Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

ऐतरेयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Aitareya Upanishad with Shankara Bhashya

by आदि शङ्कराचार्य

Source: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (origin)

DevanagariSanskritpublished108 pages

८८ ऐतरेयोपनिषद् [ अध्याय ३

Page 98Permalink

८८ ऐतरेयोपनिषद् [ अध्याय ३
प्रज्ञप्तिः प्रज्ञता, मेधा ग्रन्थधारण- | प्रज्ञप्ति यानी प्रज्ञता (समयोचित बुद्धि
सामर्थ्यम्, दृष्टिरिन्द्रियद्वारा स- | स्फुरित हो जाना-प्रतिभा ), मेधा-
र्वविषयोपलब्धिः, धृतिर्धारण- | ग्रन्थ धारणकी शक्ति, दृष्टि-इन्द्रियों-
मवसन्नानां शरीरेन्द्रियाणां ययो- | द्वारा सब विषयोंको उपलब्ध करना,
त्तम्भनं भवति-धृत्या शरीर- | धृति-धारण करना, जिससे शिथिल
मुद्वहन्तीति हि वदन्ति, मति- | हुए शरीर और इन्द्रियोंमें जागृति
र्मननम्, मनीषा तत्र स्वातन्त्र्यम्, | होती है, 'धृतिसे ही शरीरको
जूतिश्चेतसो रुजादिदुःखित्व- | उठाकर वहन करते हैं' ऐसा
भावः, स्मृतिः स्मरणम्, संकल्पः | [ पण्डितजन ] कहते भी हैं, मति-
शुक्लकृष्णादिभावेन संकल्पनं | मनन करना, मनीषा-मनन करनेकी
रूपादीनाम्, क्रतुरध्यवसायः, | स्वतन्त्रता, जूति-चित्तका रोगादिसे
असुः प्राणनादिजीवनक्रिया- | दुःखी होना, स्मृति-स्मरण, सङ्कल्प
निमित्ता वृत्तिः, कामोऽसंनिहि- | -शुक्ल-कृष्णादि भावसे रूपांदिका
तविषयाकाङ्क्षा तृष्णा, | सङ्कल्प करना, क्रतु-अध्यवसाय,
वशः स्त्रीव्यतिकराद्यभिलाषः, | असु-जीवनकी निमित्तभूत श्वासो-
इत्येवमाद्या अन्तःकरणवृत्तयः | च्छ्वासादि क्रिया, काम-अप्राप्त
प्रज्ञप्तिमात्रस्योपलब्धुरुपलब्ध्यर्थ- | विषयकी आकाङ्क्षा यानी तृष्णा और
त्वाच्छुद्धप्रज्ञानरूपस्य ब्रह्मण | वश-स्त्रीसंसर्गादिकी अभिलाषा-
उपाधिभूतास्तदुपाधिजनितगुण- | इत्यादि प्रकारकी अन्तःकरणकी
नामधेयानि भवन्ति संज्ञाना- | वृत्तियाँ प्रज्ञप्तिरूप उपलब्धाकी उप-
दीनि । सर्वाण्येव एतानि प्रज्ञा- | लब्धिके लिये होनेके कारण विशुद्ध-
नस्य नामधेयानि भवन्ति न | बोधस्वरूप ब्रह्मकी उपाधिभूत हैं ।
स्वतः साक्षात् । तथा चोक्तं | अतः उसकी उपाधिजनित गुणवृत्तिसे
| ये संज्ञान आदि उस ब्रह्मके ही नाम
| हैं। ये सभी प्रज्ञप्तिमात्र प्रज्ञानके नाम
| ही हैं; स्वतः साक्षात् कुछ नहीं हैं।