दाग्निबलहानिश्चानुत्साहः श्वाससंभवः ॥ १७ ॥
व्यथा गर्भाशयस्था तु मैथुनाऽतिशयात्तथा । भवेद्रजोविकाराश्च प्रसूतेः प्रागनन्तरम् ॥ १८ ॥
दुष्टोपारदुखारोस्याऽऽमभ्रूणं पातयत्यधः । समग्रविग्रहा भावमकालेऽपि च कल्पयेत् ॥ १९ ॥
हूतवा सूतममुख्यं इस्तिकांत्रान्तिरेव च । अबलौ द्वौ हृदाऽऽभावो भवेद्गर्भसमाकृतिः ॥२०॥
प्रदरोग्यः समाख्यातोऽसमयेर्वाक्स्रवमासतः । हजजारी शवद्रक्तः पीतवर्णै विमिश्रितम् ॥ २१ ॥
अन्तर्मुखो व्रणो घोरः सतांगिरिहमत्स्र्मतः। कर्ककारः कठोरः स्याच्छोथतः सचिरंतनात् ॥२२॥
अन्येऽप्यत्र विकारस्य तन्केयाखिन्नकोपजत् । तकियत्चापि तबई विधेया विविधाऽगदैः ॥२३॥
इति ( एते श्लोकाः शुद्धा वा अशुद्धा वेति न शक्ता विवेक्तुं वयम् । )

भाषाटीकासमेत । ( ३४३ )
अत्यानन्दा न सन्तोषं ग्राम्यधर्मेण गच्छति ।
कर्णिन्‍यां कर्णिकायोनौ श्लेष्मासृग्भ्यां प्रजायते ॥ ८ ॥
मैथुनाचरणात्पूर्वं पुरुषादतिरिच्यते ।
बहुशश्चातिचरणा तयोर्बीजं न विन्दति ॥ ९ ॥
श्लेष्मला पिच्छिला योनिः कण्डूयुक्ताऽतिशीतला ।
चतसृष्वपि चाद्यासु श्लेष्मलिङ्गोच्छ्रयो भवेत् ॥ १० ॥
जो योनि अति मैथुनसे भी सन्तोषको प्राप्त न होवे, उसको अत्यानन्दा कहते हैं,
जिसमें कफ रुधिर करके कर्णिका ( कमलके भीतर जो होता है ऐसा मांसकन्द ) हो,
उसको कर्णिणी कहते हैं, जो योनि थोडे मैथुनसे पहले स्रवे उसको चरणा कहते हैं
अर्थात् जबतक पुरुषको सुख नहीं हो उसके पहलेही द्रवीभूत होकर वीर्यका ग्रहण
नहीं करे, जो योनि बहुवार मैथुन करनेसे पुरुषके पीछे द्रवे ( छूटे ) उसको अति-
चरणा योनि कहते हैं यह कफजनित हैं ॥
स्राव और पातके लक्षण ।
आचतुर्थात्ततो मासात्प्रस्रवेद्गर्भविद्रवः ।
ततः स्थिरशरीरः स्यात्पातः पञ्चमषष्ठयोः ॥ ११ ॥
पांच मास पर्यन्त गर्भ पतली अवस्थामें होनेसे जो स्रवे उसे स्राव कहते हैं
और चौथे महीनेसे लेकर पांचवें छठे महीनेपर स्राव और शरीर बननेपर निकले
उसे पात कहते हैं ॥
गर्भ अकालमें कैसे गिरे ? इस विषयमें निदानपूर्वक दृष्टान्त ।
गर्भोऽभिघातविषमाशनपीडनाद्यैः पक्वं द्रुमादिव फलं पतति क्षणेन ।
अभिघात ( चोट ), विषमाशन ( विषमभोजन ), पीडनादिक इन कारणोंसे जैसे
पकाहुआ फल वृक्षसे चोट लगनेसे क्षणभरमें गिरजाता है इसी प्रकार गर्भ अभि-
घातादि कारणोंसे गिरता है ॥
प्रसूत होते समय मूढगर्भ कैसे होता है ? उसके लक्षण ।
मूढःकरोति पवनःखलु मूढगर्भं शूलं च योनिजठरादिषु मूत्रसंगम् १२
मूढ ( कुंठितगति ) वायु गर्भको मूढ ( टेढा ) कर दे और योनि तथा पेट इनमें
शूल तथा मूत्रोत्संग उत्पन्न करे ( धीरे धीरे पीडासहित मूत निकले ) ॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA