सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

न्याय दर्शन (वात्स्यायन भाष्य सहित)

Nyaya Darshan with Vatsyayana Bhashya

महर्षि गौतम / महर्षि वात्स्यायन द्वारा

स्रोत: बौद्ध भारती वाराणसी · बौद्ध भारती वाराणसी · 1950 (उद्गम)

कॉपीराइट समस्या बताएँ

DevanagariSanskritpublished410 पृष्ठ

१४. सू० ] शब्दानित्यत्वपरीक्षाप्रकरणम् १४५

पृष्ठ 163 स्कैन

१४. सू० ] शब्दानित्यत्वपरीक्षाप्रकरणम् १४५
हि भेरीशब्देन तन्त्रीस्वनः प्राप्त इति ।
अप्राप्तेऽभिभव इति चेत् ? शब्दमात्राभिभवप्रसङ्गः । अथ मन्येत-असत्यां
प्राप्तावभिभवो भवतीति ? एवं सति यथा भेरीशब्दः कञ्चित्तन्त्रीस्वनमभिभवति,
एवमन्तिकस्थोपादानमिव दवीयःस्थोपादानानपि तन्त्रीस्वनानभिभवेद्; अप्राप्ते-
रविशेषात् । तत्र क्वचिदेव भेर्यां प्रणादितायां सर्वलोकेषु समानकालास्तन्त्रीस्वना
न श्रूयेरन्निति । नानाभूतेषु शब्दसन्तानेषु सत्सु

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 164 स्कैन

१४६ वात्स्यायनभाष्यसहिते न्यायदर्शने [ २. अ० २. आ०
यदप्यैन्द्रियकत्वादिति ? तदपि व्यभिचरति—ऐन्द्रियकं च सामान्यं नित्यं
चेति ।
यदपि कृतकवदुपचारादिति ? एतदपि व्यभिचरति—नित्येष्वनित्यवदुपचारो
दृष्टः। यथा हि—भवति वृक्षस्य प्रदेशः, कम्बलस्य प्रदेशः, एवमाकाशस्य प्रदेशः,
आत्मनः प्रदेश इति भवतीति ? ॥ १४ ॥
तत्त्वभाक्तयोर्नानात्वविभागादव्यभिचारः ॥ १५ ॥
नित्यमित्यत्र किं तावत्तत्त्वम् ?

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

१७. सू० ] शब्दानित्यत्वपरीक्षाप्रकरणम् १४७

पृष्ठ 165 स्कैन

१७. सू० ] शब्दानित्यत्वपरीक्षाप्रकरणम् १४७
किं तर्हि ? इन्द्रियप्रत्यासत्तिग्राह्यत्वात् सन्तानानुमानं तेनानित्यत्वमिति ॥ १६ ॥
यदपि नित्येष्वप्यनित्यवदुपचारादिति ? न;
कारणद्रव्यस्य प्रदेशशब्देनाभिधानात् ॥ १७ ॥
नित्येष्वप्यव्यभिचार इति ।
एवमाकाशप्रदेशः, आत्मप्रदेश इति नात्राकाशात्मनोः कारणद्रव्यमभिधीयते,
यथा कृतकस्य । कथं ह्यविद्यमानमभिधीयते, अविद्यमानता च ? प्रमाणतोऽनु-
पलब्धेः । किं तर्हि तत्राभिधीयते ? संयोगस्याव्याप्यवृत्तित्वम् ।

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 166 स्कैन

१४८ वात्स्यायनभाष्यसहिते न्यायदर्शने [ २. अं० २. आ०
शास्त्रसिद्धान्तस्तु न्यायसमाख्यातमनुमतं बहुशाखमनुमानमिति ॥ १७ ॥
अथापि खलु 'इदमस्ति इदं नास्ति' इति कुत एतत्प्रतिपत्तव्यमिति ? प्रमाणत
उपलब्धेः, अनुपलब्धेश्चेति । अविद्यमानस्तर्हि शब्दः—
प्रागुच्चारणादनुपलब्धेरावरणाद्यनुपलब्धेश्च ॥ १८ ॥
प्रागुच्चारणान्नास्ति शब्दः, कस्मात् ? अनुपलब्धेः । सतोऽनुपलब्धिरावणा-
दिभ्यः ? एतन्नोपपद्यते, कस्माद् ? आवरणादीनामनुपलब्धिकारणानामग्रहणात् ।
अनेनावृत्तः

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

१९ सू० ] शब्दानित्यत्वपरीक्षाप्रकरणम् १४९

पृष्ठ 167 स्कैन

१९ सू० ] शब्दानित्यत्वपरीक्षाप्रकरणम् १४९
सोऽयमुच्चार्यमाणः श्रूयते, श्रूयमाणश्चाभूत्वा भवतीति अनुमीयते । ऊर्ध्वं
चोच्चारणान्न श्रूयते-स भूत्वा न भवति, अभावान्न श्रूयत इति । कथम् ? आवर-
णाद्यनुपलब्धेरित्युक्तम् । तस्मादुत्पत्तितिरोभावधर्मकः शब्द इति ॥ १८ ॥
एवं च सति तत्त्वं पांशुभिरिवावाकिरन्निदमाह—
तदनुपलब्धेरनुपलम्भादावरणोपपत्तिः ? ॥ १९ ॥
यद्यनुपलम्भादावरणं नास्ति, आवरणानुपलब्धिरपि

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 168 स्कैन

१५० वात्स्यायनभाष्यसहिते न्यायदर्शने [ २. अ० २. आ०
अनुपलब्भादप्यनुपलब्धिसद्भावान्नावरणानुपपत्तिरनुपलम्भात् ? ॥ २० ॥
यथाऽनुपलभ्यमानाप्यावरणानुपलब्धिरस्ति, एवमनुपलभ्यमानमप्यावरण-
मस्तीति । यद्यभ्यनुजानाति भवान्—अनुपलभ्यमानावराणानुपलब्धिरस्तीति,
अभ्यनुज्ञाय च वदति—नास्त्यावरणमनुपलम्भादित्येतद् । एतस्मिन्नप्यभ्यनुज्ञावादे
प्रतिपत्तिनियमो नोपपद्यत इति ? ॥ २० ॥

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

२७. सू० ] शब्दानित्यत्वपरीक्षाप्रकरणम् '१५१

पृष्ठ 169 स्कैन

२७. सू० ] शब्दानित्यत्वपरीक्षाप्रकरणम् '१५१
दृष्टम् । अस्पर्शत्वादित्येतस्य साध्यसाधर्म्येणोदाहरणम् ?—
न; कर्मानित्यत्वात् ॥ २३ ॥
अयं तर्हि हेतुः साध्यवैधर्म्येणोदाहरणम् ?
न; अणुनित्यत्वात् ॥ २४ ॥
उभयस्मिन्नुदाहरणे व्यभिचारान्न हेतुः ॥ २४ ॥
अयं तर्हि हेतुः—
सम्प्रदानात् ? ॥ २५ ॥

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 170 स्कैन

१५२ · वात्स्यायनभाष्यसहिते न्यायदर्शने [२. अ० २. आ०
अध्यापनं लिङ्गम्; असति सम्प्रदानेऽध्यापनं न स्यादिति ॥ २७ ॥
उभयोः पक्षयोरन्यतरस्याध्यापनादप्रतिषेधः ? ॥ २८ ॥
समानमध्यापनमुभयोः पक्षयोः, संशयानिवृत्तेः—किमाचार्यस्थः शब्दोऽन्तेवा-
सिनमापद्यते तदध्यापनम् ? आहोस्विन्नृत्योपदेशवद् गृहीतस्यानुकरणमध्याप-
नमिति ? एवमध्यापनमलिङ्गं सम्प्रदानस्येति ॥ २८ ॥
अयं तर्हि हेतुः—

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

३२. सू० ] शब्दानित्यत्वपरीक्षाप्रकरणम् १५३

पृष्ठ 171 स्कैन

३२. सू० ] शब्दानित्यत्वपरीक्षाप्रकरणम् १५३
इति; द्विरनृत्यत्, त्रिरनृत्यद्; द्विरग्निहोत्रं जुहोति, द्विर्भुङ्क्ते ॥ ३० ॥
एवं व्यभिचारात्, प्रतिषिद्धहेतावन्यशब्दस्य प्रयोगः प्रतिषिध्यते—
अन्यदन्यस्मादनन्यत्वादनन्यदित्यन्यताऽभावः ? ॥ ३१ ॥
यदिदमन्यदिति मन्यसे, तत् स्वार्थेनानन्यत्वाद् अन्यन्न भवति, एवमन्यताया
अभावः। तत्र यदुक्तम्-‘अन्यत्वेऽप्यभ्यासोपचारात्' इति, एतदयुक्तमिति?

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 172 स्कैन

१५४ वात्स्यायनभाष्यसहिते न्यायदर्शने [ २. अ० २. आ०
सिद्धयतीति । तत्र यदुक्तम्-‘अन्यताया अभाव:’ इति, एतदयुक्तमिति ॥ ३२ ॥
अस्तु तर्हीदानीं शब्दस्य नित्यत्वम् ?
विनाशकारणानुपलब्धेः ? ॥ ३३ ॥
यदनित्यं तस्य विनाशः कारणाद्भवति, यथा—लोष्टस्य कारणद्रव्यविभा-
गात् । शब्दश्चेदनित्यः, तस्य विनाशो यस्मात् कारणाद्भवति तदुपलभ्येत, न
चोपलभ्यते, तस्मान्नित्य इति ? ॥ ३३ ॥
अश्रवणकारणानुपलब्धेः सततश्रवणप्रसङ्गः ॥ ३४ ॥
यथा

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

३५. सू० ] शब्दानित्यत्वपरीक्षाप्रकरणम् १५५

पृष्ठ 173 स्कैन

३५. सू० ] शब्दानित्यत्वपरीक्षाप्रकरणम् १५५
सन्तानोपपत्तिः । उपपादितः शब्दसन्तानः संयोगविभागजाच्छब्दाच्छब्दान्तरं
ततोऽप्यन्यत्, ततोऽप्यन्यदिति । तत्र कार्यः शब्दः कारणशब्दमभिरुणद्धि¹ ।
²प्रतिघातिद्रव्यसंयोगस्त्वन्त्यस्य शब्दस्य निरोधकः । दृष्टं हि तिरःप्रतिकुड्य-
मन्तिकस्थेनाप्यश्रवणं शब्दस्य, श्रवणं दूरस्थेनाप्यसति व्यवधान इति ।
घण्टायामभिहन्यमानायां तारस्तारतरो मन्दो मन्दतर इति श्रुतिभेदान्नाना-
शब्दसन्तानोऽविच्छेदेन श्रूयते, तत्र नित्ये

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 174 स्कैन

१५६ वात्स्यायनभाष्यसहिते न्यायदर्शने [ २. अ० २. आ०
पाणिनिमित्तप्रश्लेषाच्छब्दाभावे नानुपलब्धिः ॥ ३६ ॥
पाणिकर्मणा पाणिघण्टाप्रश्लेषो भवति, तस्मिंश्च सति शब्दसन्तानो
नोत्पद्यते१, अतः श्रवणानुपपत्तिः । तत्र प्रतिघातिद्रव्यसंयोगः शब्दस्य निमि-
त्तान्तरं संस्कारभूतं निरुणद्धीत्यनुमीयते, तस्य च निरोधाच्छब्दसन्तानो
नोत्पद्यते । अनुत्पत्तौ श्रुतिविच्छेदो यथा-प्रतिघातिद्रव्यसंयोगादिषोः क्रियाहेतौ
संस्कारे निरुद्धे

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

३९. सू० ] शब्दानित्यत्वपरीक्षाप्रकरणम् १५७

पृष्ठ 175 स्कैन

३९. सू० ] शब्दानित्यत्वपरीक्षाप्रकरणम् १५७
लब्धेः शब्दस्यावस्थानान्नित्यत्वमिति ॥ ३७ ॥
कम्पसमानाश्रयस्य चानुनादस्य पाणिप्रश्लेषात् कम्पवत् कारणोपरमा-
दभावः; वैयधिकरण्ये हि प्रतिघातिद्रव्यप्रश्लेषात् समानाधिकरणस्यैवोपरमः
स्यादिति ?
अस्पर्शत्वादप्रतिषेधः ॥ ३८ ॥
यदिदं नाकाशगुणः शब्द इति प्रतिषिद्ध्यते, अयमनुपपन्नः प्रतिषेधः;
अस्पर्शत्वाच्छब्दाश्रयस्य । रूपा दिसमानदेशस्याग्रहणे शब्दसन्तानोपपत्तेरस्पर्श-

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

शब्दपरिणामपरीक्षाप्रकरणम् [ ४०-५६ ]

पृष्ठ 176 स्कैन

१५८ वात्स्यायनभाष्यसहिते न्यायदर्शने [ २. अ० २. आ०
धर्मतया भिन्नाः श्रूयन्ते-तदुभयं नोपपद्यते, नानाभूतानामुत्पद्यमानानामयं धर्मः,
नैकस्य व्यज्यमानस्येति । अस्ति चायं विभागो विभागान्तरं च, तेन विभागोप-
पत्तेर्मन्यामहे-न प्रतिद्रव्यं रूपादिभिः सह शब्दः संन्निविष्टो व्यज्यत इति ॥३९॥
शब्दपरिणामपरीक्षाप्रकरणम् [ ४०-५६ ]
द्विविधश्चायं शब्दः-वर्णात्मकः, ध्वनिमात्रश्च । तत्र वर्णात्मनि तावत्-
विकारादेशोपदेशात् संशयः ॥ ४० ॥
दध्यत्रेति

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

४०. सू० ] शब्दपरिणामपरीक्षाप्रकरणम् १५९

पृष्ठ 177 स्कैन

४०. सू० ] शब्दपरिणामपरीक्षाप्रकरणम् १५९
भिन्नकरणयोश्च वर्णयोरप्रयोगे प्रयोगोपपत्तिः। विवृतकरण इकारः,
ईषत्स्पृष्टकरणो यकारः, ताविमौ पृथक्करणाख्येन प्रयत्नेनोच्चारणीयौ। तयो-
रेकस्याप्रयोगेऽन्यतरस्य प्रयोग उपपन्न इति ।
अविकारे चाविशेषः। यत्रेमाविकारयकारौ न विकारभूतौ-यतते, यच्छति,
प्रायंस्त इति, इकारः, इदमिति च; यत्र च विकारभूतौ-इष्ट्वा, दध्याहरेति;
उभयत्र प्रयोक्तुरविशेषो यत्नः श्रोतुश्च श्रुतिरित्यादेशोपपत्तिः।
प्रयुज्यमानाग्रहणाच्च। न खलु इकारः प्रयुज्यमानो

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 178 स्कैन

१६० वात्स्यायनभाष्यसहिते न्यायदर्शने [ २. अ० २. आ०
वर्णसमुदायविकारानुपपत्तिवच्च वर्णविकारानुपपत्तिः। 'अस्तेर्भूः'
(पा० सू० २. ४. ५२) 'ब्रुवो वचिः' (२. ४. ५३) इति यथा वर्णसमुदायस्य
धातुलक्षणस्य क्वचिद्विषये वर्णान्तरसमुदायो न परिणामो न कार्यम्, शब्दान्तरस्य
स्थाने शब्दान्तरं प्रयुज्यते। तथा वर्णस्य वर्णान्तरमिति ॥ ४० ॥
२. इतश्च न सन्ति विकाराः—
प्रकृतिविवृद्धौ

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

४६. सू० ] शब्दपरिणामपरीक्षाप्रकरणम् १६१

पृष्ठ 179 स्कैन

४६. सू० ] शब्दपरिणामपरीक्षाप्रकरणम् १६१
प्रतिदृष्टान्ते चानियमः प्रसज्येत, यथा-अनडुहः स्थानेऽश्वो वोढुं -नियुक्तो न
तद्विकारो भवति, एवमिवर्णस्य स्थाने यकारः प्रयुक्तो न विकार इति । न चात्र
नियमहेतुरस्ति दृष्टान्तः साधको न प्रतिदृष्टान्त इति ॥ ४३ ॥
द्रव्यविकारोदाहरणं च—
न; अतुल्यप्रकृतीनां विकारविकल्पात् ॥ ४४ ॥
अतुल्यानां द्रव्याणां प्रकृतिभावोऽवकल्पते, विकाराश्च प्रकृतीरनुविधीयन्ते ।
न त्विवर्णमनुविधीयते यकारः ।

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 180 स्कैन

१६२ वात्स्यायनभाष्यसहिते न्यायदर्शने [ २. अ० २. आ०
सति द्रव्यभावे विकारवैषम्ये नाऽनडुहोऽश्वो विकारः, विकारधर्मानुपपत्तेः; एव-
मिवर्णस्य न यकारो विकारः, विकारधर्मानुपपत्तेरिति !॥ ४६ ॥
३. इतश्च न सन्ति वर्णविकाराः—
विकारप्राप्तानामपुनरापत्तेः ॥ ४७ ॥
अनुपपन्ना पुनरापत्तिः । कथम् ? पुनरापत्तेरननुमानादिति । इकारो यकार-
त्वमापन्नः पुनरिकारो भवति, न पुनरिकारस्य स्थाने

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

५२. सू० ] शब्दपरिणामपरीक्षाप्रकरणम् १६३

पृष्ठ 181 स्कैन

५२. सू० ] शब्दपरिणामपरीक्षाप्रकरणम् १६३
अवस्थितं सुवर्णं हीयमानेन धर्मेण उपजायमानेन च धर्मि भवति, नैवं
कश्चिच्छब्दात्मा हीयमानेनेत्वेन उपजायमानेन यत्वेन धर्मी गृह्यते, तस्मात्
सुवर्णोदाहरणं नोपपद्यत इति ॥ ४९ ॥
वर्णत्वाव्यतिरेकाद्वर्णविकाराणामप्रतिषेधः१ ? ॥ ५० ॥
वर्णविकारा अपि वर्णत्वं न व्यभिचरन्ति, यथा-सुवर्णविकारः सुवर्णत्व-
मिति ? ॥ ५० ॥
सामान्यवतो धर्मयोगो न सामान्यस्य१ ॥ ५१

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 182 स्कैन

१६४ वात्स्यायनभाष्यसहिते न्यायदर्शने [ २. अ० २. आ०
विकारानुपपत्तिः । नित्यत्वेऽविनाशित्वात् कः कस्य विकार इति ! अथानित्या
वर्णा इति पक्षः ? एवमप्यनवस्थानं वर्णानाम् । किमिदमनवस्थानं वर्णानाम् ?
उत्पद्य निरोधः । उत्पद्य निरुद्धे इकारे यकार उत्पद्यते, यकारे चोत्पद्य निरुद्धे
इकार उत्पद्यत इति कः कस्य विकारः ! तदेतदवगृह्य सन्धाने सन्धाय चावग्रहे
वेदितव्यमिति ॥ ५२ ॥
नित्यपक्षे तु तावत् समाधिः—
नित्यानामतीन्द्रियत्वात्तद्धर्मविकल्पाच्च

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें