किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । ३१

कूपप्रणालिका प्रभृतिजलवहविधिं, विधातरि दुर्योधने इत्यर्थः। येन वृष्ट्यभावेऽपि समये प्रजाजनो दुर्भिक्षक्षोभाकुलो न भवत्विति धियेति तत्त्वम्। अदेवमातृकाः = नदी मातृकाः, देवमातृकास्ते देशा येषु वृष्ट्या अन्नानि जायन्ते, तन्निन्नास्तु नदीमातृकाः प्रोच्यतेः, कुरवः = कुरूणां निवासा देशविशेषाः, अकृष्टपच्याः = अकर्षणसिद्धाः इव, यथा हलादिभिः कर्षं विनैव सस्यजनयितारस्तथैवेति भावः, कृषीवलैः = कर्षकैः कृषिकर्मकरैरित्यर्थः। सुखेन = अप्रचुरप्रयासेन, अल्पायासेनेत्यर्थः। लभ्याः = प्राप्याः, सस्यसम्पदः = सस्यराजीः, दधतः = धारयन्त इति भावः। चकासति = शोभन्ते, विराजन्ते, इति ॥१७॥

समासः- देव एव माता येषां ते देवमातृकाः, न देवमातृका इति अदेवमातृकाः। कृषिरस्ति येषां ते कृषीवलास्तैः कृषीवलैः। 'रजःकृषि-' इत्यनेन वलच्-प्रत्ययः। कृष्टेन पच्यते इति कृष्टपच्याः, न कृष्टपच्याः इत्यकृष्टपच्याः। सस्यस्य सम्पदः सत्यसम्पदः। ॥१७॥

व्याकरणम्- लभ्याः = लभ् + यत्। दधतः = धा शत्। वितन्वति = वि + तनु + लट् + शतृ। अकृष्टपच्याः॥ अकृष्ट + पच् + क्यप्। चकासति = चकास् + झि + लट् ॥१७॥

वाच्यान्तरम्- चिराय तस्मिन् क्षेमं वितन्वति (सति) अदेवमातृकैः कुरुभिः अकृष्टपच्या इव कृषीवलैः सुखेन लभ्याः दधद्भिः चकास्यते ॥१७॥

कोषः- 'चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिरार्थकाः इत्यमरः। 'देशो नदाम्बुवृष्ट्यम्बुसम्पन्नव्रीहिपालितः। स्यान्नदीमातृको देवमातृकश्च यथाक्रमम् ॥' इत्यमरः। 'भावुकं भाविकं भव्यं कुशलं क्षेममस्त्रियाम्., इत्यमरः। 'क्षेत्राजीवः कर्षकश्च कृषकश्च कृषीवलः' इत्यमरः। 'वृक्षादीनां फलं सस्यम्' इत्यमरः॥१७॥

सारार्थः- प्रजापालनाय दुर्योधनः सस्यवृद्ध्यर्थं यत्र तत्र नदीप्रवाहतः प्रणालिकाप्रभृतिजलवहमार्गं विधाय स्वराज्याद् दुर्भिक्षं दूरीकृत्य तथा करोति, यन्न तत्रजाः विना प्रयासेन स्वेनैव जातानीव सस्यानि । लेभिरे ॥१७॥

भाषार्थः- बहुत दिनों में प्रजाओं के हित के लिए उपाय करते रहते दुर्योधन के आधिपत्य से नदीमातृका कुरुदेशवाले बिना जोते (बिना प्रयास के ही) उपजे हुए के समान अनाजवाले किसानों से सम्पन्न जायदाद को धारण करते हुए सुशोभित हैं ॥१७॥

३२ किरातार्जुनीयम् [प्रथमः

नन्वेवं जनपदानुवर्तिनः कथमर्थलाभ इत्यत आह—
उदारकीर्तेरुदयं दयावतः प्रशान्तबाधं दिशतोऽभिरक्षया ।
स्वयं प्रदुग्धेऽस्य गुणैरुपस्नुता वसूपमानस्य वसूनि मेदिनी ॥१८॥

उदारेति— उदारकीर्तेर्महायशसः। ‘उदारो दातृमहतोः’ इत्यमरः। दयावतः परदुःखप्रहाणेच्छोः। अतः एव प्रशान्तबाधं प्रशमितोपद्रवं यथा स्यात्तथेति क्रियाविशेषणम् उदयविशेषणं वा। ‘वा दान्तशान्त—’ इत्यादिना शमिधातोर्ण्यन्तान्निष्ठाान्तो निपातः। अभिरक्षया सर्वतस्त्राणेनोदयं वृद्धि दिशत सम्पादयतो वसूपमानस्य कुबेरोपमस्य। ‘वसुर्मुखाग्निधनाधिपेषु’ इति विश्वः। अस्य दुर्योधनस्य गुणैर्दमादाक्षिण्यादिभिरुपस्नुता द्राविता मेदिनी वसूनि धनानि। ‘वसु तोये घने मणौ’ इति वैजयन्ती। स्वयं प्रदुग्धे। अक्लेशेन दुग्धत इत्यर्थः दुहेः कर्मकर्तरि लट्। ‘न दुहस्नुन्मां यक्चिणौ’ इति यक्प्रतिषेधः। यथा केनचिद्दिग्धेन नवप्रसूता रक्षिता च गौः स्वयं प्रदुग्धे तद्वदिति भावः। अलङ्कारस्तु—‘विशेषणमात्रसाम्यादप्रस्तुतस्य गम्यत्वे समासोक्तिः’ इति सर्वस्वकारः। अत्र प्रतीयमानया गवा सह भ्रुकृतालङ्कया मेदिन्या भेदेऽभेदलक्षणातिशयोक्तिवशाद्दोह्यत्वेनोक्तिरिति संक्षेपः॥१८॥

अन्वयाः— उदारकीर्ते, दयावतः अभिरक्षयाः प्रशान्तबाधम्, उदयं दिशतः वसूपमानस्य, अस्य, गुणैः, उपस्नुता, मेदिनी, स्वयं वसूनि, प्रदुग्धे ॥१८॥

सुधा— उदारकीर्तेः=विततयशसः दयावतः = करुणाऽन्वितस्य, अन्यजनक्लेशामहिष्णोरित्यर्थः। अभिरक्षया = सर्वथा रक्षणेन, प्रशान्तवाधम् = निरुपद्रवम्, उदयम् = अभ्युदयम्, उन्नतिमित्यर्थः। दिशतः = सम्पादयतः, विधातुरित्यर्थः वसूपमानस्य = कुबेरोपमस्य, अस्य = दुर्योधनस्य, गुणैः = औदार्यगाम्भीर्यशौर्यादिभिः, उपस्नुता = द्राविता, मेदिनी = वसुन्धरा, पृथ्बीति वा, स्वयम् = आत्मनैव, अप्रेरितैवेत्यर्थः। वसूनि = धनानि, प्रदुग्धे = सुखेन दुह्यते इत्यर्थः, यथा केनचिच्चतुरेण प्रसूता गौर्नवतृणग्रासादिभिः पोषिता सती दोहकं विलोक्य स्वयं हम्भारवं कृत्वा उपस्नुना भवति, तथैव दुर्योधनस्यालौकिकैर्गुणर्मुदिता मही उर्वरा भूत्वा स्वयं धनानि जनयतीत्यर्थः॥१८॥

समासः— उदरा कीर्तिर्यस्य स उदारकीर्तिस्तस्योदारकीर्तेः। दयाऽस्यास्तीति दयावान्, तस्य दयावतः। अभितो रक्षाऽभिरक्षा, तयाऽभिरक्षया। प्रकर्षण शान्ता बाधा यस्मिन्सः प्रशान्तबाधस्तं प्रशान्तबाधम्। वसुरुपमानं यस्य स वसूपमानः तस्य वसूपमानस्य ॥१८॥