सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

कथासरित्सागर : द्वितीय खण्ड (लम्बक ६ से १८)

Kathasaritsagara Part 2 (Lambaka 6–18)

महाकवि सोमदेव भट्ट द्वारा

स्रोत: कथासरित्सागर : द्वितीय खण्ड (लम्बक ६ से १८) · बिहार राष्ट्रभाषा परिषद्, पटना · 1961 (उद्गम)

भारत में सार्वजनिक क्षेत्र (पब्लिक डोमेन) · कॉपीराइट समस्या बताएँ

DevanagariHindipublished1,079 पृष्ठ

२७२ कथासरित्सागर

पृष्ठ 301
स्थायी लिंक
पृष्ठ 301 स्कैन

२७२ कथासरित्सागर
इति यावत्स नृपतिर्विचिकित्सन् विसम्भ्रमे ।
तावद्विवदमानौ द्वौ तत्र विप्रावुपैयतुः ॥१०३॥
तौ तं दृष्ट्वा नृपं तस्य पुरो न्यायार्थमूचतुः ।
एकोऽब्रवीत्प्रदत्ता मे गौरनेन सवत्सिना ॥१०४॥
तां मे प्रतिवदानस्य हस्ताद् गृह्णात्यसौ न किम् ।
अथापरोऽभ्यधाद्याहं कृतपूर्वप्रतिग्रहः ॥१०५॥
न धाषिता मे तत्कस्माद् ग्राहयत्येष मां बलात् ।
एतच्छ्रुत्वा नृपोऽवादीदाक्षेप्तायं न शुष्यसि ॥१०६॥
प्रतिगृह्य कथं दात्रे बलात् प्रतिददाति गाम् ।
इत्युक्तवन्तं तं भूपं शक्रो रम्भान्तरोऽब्रवीत् ॥१०७॥
राजन् जानासि चेदेवं न्याय्यं तज्जापकाद्विजात् ।
वरमभ्यर्थ्य सम्प्राप्तं कस्माद् गृह्णासि नामृत ॥१०८॥
ततो निरुत्तरो राजा जापकं तं जगाद सः ।
भगवन् स्वजपस्यार्थात् फलं वितर मे वरम् ॥१०९॥
बाढमेवं जपस्यार्थात् मदीयस्यास्तु ते फलम् ।
इति तस्मै ततो राज्ञे जापकः स वरं ददौ ॥११०॥
सर्वलोकगतिं लेभे तेन राजा स सोऽपि च ।
जापकः सनिवास्यानं देवानां लोकमाप्तवान् ॥१११॥
तत्र स्थित्वा बहून् कल्पान् पुनरागत्य भूतले ।
प्राप्य स्वतन्त्रतां योगात् सिद्धिं लेभे च शाश्वतीम् ॥११२॥
एवं स्वर्गाद्विबिमुखैः सिद्धेरेवाभ्यर्थते बुधैः ।
सा त्वयाप्ता स्वतन्त्रस्तद्राजन् स्वं वेश्माविश ॥११३॥
इत्युक्तः प्रसयोगेन मयेन मुमुदे परम् ।
सदारतनयामात्यो राजा चन्द्रप्रभोऽथ सः ॥११४॥
ततो द्वितीयं पाताल नीत्वा तेन मयेन सः ।
प्रावेश्यत गृहं दिव्यं पुत्रादिसहितो नृपः ॥११५॥
तत्रान्तर्ददृशुस्ते च सर्वं सुप्तमिव स्थितम् ।
महान्तमेकं पुरुषं पवित्रं शयनोत्तमे ॥११६॥
महौषधिघृताभ्यक्तं विकृताकृतिभीषणम् ।
विषण्णवदनाम्भोजदैत्यराजसुतामृतम् ॥११७॥

अष्टम लम्बक २७१

पृष्ठ 302
स्थायी लिंक
पृष्ठ 302 स्कैन

अष्टम लम्बक २७१
इस प्रकार की शंका करता हुआ राजा जब विलम्ब कर रहा था तब दो ब्राह्मण परस्पर
झगड़ते हुए वहाँ आ पहुँचे ॥१४॥
वे दोनों वहाँ राजा को उपस्थित देखकर न्याय कराने के लिए उनमें से एक बोला-
राजन्, इसने दक्षिणा के साथ मुझे गौ दी है ॥१५॥
उसे लौटाते हुए मुझसे यह अपने हाथ से क्यों नहीं लेता ? तब दूसरा ब्राह्मण बोला-'मैंने
पहले कभी दान नहीं लिया है और न मुझे यह आवश्यक है। अतः, मैं क्यों लूँ? यह सुनकर राजा ने
कहा कि 'वापी शुद्ध नहीं है। वह स्वयं दान लेकर फिर दाता को हठपूर्वक गौ क्यों देता है ?
राजा के ऐसा कहने पर बीच में ही इन्द्र ने कहा- हे राजन् जब इस प्रकार का न्याय तुम जानते हो
तब इस जापक ब्राह्मण से वर की याचना करके मिलते हुए उसे क्यों नहीं लेते
॥१ ५८॥
तब राजा ने निरुत्तर होकर ब्राह्मण से कहा-'भगवन् अपने किये जप का आधा फल
मुझे दे दो' ॥१ ९॥
'ठीक है, मेरे जप का आधा फल तुम्हें मिले'-जापक ब्राह्मण ने राजा को इस प्रकार वर
दे दिया ॥१११॥
इस फल के प्रभाव से उस राजा ने समस्त लोकों में गति (जाने की शक्ति) प्राप्त की
और उस ब्राह्मण ने शिव नाम के देवलोक को प्राप्त किया ॥१२१॥
इस प्रकार, असंख कल्पों तक भिन्न-भिन्न लोकों में रहकर और पुनः पृथ्वी पर आकर
स्वतन्त्रतापूर्वक योगाभ्यास से अक्षय सिद्धि प्राप्त की ॥१२२॥
इस प्रकार, विज्ञजन स्वर्ग आदि भोगों से विमुख रहकर केवल सिद्धि प्राप्ति का ही
लक्ष्य रखते हैं। वह सिद्धि तुमने प्राप्त कर ली है, अब तुम स्वतन्त्र हो। अब अपने पूर्व शरीर
में प्रवेश करो ॥१२३॥
योगदान करनेवाले मय द्वारा इस प्रकार कहा गया चन्द्रप्रभ अपनी रानियों पुत्र और
मन्त्रियों सहित अत्यन्त प्रसन्न हुआ ॥१२४॥
तब मय दानव राजा चन्द्रप्रभ को सब परिवार के साथ दूसरे पाताल में ले गया और
पुत्र पत्नी आदि के साथ उसे एक दिव्य गृह में प्रवेश कराया ॥१२५॥
उस गृह के भीतर उन सबने उत्तम शय्या पर सोये हुए के समान एक दिव्य पुरुष को
देखा ॥१२६॥
वह बड़ी-बड़ी आपत्तियों और धूल में लिपटा हुआ-सा था और आकृति से विकृत हो जाने
से डरावना-सा प्रतीत होता था। मुंह लटकाए दैववश सो कर/ता ग वह घिरा
हुआ था ॥१२७॥
३५

२७४ कथासरित्सागर

पृष्ठ 303
स्थायी लिंक
पृष्ठ 303 स्कैन

२७४ कथासरित्सागर
सोऽत्रामत्र स्वदेहस्ते पूर्वभार्यावृतः स्थितः ।
प्रविशैनमिति स्माह ततश्चन्द्रप्रभं मयः ॥११८॥
सोऽथ तनोपदिष्टं च योगमास्थाय भूपतिः ।
तस्मिन् पुरुषदेहेऽन्तस्त्यक्त्वैतत्स्ववपुरावशत् ॥११९॥
ततः स जृम्भिकां कृत्वा शनैरुन्मील्य लोचने ।
गतनिद्र इवोत्तस्थौ पुरुषः शयनीयतः ॥१२०॥
दिष्ट्या देव सुनीथोऽद्य प्रत्युज्जीवित एष नः ।
इति प्रमोदमुग्धावो दृष्ट्वासुरवधूकथा ॥१२१॥
सूर्यप्रभाद्याः सर्वे तु विषण्णाः सहसाऽभवन् ।
दृष्ट्वा निपतितं चन्द्रप्रभदेहमजीवितम् ॥१२२॥
चन्द्रप्रभसुनीथश्च सुखस्वापादिवोत्थितः ।
दृष्ट्वा मयं ववन्दे स पितरं पादयोः पतन् ॥१२३॥
स पितापि तमालिङ्ग्य पृष्टवान् सर्वसन्निधौ ।
कच्चित् स्मरसि पुत्र द्वे जन्मनी त्वं हि सम्प्रति ॥१२४॥
सोऽपि स्मरामीत्युक्त्वैव यच्चन्द्रप्रभजन्मनि ।
सुनीथजन्मनि च यत्तस्य वृत्तं तदुक्तवान् ॥१२५॥
नामग्राहं सदेवीकान् स च सूर्यप्रभादिकान् ।
एकैकमाश्वासितवान् पूर्वभार्याश्च दानवीः ॥१२६॥
चन्द्रप्रभत्वे जातं च देहं नैराश्यमुज्झितः ।
भवेन्मातृपयोगीति स्थापयामास रक्षितम् ॥१२७॥
ततोऽन्यनत्वम् भगता जातप्रत्ययनिर्वृताः ।
चन्द्रप्रभसुनीथं च दृष्ट्वा सूर्यप्रभादयः ॥१२८॥
मयासुरोऽथ सर्वांस्तान् हर्षात्नीत्वा पुरस्ततः ।
अन्यत् प्रवेशयामास हेमरत्नचितं पुरम् ॥१२९॥
प्रविष्टास्तत्र वैदूर्यवापीं ते ददृशुर्मुदाम् ।
सुधाग्सेन तस्याश्च तीरे सर्वेऽप्युपाविशन् ॥१३० ॥
पपुश्च तत्सुधापानममृताधिकमत्र ते ।
सुनीथभार्योपहृतैर्विचित्रैर्मणिभाजनैः ॥१३१॥
तेन पानेन ते सर्वे मतसुप्तोत्थितास्ततः ।
सम्पेदिरे दिव्यदेहा महाबलपराक्रमाः ॥१३२॥

अष्टम लम्बक २७५

पृष्ठ 304
स्थायी लिंक
पृष्ठ 304 स्कैन

[Page Header]
अष्टम लम्बक २७५

तब मय ने चन्द्रप्रभ से कहा-'यह वही तुम्हारा पहला शरीर है। इसमें प्रवेश
करो' ॥११८॥
तदनन्तर, चन्द्रप्रभ ने मय की बताई हुई योग-युक्ति से अपने शरीर को त्याग कर उस
शरीर में प्रवेश किया ॥११९॥
उसकी आत्मा के प्रवेश करने पर वह सोया हुआ शरीर जंभाई लेकर और धीरे-धीरे
आँखें खोलकर नींद से जागे हुए के समान उठ खड़ा हुआ¹ ॥१२०॥
'हमारे भाग्य से राजा मुनीथ पुनः जीवित हो उठे' इस प्रकार पुर-वासियां कोलाहल
करने लगीं ॥१२१॥
इधर चन्द्रप्रभ के निर्जीव शरीर को गिरा हुआ देखकर सूर्यप्रभ आदि सभी सहसा
खिन्न हो उठे ॥१२२॥
चन्द्रप्रभ (सुनीथ) ने मानों सोए हुए से उठकर पिता मय का सामने देखकर उसके
चरणों में प्रणाम किया ॥१२३॥
मय ने भी प्रेम से उसका आलिंगन करके उससे पूछा 'बेटा ! क्या पिछले दो जन्मों का
अब स्मरण करते हो ? ॥१२४॥
उसने कहा- स्मरण करता हूँ। इतना ही नहीं। उसने चन्द्रप्रभ जन्म में और मुनीथ
जन्म में जो कुछ भी हुआ था सब सुना दिया ॥१२५॥
तदनन्तर, उसने पूर्व जन्म की रानियों एवं सूर्यप्रभ आदि के नाम लेकर तथा उसके भी
पूर्व की दानवी पत्नियों के भी इसी प्रकार नाम ले-लेकर आश्वासन दिया ॥१२६॥
और, चन्द्रप्रभ के निर्जीव शरीर को ओषधियों और घी से लेपकर युक्तिपूर्वक सुरक्षित
कर दिया कि सम्भव है कभी काम आवे ॥१२७॥
तब पूर्ण विख्यात होकर सूर्यप्रभ आदि ने प्रणाम करते हुए उनका अभिनन्दन
किया ॥१२८॥
अत्यन्त हर्षित मयासुर उन सब को उस नगर से दूसरे शोभन नगर में ले
गया ॥१२९॥
उसमें जाकर उन सब ने हीरे से बनी हुई एक स्वच्छ सुन्दर बावली देखी जो अमृत रस से
भरी थी। सभी उसके किनारे बैठ गये ॥१३०॥
और वे सुनीथ की दानवी स्त्रियों द्वारा लाये गये मणियम पात्रा में अमृत रस का पान
करने लगे ॥१३१॥
उस अमृत-पान मात्र से सभी लोग सोकर उठे हुए-से महान् बल और पराक्रम से युक्त
दिव्य शरीरधारी हो गये ॥१३२॥


१ चीन देश में इस प्रकार के विचार बनने से ऐसा वहाँ की कथाओं में प्रतीत
होता है। बौद्ध लोग ऐसे विचारों को यहाँ से गये हों ऐसा संभव है।—अनु.

२७६ कथासरित्सागर

पृष्ठ 305
स्थायी लिंक
पृष्ठ 305 स्कैन

२७६ कथासरित्सागर
पद्मप्रभसुनीथ च सतोऽवादीन् मयासुरः।
पुत्रैहि यामः पश्य त्वं मातरं सुचिरादिति ॥१३३॥
सतस्तथेति चोद्युक्त सुनीथेऽग्रेसरे मये।
ययौ चतुर्थं पाताल सह सूर्यप्रभादिभिः ॥१३४॥
तत्र चित्राणि पश्यन्तो नानाधातुमयानि च।
पुराण्यथ पुरं प्रापुः सर्वे सर्वहिरण्मयम् ॥१३५॥
यत्र रत्नमयस्तम्भे सर्वसम्पन्निकेतने।
ददृशुर्मयभार्यां तां ते सुनीथस्य मातरम् ॥१३६॥
नाम्ना लीलावतीं रूपेणाधःकृतसुराङ्गनाम्।
वृतामसुरकन्याभिः सर्वाभरणभूषिताम् ॥१३७॥
सा दृष्ट्वैव सुनीथं तमुदतिष्ठत्ससम्भ्रमम्।
सुनीथोऽप्यपतत् तस्या अभिवाद्यैव पादयोः ॥१३८॥
ततः सा स चिरस्पृष्टामाश्लिष्योदश्रुरात्मजम्।
पुनस्तत् प्राप्तिहेतुं स शशंस मय पतिम् ॥१३९॥
अथाऽब्रवीन् मयो देवि सुमुण्डीकोऽसुरः स ते।
पुत्रः पुत्रोऽस्य पुत्रस्य जातः सूर्यप्रभोऽप्ययम् ॥१४०॥
एष विद्याधरेन्द्राणां चक्रवर्ती पुरारिणा।
एतेनैव शरीरेण भावी देवि विनिर्मितः ॥१४१॥
एतच्छ्रुत्वाभिषद्यन्त्यारतस्याः सोत्सुकया दृशा।
सूर्यप्रभः पपातैत्य पादयोः सचिवैः सह ॥१४२॥
किं सुमुण्डीक देहेन परोक्षेनेव शोभसे।
इति लीलावती दृष्ट्या पादार्प सममापतत् ॥१४३॥
ततोऽत्र पुत्राभ्युदये मयो मन्दोदरीं सुताम्।
विभीषणं च सस्मार स्मृतावाजग्मतुश्च तौ ॥१४४॥
गृहीतोराद्यसत्कारः स तं प्राह विभीषणः।
करोषि यदि मे कार्यं दानवेन्द्र वदामि तत् ॥१४५॥
दानवेषु स्वयमथः गृह्णती नभजीवितः।

अष्टम तरंग २७७

पृष्ठ 306
स्थायी लिंक
पृष्ठ 306 स्कैन

[Page Header]
अष्टम तरंग २७७

तब मयासुर ने मयप्रभ (सुमीथ) से कहा—'आओ बेटा ! बहुत दिनों के पश्चात्
अपनी माता के दर्शन करो ॥१३३॥
'ठीक है। चलिए' सुगीथ के ऐसा कहने पर आगे-आगे चलता हुआ मयासुर सूर्यप्रभ आदि
के साथ नीचे पाताल में गया ॥१३४॥
उस लोक में भिन्न-भिन्न मणियों और धातु के बने हुए नगरों को देखते हुए वे सम्पूर्ण सोने
के बने हुए नगर में गये ॥१३५॥
यहाँ उन लोगों ने रत्नों के खंभों पर बने हुए और समस्त सम्पत्तियों से भरे हुए गृह में मय
की पत्नी को देखा जिसका नाम लीलावती था। वह अपने सुन्दर रूप से देवांगनाओं को भी नीचा
दिखा रही थी॥१३६-१३७॥
वह सुमीथ को देखते ही घबराकर उठी और सुमीथ भी प्रणाम करके उसके चरणों पर
गिर पड़ा ॥१३८॥
तदनन्तर बहुत दिनों बाद मिले हुए पुत्र का आलिङ्गन करके उसकी माता उसके गुण
सिखाने के कारण अपने पति के बुद्धि-कौशल की प्रशंसा करने लगी। तब मयासुर ने कहा—
'देवि तेरा यह दूसरा पुत्र सुगुम्फीक, तेरे उस पुत्र (सुमीथ) का पुत्र सूर्यप्रभ होकर
बड़ा है ॥१३९-१४०॥
इसे शिवजी ने इसी शरीर से विद्याधरों का भावी चक्रवर्ती बनाया है।' तदनन्तर
माता उसे उत्कंठा भरी दृष्टि से देखने लगी। तब वह भी अपने मन्त्रियों के साथ उसके चरणों
पर गिर पड़ा ॥१४१-१४२॥
'केवल सुगुम्फीक के शरीर से क्या करना है बेटा ! तुम इसी शरीर से अच्छे लगते हो' इस
प्रकार आशीर्वाद देकर लीलावती बोली—॥१४३॥
इस पुत्रों की पुनः प्राप्ति के हर्षमय अवसर पर मय ने अपनी कन्या मन्दोदरी और विभीषण
का स्मरण किया। स्मरण करते ही वे दोनों वहाँ उपस्थित हो गये ॥१४४॥
परस्पर के समय का सत्कार-सम्मान प्राप्त करके विभीषण अपने श्वशुर मयासुर से
बोला—'दानवराज ! यदि मेरी बात मानें तो यहाँ दानवों से एकान्तहीन सुखमय और
कल्याणमय जीवन व्यतीत कर रहे हो। तुम्हें देवताओं के साथ निष्कारण वैर न करना चाहिए।
उनके साथ वैर करके हानि के सिवा कुछ लाभ नहीं है। युद्ध में देवताओं ने ही असुरों को
मारा असुरों ने देवताओं को नहीं ॥१४५-१४७॥

२७८ कथारत्नप्रभाकर

पृष्ठ 307
स्थायी लिंक
पृष्ठ 307 स्कैन

२७८ कथारत्नप्रभाकर
तच्छ्रुत्वा स मयात्क्रोधस्तद्वक्ताशुं शुण्महे वयम्।
हठाद् ध्रुवति शक्रे तु कथ ब्रूहि महामहे॥१४८॥
ते चासुरा हता देवैस्ते बभूवुः प्रनादिनः।
मन्त्रमन्त्रान्तु कि मैवं बलिप्रभृतयो हताः ॥१४९॥
इत्यादृक्ता मयेनाप मन्दान्या सहैव सः।
राजमेन्द्रमनामन्त्र्य जगाम स्वमतिं निजाम् ॥१५०॥
सूर्यप्रभादिभिर्युक्त सुनीथाञ्च मयेन सः।
निन्ये दृष्टाय पाताल बलि राजानमीक्षितुम् ॥१५१॥
स्वर्गाभ्यधिके तत्र सर्वे ते दृष्टमुखश्रियम्।
आमुक्ताहारमुकुटं वृतं निजजदानवैः ॥१५२॥
निषेदुः पाद्यपाण्ड्यञ्च मुनीपाद्या श्रमेन ते।
मानवै तान् मानयामास सत्कारेण यथोचितम् ॥१५३॥
मयावेदितवृत्तान्तहृष्टः प्रात्र बलिरुक्तः।
प्रह्लादमानायितवाञ्छीप्रमभ्यांच्च दानवान् ॥१५४॥
तानन्यत्र सुनीथाद्याः पादमोन्ते ववन्दिरे।
ते चान्यमिननन्दूस्तान् प्रह्लादानन्दनिर्भरः ॥१५५॥
तथात्र बलिरह म्य मुक्ता चन्द्रप्रभा भुवि।
मुनीथः स्वतनूजाभ्या प्रतमुज्जीवित एष सः॥१५६॥
मुमुक्षूत्कीवतारश्च प्राप्तः सूर्यप्रनोन्ययम्।
शर्वेण चायमादिष्टो भावी विद्याधरोश्वरः ॥१५७॥
एतत्प्रमनावाप्य जात्वाहं दत्यबन्धन।
तद्देताभ्यामवाप्ताभ्यां ध्रुवमभ्युदमाप्नुमः ॥ १५८॥
एतद्वन्मिवञ्च श्रुत्वा शुकः प्रोवाच तद्गुरुः।
धर्मा चरतो मध्ये मान्प्यनमभ्युदय क्वचित् ॥१५९॥
तस्माद् धर्मेण वर्तध्वं कुरुताद्यानि मङ्ख।
तच्छ्रुत्वा दानवास्तत्र तपत्ति नियमं व्यधुः ॥१६०॥
मन्त्र पातालतउया य तत्र मिलितान्तदा।
बलिदक्षात्राण्युब षक्र मुनीषत्रात्रिसंवृत्तः ॥१६१॥
अत्रान्तरे च तत्रागात्य पुनर्नारदो मुनिः।
गृहीतापौषविष्टश्च दानवांस्तानूवाच सः ॥१६२॥

अष्टम लम्बक २७९

पृष्ठ 308
स्थायी लिंक
पृष्ठ 308 स्कैन

अष्टम लम्बक २७९
यह सुनकर मय ने विभीषण से कहा—'हम जबरदस्ती वैर नही कर रहे हैं किन्तु इन्द्र
के निरर्थक हठ को सहन कैसे करें, तुम ही बताओ ॥१४८॥
देवताओं ने जिन असुरों को मारा है, वे प्रमादी थे। बलि प्रह्लाद आदि सावधान असुर
नहीं मारे गये' ॥१४९॥
मय द्वारा इस प्रकार कहा गया विभीषण सबसे मिलकर उसी समय मन्दोदरी को
साथ लेकर लंका को लौट गया ॥१५०॥
तदनन्तर, सुनीथ और सूर्यप्रभ को साथ लेकर राजा बलि को देखने के लिए वह
दानवराज तीसरे पाताल को गया ॥१५१॥
स्वर्ग से भी अधिक सुन्दर उस लोक में उन्होंने हार और मुकुट धारण किये हुए तथा दैत्यों
और दानवों से घिरे हुए राजा बलि को देखा ॥१५२॥
वे सुनीथ आदि सभी राजा बलि के चरणों पर गिरे और उसने भी उन सब का समुचित
स्वागत-सम्मान किया ॥१५३॥
मय दानव द्वारा समस्त वृत्तान्त जानकर प्रसन्न हुए राजा बलि ने शीघ्र ही प्रह्लाद
तथा अन्य दूसरे दानवों को बुलवाया ॥१५४॥
सुनीथ आदि ने उनके चरणों पर गिरकर प्रणाम किया और वे सभी उन विप्रन्न भोगों
को देखकर आनन्द-विभोर हो गये ॥१५५॥
तब बलि ने कहा—'यह हमारा सुनीथ पृथ्वी पर चन्द्रप्रभ के रूप में जन्म लेकर अपने शरीर
में आकर पुनर्जीवित होगया ॥१५६॥
सुमुण्डीक का अवतार यह सूर्यप्रभ भी आया है। शिवजी ने इसे विद्याधरों का भावी
चक्रवर्ती बनाया है ॥१५७॥
उसके यज्ञ के प्रभाव से मेरे बन्धन ढीले हुए हैं। अतः इन दोनों के पुनः प्राप्त होने पर
हम लोगों का अभ्युदय ही होनेवाला है' ॥१५८॥
बलि के वचन सुनकर उनका गुरु शुक्र बोला—'धर्म का आचरण करो। सत्य-मार्ग पर
रहने से अवनति कदापि नही होती ॥१५९॥
अतः धर्म का व्यवहार करो यह मेरा वचन मानो। यह सुनकर सभी दानवों ने धर्म
पे चलने का नियम बना लिया ॥१६०॥
सातों पातालो के राजा वहाँ एकत्र हुए और सुनीथ की पुनःप्राप्ति की प्रसन्नता
में बलि ने महान् उत्सव मनाया १६१॥
इसी बीच फिर नारद मुनि वहाँ आ पहुँचे। पूजा सत्कार प्राप्तकर बैठने के बाद उन्होंने
दानवों से कहा—॥१६२॥

पृष्ठ 309
स्थायी लिंक
पृष्ठ 309 स्कैन

सम्भूत्वा च मयोत्क्षोभम बलात् कुर्महे वयम्।
हठात् कुर्वति शक्रे तु कथं ब्रूहि सहामहे ॥१४८॥
ते चासुरा हता देवैस्ते बभूवुः प्रमादिनः।
अप्रमत्तास्तु किं नैव बलिप्रभृतयो हताः ॥१४९॥
इत्याद्युक्तो मयेनाथ मन्दोदर्या सहैव सः।
राक्षसेश्वरमामन्त्र्य जगाम वसतिं निजाम् ॥१५०॥
सूर्यप्रभादिभिर्युक्तः सुनीथोऽथ मयेन सः।
निन्ये तृतीयं पातालं बलिं राजानमीक्षितुम् ॥१५१॥
स्वर्गादप्यधिके तत्र सर्वे ते ददृशुर्बलिम्।
आमुक्ताहारमुकुटं वृतं दितिजदानवैः ॥१५२॥
निपेतुः पादयोस्तस्य सुनीथाद्याः क्रमेण ते।
सोऽपि तान् मानयामास सत्कारेण यथोचितम् ॥१५३॥
मयावेदितवृत्तान्तहृष्टः सोऽथ बलिस्ततः।
प्रह्लादमानायितवांष्ठीघ्रमन्यांश्च दानवान् ॥१५४॥
तानप्यत्र सुनीथाद्याः पादयोस्ते ववन्दिरे।
तेऽप्याप्यभिननन्दुस्तान् प्रह्लादानन्दनिर्भराः ॥१५५॥
तत्राऽथ बलिराह स्म भूत्वा चन्द्रप्रभो भुवि।
सुनीथः स्वतनुप्राप्त्या प्रत्युज्जीवित एष यः ॥१५६॥
सुमुण्डीकावतारश्च प्राप्तः सूर्यप्रभोऽप्ययम्।
शर्वेण चायमादिष्टो भावी विद्याधरेश्वरः ॥१५७॥
एतच्चप्रभावाच्च जातोऽहं क्षतबन्धनः।
तदेताभ्यामवाप्ताभ्यां ध्रुवमभ्युदयोऽस्ति नः ॥१५८॥
एतद्वलिवचः श्रुत्वा शुक्रः प्रोवाच सद्गुरुः।
धर्मेण चरतां सत्ये नास्त्यनभ्युदयः क्वचित् ॥१५९॥
तस्माद् धर्मेण वर्तध्वं कुरुताद्यापि मद्वचः।
तच्छ्रुत्वा दानवास्तत्र तथेति नियमं व्यधुः ॥१६०॥
सप्त पातालपतयो ये तत्र मिलितास्तथा।
बलिद्वात्रोत्सवं चक्रुः सुनीथप्राप्तिहर्षतः ॥१६१॥
अत्रान्तरे च तत्रायात् पुनर्नारदो मुनिः।
गृहीतार्योपविष्टश्च दानवांस्तानुवाच सः ॥१६२॥

पृष्ठ 310 स्कैन

यह सुनकर मय ने विभीषण से कहा—'हम जबरदस्ती बैर नहीं कर रहे हैं किन्तु इन्द्र
के निरर्थक हठ को सहन कैसे करें, तुम ही बताओ ।।१४८।।
देवताओं ने जिन असुरों को मारा है वे प्रमादी थे। बलि प्रह्लाद आदि सावधान असुर
नहीं मारे गए ।।१४९।।
मय द्वारा इस प्रकार कहा गया विभीषण सबसे मिलकर उसी समय मन्दोदरी को
साथ लेकर लंका को लौट गया ।।१५०।।

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

२८० कथासरित्सागर

पृष्ठ 311 स्कैन

२८० कथासरित्सागर

प्रेषितोऽस्मीहेन्द्रेण स चैव वक्ति यः किल।
सुनीथजीवितप्राप्त्या सन्तोषः परमो मम ॥१६३॥
तदिदानीं न कार्यं नः पुनर्बैरमकारणम्।
विरोधश्च न चैवास्मत्पक्षेण श्रुतशर्मणा ॥१६४॥
एवमुक्तेन्द्रवाक्यं तं प्रह्लादो मुनिमब्रवीत्।
'सुनीथजीवितात्तुष्टिरिन्द्रस्येति

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

अष्टम लम्बक २४१

पृष्ठ 312 स्कैन

अष्टम लम्बक २४१
'मुझे इन्द्र ने भेजा है। उसने आप लोगों से कहा है कि सुनीथ की पुनःप्राप्ति से मुझे
परम सन्तोष हुआ ॥१६४॥
इसलिए अब फिर बिना कारण बैर न करो और मेरे पक्ष के श्रुतशर्मा से भी विरोध न
करो' ॥१६५॥
इस प्रकार, इन्द्र का सन्देश सुनाते हुए नारद मुनि से प्रह्लाद ने कहा—'सुनीथ के
पुनर्जीवन से इन्द्र को सन्तोष हुआ यह अनुचित नहीं है।

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

२८२ कथासरित्सागर

पृष्ठ 313 स्कैन

२८२ कथासरित्सागर

चन्द्रप्रभशरीरेण परिणीता च या त्वया।
प्रभासस्य बतोरेतां वत्सि कीर्त्तिमतीं सुताम् ॥१७८॥
श्विस्रस्तवतया द्रष्टव्या समबुद्ध्या सुत त्वया।
त्युक्त्वा मुख्यमार्यास्तास्तिस्रोऽस्मै सा समर्पयत् ॥१७९॥
ततस्तस्मिन् दिने रात्रौ सुनीथो ज्येष्ठया तया।
तेजस्वत्या समं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

अष्टम लम्बक २८१

पृष्ठ 314 स्कैन

अष्टम लम्बक २८१
और चन्द्रप्रभ के जन्म में प्रभास नामक वसु की कन्या का तुमने परिणय किया है, जिसका
नाम वसुमती है ।।१७८।।
बेटा इन तीनों को तुम्हें समान दृष्टि से देखना चाहिए। ऐसा कहकर उसने उसकी तीनों
प्रधान पत्नियों को उसे सौंप दिया ।।१७९।।
तब उस दिन सुनीथ ने बड़ी पत्नी तेजस्वती के साथ रात्रि को अपने शयन-भवन में
प्रवेश किया।।१८ ०॥
वहाँ पर सुनीथ

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

१८४ कथासरित्सागर

पृष्ठ 315 स्कैन

१८४ कथासरित्सागर
कलावतीति तस्यैषा प्राणभ्योऽप्यधिका सुता।
स इतोऽद्य वरो पार्श्वदागत्यैतत् पिताऽब्रवीत् ॥११३॥
दिष्ट्याद्य जीवितं प्राप्तं सुनीथः पुनरीक्षितः।
सुमुण्डीकावतारश्च दृष्टः सूर्यप्रभो युवा ॥११४॥
सृष्टः खेचरसञ्चक्रवर्ती भावी हरेण यः।
तद्विहानन्दसम्मानं सुनीथस्य

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

अष्टम लम्बकः २८५

पृष्ठ 316 स्कैन

अष्टम लम्बकः २८५
यह उसी राजा अभीक की प्राणों से भी प्यारी कन्या कलावती है। वह राजा अभीक उस
दिन ऋषि के पास जाकर जब लौटा तब उसने कहा कि 'अहोभाग्य है हमारा जिसे आज
पुनर्जीवित मुनीथ को पुनः देखा और सुमुण्डीक के अवतार सूर्यप्रभ को भी देखा॥१९३-१९४॥
इस युवक मुमुण्डीक सूर्यप्रभ को शिवजी ने विद्याधरों का भावी चक्रवर्ती बनाया है। इसलिए,
यहाँ आये

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

प्रबुद्धेन ह्यनेनाहमुक्तः कृत्वा भवत्कथाम्।

पृष्ठ 317 स्कैन

प्रबुद्धेन ह्यनेनाहमुक्तः कृत्वा भवत्कथाम्।
कुतोऽपि दर्शयानीय हा मे प्राणिति नान्यथा॥२०८॥
सतोऽहं त्वामुपायातस्तदेषाऽलोक्य स्वयम्।
इति प्रहस्तेनोक्ता सा कन्यामुलभया ह्रिया॥२०९॥
प्रसङ्ग नाशकद् गन्तुं विमृशन्ती यदा तदा।
हस्त गृहीत्वा नीताभूत् तेन सूर्यप्रभान्तिकम्॥२१०॥

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

अष्टम लम्बक २८७

पृष्ठ 318 स्कैन

अष्टम लम्बक २८७
सोकर उठ हुए उसने मुझे तुम्हारी बात सुनाई तो उसने कहा कि उसे कहीं से भी
लाकर दिखाओ नहीं तो जीवित न रहूँगा ॥२८०॥
इसलिए मैं तुम्हारे पास आया हूँ। तुम आओ और स्वयं उसे देखो'—प्रहस्त से इस
प्रकार कही गई वह कन्या लज्जावश पुनः शयन-गृह में न जा सकी और इधर-उधर करते हुए
उसे प्रहस्त हाथ से पकड़कर सूर्यप्रभ के समीप ले गया ॥२८९-२९०॥

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

२४८ कथासरित्सागर

पृष्ठ 319 स्कैन

२४८ कथासरित्सागर
आयुयुश्चात्र सर्वेभ्यः पातालेभ्यः क्रमेण ते।
पूर्वमागाद् बली राजा महासत्त्वैर्महासुरैः ॥२२३॥
अनन्तरमभीरुश्च दुरारोहश्च वीर्यवान्।
सुमायस्तन्तुकच्छश्च विकटाक्षः प्रकम्पनः ॥२२४॥
धूमकेतुर्महामायो ये चान्येऽप्यसुरेश्वराः।
एकैको निजसामन्तसहस्रगणयो वृतः

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

अष्टम लम्बक १८९

पृष्ठ 320 स्कैन

अष्टम लम्बक १८९
तदनन्तर क्रमशः सभी पाताल के दैत्यों और दानवों के सरदार यहाँ आने लगे। सबसे
पहले राजा बलि अगणित असुरों के साथ आया उसके बाद जम्भीक नामक दैत्यराज तथा महा
बलवान् दुरारोह नामक दैत्यराज आये। सुमाय तप्तकच्छ विकटाक्ष प्रकम्पन धूमकेतु और
महामाय नामक दैत्यराज भी सहस्रों अनुयायियों के साथ वहाँ आये। सारा सभा-भवन परस्पर
नमस्कार करते हुए उनसे भर गया और अपने-अपने पद

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें