Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

ऐतरेयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Aitareya Upanishad with Shankara Bhashya

by आदि शङ्कराचार्य

Source: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (origin)

DevanagariSanskritpublished108 pages

खण्ड १ ] शाङ्करभाष्यार्थ ३३

Page 43Permalink

खण्ड १ ] शाङ्करभाष्यार्थ ३३

एवम् । तस्मान्निर्भिन्ना- | छिद्ररूप मुखसे वाक्-इन्द्रिय उत्पन्न
न्मुखाद्वाकरणमिन्द्रियं निरवर्तत; | हुई और उस वाक् से वाणीका
तदधिष्ठाताग्निस्ततो वाचो लोक- | अधिष्ठाता लोकपाल अग्नि हुआ ।
पालः । तथा नासिके निरभिद्ये- | इसी प्रकार नासिकारन्ध्र उत्पन्न हुए,
ताम् । नासिकाभ्यां प्राणः, | उन नासिकारन्ध्रोंसे प्राण और
प्राणाद्वायुः, इति सर्वत्राधिष्ठानं | प्राणसे वायु हुआ । इस प्रकार सभी
करणं देवता च त्रयं क्रमेण | जगह इन्द्रियगोलक, इन्द्रिय और
निर्भिन्नमिति । अक्षिणी कर्णौ | उसके अधिष्ठाता देव-ये तीनों ही
त्वग् हृदयमन्तःकरणाधिष्ठानम्, | क्रमशः उत्पन्न हुए । दो नेत्र, दो
मनोऽन्तःकरणम् । नाभिः सर्व- | कान और त्वचा [-ये इन्द्रियस्थान
प्राणबन्धनस्थानम्। अपानसंयुक्त- | हैं], हृदय अन्तःकरणका अधिष्ठान
त्वादपान इति पाय्विन्द्रियमुच्यते। | है और मन अन्तःकरण है। नाभि
तस्मात् तस्याधिष्ठात्री देवता | सम्पूर्ण प्राणोंके बन्धनका स्थान है।
मृत्युः । यथान्यत्र, तथा शिश्नं | अपान वायुयुक्त होनेके कारण पायु
निरभिद्यत प्रजननइन्द्रियस्थानम् । | इन्द्रिय अपान कहलाती है; उससे
इन्द्रियं रेतो रेतोविसर्गार्थत्वा- | उसकी अधिष्ठात्री देवता मृत्यु उत्पन्न
त्सद्द रेतसोच्यते । रेतस आप | हुई । जैसे कि अन्यत्र [इन्द्रिय,
इति ॥ ४ ॥ | इन्द्रियस्थान और देवता] बतलाये
| गये हैं, उसी प्रकार प्रजननइन्द्रियका
| आश्रयस्थान शिश्न उत्पन्न हुआ ।
| उसमें रेतः इन्द्रिय है, जो रेतोविसर्ग
| (वीर्यत्याग) की हेतुभूत होनेसे रेतः
| (वीर्य) के सम्बन्धसे 'रेतस्' कही
| जाती है और रेतःसे आप (वीर्यके
| अधिष्ठाता जल) का प्रादुर्भाव
| हुआ ॥ ४ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य-
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतावैतरेयोपनिषद्भाष्ये प्रथमाध्याये
प्रथमः खण्डः समाप्तः ॥ १ ॥