किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

३२ किरातार्जुनीयम् [प्रथमः

नन्वेवं जनपदानुवर्तिनः कथमर्थलाभ इत्यत आह—
उदारकीर्तेरुदयं दयावतः प्रशान्तबाधं दिशतोऽभिरक्षया ।
स्वयं प्रदुग्धेऽस्य गुणैरुपस्नुता वसूपमानस्य वसूनि मेदिनी ॥१८॥

उदारेति— उदारकीर्तेर्महायशसः। ‘उदारो दातृमहतोः’ इत्यमरः। दयावतः परदुःखप्रहाणेच्छोः। अतः एव प्रशान्तबाधं प्रशमितोपद्रवं यथा स्यात्तथेति क्रियाविशेषणम् उदयविशेषणं वा। ‘वा दान्तशान्त—’ इत्यादिना शमिधातोर्ण्यन्तान्निष्ठाान्तो निपातः। अभिरक्षया सर्वतस्त्राणेनोदयं वृद्धि दिशत सम्पादयतो वसूपमानस्य कुबेरोपमस्य। ‘वसुर्मुखाग्निधनाधिपेषु’ इति विश्वः। अस्य दुर्योधनस्य गुणैर्दमादाक्षिण्यादिभिरुपस्नुता द्राविता मेदिनी वसूनि धनानि। ‘वसु तोये घने मणौ’ इति वैजयन्ती। स्वयं प्रदुग्धे। अक्लेशेन दुग्धत इत्यर्थः दुहेः कर्मकर्तरि लट्। ‘न दुहस्नुन्मां यक्चिणौ’ इति यक्प्रतिषेधः। यथा केनचिद्दिग्धेन नवप्रसूता रक्षिता च गौः स्वयं प्रदुग्धे तद्वदिति भावः। अलङ्कारस्तु—‘विशेषणमात्रसाम्यादप्रस्तुतस्य गम्यत्वे समासोक्तिः’ इति सर्वस्वकारः। अत्र प्रतीयमानया गवा सह भ्रुकृतालङ्कया मेदिन्या भेदेऽभेदलक्षणातिशयोक्तिवशाद्दोह्यत्वेनोक्तिरिति संक्षेपः॥१८॥

अन्वयाः— उदारकीर्ते, दयावतः अभिरक्षयाः प्रशान्तबाधम्, उदयं दिशतः वसूपमानस्य, अस्य, गुणैः, उपस्नुता, मेदिनी, स्वयं वसूनि, प्रदुग्धे ॥१८॥

सुधा— उदारकीर्तेः=विततयशसः दयावतः = करुणाऽन्वितस्य, अन्यजनक्लेशामहिष्णोरित्यर्थः। अभिरक्षया = सर्वथा रक्षणेन, प्रशान्तवाधम् = निरुपद्रवम्, उदयम् = अभ्युदयम्, उन्नतिमित्यर्थः। दिशतः = सम्पादयतः, विधातुरित्यर्थः वसूपमानस्य = कुबेरोपमस्य, अस्य = दुर्योधनस्य, गुणैः = औदार्यगाम्भीर्यशौर्यादिभिः, उपस्नुता = द्राविता, मेदिनी = वसुन्धरा, पृथ्बीति वा, स्वयम् = आत्मनैव, अप्रेरितैवेत्यर्थः। वसूनि = धनानि, प्रदुग्धे = सुखेन दुह्यते इत्यर्थः, यथा केनचिच्चतुरेण प्रसूता गौर्नवतृणग्रासादिभिः पोषिता सती दोहकं विलोक्य स्वयं हम्भारवं कृत्वा उपस्नुना भवति, तथैव दुर्योधनस्यालौकिकैर्गुणर्मुदिता मही उर्वरा भूत्वा स्वयं धनानि जनयतीत्यर्थः॥१८॥

समासः— उदरा कीर्तिर्यस्य स उदारकीर्तिस्तस्योदारकीर्तेः। दयाऽस्यास्तीति दयावान्, तस्य दयावतः। अभितो रक्षाऽभिरक्षा, तयाऽभिरक्षया। प्रकर्षण शान्ता बाधा यस्मिन्सः प्रशान्तबाधस्तं प्रशान्तबाधम्। वसुरुपमानं यस्य स वसूपमानः तस्य वसूपमानस्य ॥१८॥