ऐतरेयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)
Aitareya Upanishad with Shankara Bhashya
by आदि शङ्कराचार्य
Source: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (origin)
खण्ड १ ] शाङ्करभाष्यार्थ ७७
खण्ड १ ] शाङ्करभाष्यार्थ ७७
पुरुषका तीसरा जन्म
सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः प्रतिधीयते । अथास्या-
यमितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति । स इतः
प्रयन्नेव पुनर्जायते तद्स्य तृतीयं जन्म ॥ ४ ॥
इस ( पिता ) का यह [ पुत्ररूप ] आत्मा पुण्यकर्मोंके अनुष्ठानके
लिये [ घरमें पिताके स्थानपर ] प्रतिनिधिborder/रूपसे स्थापित किया जाता
है । तदनन्तर इसका यह अन्य ( पितृरूप ) आत्मा वृद्धावस्थामें पहुँचकर
कृतकृत्य होकर यहाँसे कूच कर जाता है । यहाँसे कूच करनेके अनन्तर
ही वह [ कर्मफलभोगके लिये ] पुनः जन्म लेता है । यही इसका तीसरा
जन्म है ॥ ४ ॥
अस्य पितुः सोऽयं पुत्रात्मा | इस पिताका वह यह पुत्ररूप
पुण्येभ्यः शास्त्रोक्तेभ्यः कर्मभ्यः | आत्मा पुण्य यानी शास्त्रोक्त कर्मोंके
कर्मनिष्पादनार्थं प्रतिधीयते पितुः | निमित्त अर्थात् कार्यसम्पादनके
स्थाने पित्रा यत्कर्तव्यं तत्कर- | लिये पिताके स्थानपर प्रतिनिधि
णाय प्रतिनिधिग्रत इत्यर्थः । | स्थापित किया जाता है । अर्थात्
तथा च संप्रत्तिविद्यायां वाज- | पिताको जो कुछ करना चाहिये
सनेयके पित्रादिष्टः—"अहं | उसे करनेके लिये यह प्रतिनिधि
ब्रह्माहं यज्ञः" (बृ० उ० १ । ५ । | होता है । यही बात बृहदारण्यको-
१७) इत्यादि प्रतिपद्यत इति । | पनिषद्में सम्प्रत्तिविद्याके* प्रकरणमें
अथानन्तरं पुत्रे निवेश्यात्म- | पितासे शिक्षा पाकर पुत्र कहता
नो भारमस्य पुत्रस्येतरोऽयं यः | है—“मैं ब्रह्म हूँ, मैं यज्ञ हूँ” इत्यादि ।
पित्रात्मा कृतकृत्यः कर्तव्या- | तदनन्तर पुत्रपर अपना भार
दॄणत्रयाद्विमुक्तः कृतकर्तव्य | छोड़कर इस पुत्रका यह पितारूप
| दूसरा आत्मा कृतकृत्य यानी कर्तव्य-
| रूप ऋणत्रयसे मुक्त होकर अर्थात्
| अपना कर्तव्य सम्पादन करके वयोगत
- जिसमें पुत्रको अपने कर्तव्य सौंपनेकी बात कही गयी है ।