सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary

भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा

DevanagariHindipublished530 पृष्ठ

द्वितीयोऽंशः ३११

  • प्रकाश *
    'इच्छाज्ञानाक्रियारूपमादनत्रयसंयुतम् ।
    सदाशिवासनं देवि महाबिन्दुमयं परम् ॥
    इत्यस्य इच्छादयस्तिस्रः शक्तयो रूप्यन्ते जन्यन्ते यस्मादीकारात् स च मादनानां
    ककाराणां त्रयं चेत्येताभ्यां संयुक्तं जनितं महाबिन्दुमयं सदाशिवासनम्, ब्रह्मविष्णु-
    रुद्रेश्वराः पादाः, फलकं सदाशिवममयम्, तादृशं सर्वानन्दमयं चक्रमित्यर्थः । अथ वा,
    इच्छाज्ञानाक्रियारूपाश्च ते मादनाश्च त्रयं चेति द्वन्द्वः । त्रयशब्देन बिन्दुत्रयात्मकत्वाद्दी-
    कारो ग्राह्यः । शेषं पूर्ववत् । तदेतदाह—कत्रितयादित्यादिना । सर्वसिद्धिप्रदसर्वरोग-
    हराख्यचक्रद्वयमपि मिलित्वा नवयोन्यात्मकम्; तच्च तिसृभिर्हृल्लेखाभिर्जातम्,
    'हृल्लेखात्रयसंभूतैस्तिथिसंख्यैस्तथाक्षरैः ।
    बिन्दुत्रययुतैर्जातं नवयोन्यात्मकं प्रिये ॥'
    इति वचनादित्याह—तदग्रिम इत्यादिना । सर्वरक्षाकरसर्वार्थसाधकसर्वसौभाग्य-
    दायकाख्यं स्थितिचक्रत्रितयं तिसृभिः शक्तिभिस्त्रिभिरनलैश्च रचितं हकारद्वयेनैकादश-
    स्वरेण च समुत्पन्नम् । तदुक्तम्—
    'मण्डलत्रययुक्तं तु चक्रं शक्त्यनलात्मकम् ।
    व्योमबीजत्रयेणैव...........................॥'
    इति । दशारद्वयं मन्वश्रं चेति मण्डलत्रयम् । व्योमबीजे च त्रयं चेति विग्रहः ।
    त्रयपदेन कोणत्रयात्मकत्वादेकारः । व्योमनी च बीजं चेति विगृह्य व्योमबीजान्येव
    त्रयमिति वा विग्रहः, बीजपदेनैकारः, तस्य ब्रह्माण्डादिकटाहान्तं प्रति बीजभूतत्वात्,
    'यदेकादशमाधारं बीजं कोणत्रयात्मकम्' इति प्रयोगाच्च । हादिपक्षे तु न को ऽप्यत्र
    क्लेशः । तदेतदाह—तत्परेत्यादिनैकारेण चेत्यन्तेन । तत्परचक्रे इति । सर्वसंक्षोभण-
    सर्वआशापरिपूरके इत्यर्थः । उक्तं च—'सरोरुहद्वयं शाक्तैः' इति । शाक्तैः सकराभ्याम् ।
    'अक्षीणि मे—' इतिवद्बहुवचनम् । जन्यजनकयोः समसंख्याकत्वस्य सति संभवे
    युक्तत्वाच्च । अत एव हि हृल्लेखात्रयेत्युक्तश्लोके बिन्दुत्रययुतैरिति विशेषणस्य
    सार्थक्यम्, पञ्चदशस्वक्षरेषु बिन्दुनादत्रयस्येकारैः सह मेलने प्रतिहृल्लेखं हकारो रेफ
    ईकारश्चेति त्रयमेवेति तत्रिकोणेन नवाक्षरसमूहेन नवयोन्यात्मकस्य चक्रद्वयस्य
    जननसंभवात्, बिन्दुशब्दस्य बिन्द्वाद्युन्मन्यन्तसमूहपरत्वात् । स्वरूपकीर्तनमात्रपरत्वेन
    व्याख्यायां तु तद्वैयर्थ्यं स्पष्टम् । चतुरश्राणि त्रैलोक्यमोहनचक्रम् । उभयत्र बहुवचनं
    त्रित्वे ॥ ९९-१०० ॥
  • सरोजिनी *
    १. क+ई+ई+ई—(क एवं तीन ई) —'बिन्दु' (सर्वानन्दमयचक्र)
    २. हृल्लेखा —सर्वसिद्धिप्रदचक्र, सर्वरोगहर चक्र ।।
    ३. हकार —सर्वरक्षाकर चक्र ।।
    ४. हकार —सर्वार्थसाधक चक्र ।।

३१२ वरिवस्यारहस्ये
५. एकार —सर्वसौभाग्यदायक चक्र ॥
६. सकार —सर्वसंक्षोभण चक्र ॥
७. सकार —सर्वाशापरिपूरक चक्र ॥
८. लकार त्रय —चतुरस्र, त्रैलोक्यमोहन चक्र
'योगिनीहृदय' में ठीक ही कहा गया है कि—समस्त चक्र मंत्रात्मक हैं—'इत्थं
मंत्रात्मकं चक्रं देवतायाः परं वपुः ॥१' क्योंकि—"बीजमयं शिखरगत हृल्लेखात्रयावय-
वभूतैरक्षरैरहंकार रेफे काराख्यैर्बिन्दुत्रय संयुतैर्नवसंख्यात्मकैर्नवयोन्यात्मकं चक्रं जातम् ॥"
एतत्त्रितयाभिन्नः स्वगुरुस्तदभेदभावनादार्ढ्यात् ।
तेन गणेशादिमयस्तद्दयया च स्वयं तथारूपः ॥ १०१ ॥
('गुरु' की देवी, विद्या, एवं चक्र के साथ अभिन्नता एवं गणेश के साथ
अभेदात्मकता का प्रतिपादन)
अभेदात्मकता की भावना की दृढ़ता के कारण अपना गुरु उक्त तीनो (देवी,
विद्या एवं चक्र) से अभिन्न होता है अतः वह गणेश आदि देवों से समन्वित होता
है उसकी (गुरु की) करुणा से स्वयं (शिष्य भी) तद्रूप हो जाता है ॥ १०१ ॥

  • प्रकाश *
    एतेषां देवताविद्याचक्राणां त्रितयेनाभिन्नः । तेन गणेशादिषड्रूपः श्रीगुरुः ।
    तत्प्रसादेन स्वयं साधको ऽपि । तदुक्तम्—
    'देव्या देहो यथा प्रोक्तो गुरुदेहस्तथैव च ।
    तत्प्रसादाच्च शिष्योऽपि तद्रूपः सन् प्रकाशते ॥' इति ।
    देवीदेहे ये ये ऽवयवा यद्यद्रूपास्तत्तद्रूपावयवक एवैतयोर्देह इत्यर्थः ॥ १०१ ॥
  • सरोजिनी *
    इस श्लोक में गुरु की देवी, देवता, विद्या, शिष्य एवं चक्र—इन पाँच से
    अभेदात्मकता प्रदर्शित की गई है । कहा भी गया है—"देव्या देहो यथा प्रोक्तो
    गुरुदेहस्तथैव च । तत्प्रसादाच्च शिष्योऽपि तद्रूपः सन् प्रकाशते ॥" 'एतत्त्रितया-
    भिन्नः', 'गणेशादिमय', 'तथारूपः'—
    'त्रितय' = देवी, विद्या, चक्र । (गणेश आदि देवता एवं शिष्य) ॥ १. 'गुरु'
    समस्त देवताओं के स्वामी हैं—'गुरुः सर्वसुराधीशो ।'२
    "गुरुः परगुरुश्चैव परापरगुरुस्तथा । स्वगुरुः परमेशानि साक्षाद् ब्रह्म न
    १. अमृतानन्दनाथ—योगिनीहृदय 'दीपिका' (मन्त्रसंकेत ५६)
    २. शाक्तानन्द तरंगिणी

द्वितीयोंऽशः ३१३
संशयः ।।'' 'गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः । अतएव महेशानि साक्षाद् ब्रह्ममयो
गुरुः ।।''१
'देवतापूजनार्थं च यद्वा पुष्पादिकंप्रिये । तत्सर्वं गुरुवेदत्वा पूजयेन्नगनन्दिनि ।'२
गुरुदेवो हरः साक्षात्तत्पत्नी हर वल्लभा ।'३ गुरुरेफः शिवः प्रोक्तोसोऽहं देवि न संशयः
(गुरुगीता)
२. गुरु एवं विद्या (मंत्र) में अभेद—रुद्रयामल में कहा गया है कि—गुरु की
क्रिया तो पूजा का मूल है एवं महापद है । गुरु का वाक्य ही मूलमंत्र है और गुरु
स्वयं ब्रह्म है—'गुरोः क्रिया महेशानि पूजामूलं महत् पदम् । गुरोर्वाक्यं मूलमंत्रं परं
ब्रह्म स्वयं गुरुः ।।४
समस्त विद्याएँ देहस्थ हैं, समस्त देवता देहस्थ हैं, समस्त तीर्थ देहस्थ हैं
किन्तु ये सभी मात्र गुरुवाक्य से ही प्राप्त हो सकते हैं ।५ गुरु ही मंत्र भी है अतः
गुरु एवं विद्या (मंत्र) में अभेद है—'मंत्रोऽपि गुरुरुच्यते ।।'६ 'अतो मंत्रे गुरो देवे न
भेदश्च प्रजायते ।।७
'नीलतंत्र' में गुरु को मंत्र (विद्या) का मूल कहा गया है—'धर्ममूलं गुरोर्मूर्तिः
पूजा मूलं गुरोः कृपा । मंत्रमूलं गुरोर्वाक्यं तस्मादादौ गुरुं यजेत् ।।''
गुरुमूर्ति = धर्म का मूल । 'गुरुकृपा' = पूजामूल । 'गुरुवाक्य' = मंत्र का
मूल ।।८
ननु गणेशाद्यात्मकत्वज्ञाप्यकः पञ्चाभेदः कथमुपपद्यते, गणपदस्य समुदायार्थ-
कस्य समुदायिसापेक्षत्वेन समुदायिनां देवताक्षररेखाणां भेदे तद्भेदस्यावश्यकत्वात्,
नक्षत्रत्वादेरपि संख्यामात्रस्यानुगमकत्वे ऽपि संख्यावतां विरुद्धधर्माधिकरणत्वेन भेदस्य
संख्यावतां संमतत्वेन भिन्नभिन्नत्वात्; तेन च नैकस्यापि धर्मस्याभेदव्यापकतेति कथं
तज्ज्ञाप्यकाभेदः साध्यत इति चेत्; मैवम्; वचनबलादेव समुदायिनां संख्यावतां
चाभेदस्य सिद्धत्वात्, उपक्रमादिभिर्निर्णीततात्पर्यकस्य शब्दस्य प्रत्यक्षादिनिखिल-
माणेभ्योऽपि बलवत्तायाश्चन्द्रप्रादेशिकत्वभ्रमादावन्यत्र चौपनिषदैर्बहुतरं साधितत्वात् ।
किं च, स्वाश्रयसमानजातीयाश्रितस्वातिरिक्तस्वव्यापकसंख्याविरहसहकृतस्वस्वरूप-
संख्यामात्रत्वमप्यभेदसाधकमेव, बाधकाभावात् । स्वपदानि नवादिसंख्यारूपाणि । तेन
विद्या देवतास्वरूपादभिन्ना नवसंख्यामात्राश्रयत्वाद्देवतास्वरूपवदित्यादयः पृथक् पृथक्
प्रयोगाः । अत एवैकत्वसंख्यामात्राश्रयत्वादाकाशकालदिगीश्वराणामभेदो दीधितिकृतः
संमतः । इदं चानुमानमागमसहितमेव प्रमाणं विषयप्रमात्वदार्ढ्यसंपादनाय । तेन न
घटत्वपटत्वादेरभेदापत्तिः । तदेतत् सर्वमभिसंधायोपसंहरति-
१-२. महिषमर्दिनी तन्त्र ३. रुद्रयामल
४. रुद्रयामल ।। शिव ही जगत् के प्रथम आदि गुरु, जगद्गुरु हैं—कैलास
शिखरासीनं देवदेवं जगद्गुरुम् । (ज्ञानसंकलिनी तन्त्र)
५. ज्ञानसंकलिनी तन्त्र ६-७. गुरुगीता
८. नीलतन्त्र

३१४ वरिवस्यारहस्ये
इत्थं माता विद्या चक्रं स्वगुरुः स्वयं चेति ।
पञ्चानामपि भेदाभावो मन्त्रस्य कौलिकार्थोऽयम् ॥ १०२ ॥
('कौलिकार्थ' का स्वरूप)
इस प्रकार माता, विद्या, चक्र, स्वगुरु एवं स्वयं—इन पाँचों में भेद का
अभाव (अभेदापत्ति । तादात्म्यभाव) ही मंत्र का 'कौलिकार्थ' है ॥ १०२ ॥

  • सरोजिनी *
    'योगिनीहृदय' में 'कौलिकार्थ' का स्वरूप इस प्रकार प्रस्तुत किया गया है—
    ‘कौलिकंकथयिष्यामि चक्रदेवतयोरपि । विद्यागुर्वात्मनामैक्यं तत्कारः प्रदर्श्यते ॥’१
    'कौलिकार्थ' अर्थ है चक्र, देवता, गुरु, विद्या एवं साधक में ऐक्यानुसंधान—
    ‘कौलिकं कौलिकार्थं कथयिष्यामि चक्र-देवता-गुरु-विद्या-साधकानामैक्यानुसंधानं
    कौलिकार्थ इत्यर्थ ॥’२ आचार्य भास्करराय भी इसी तथ्य को पुष्ट करते हैं—
    ‘‘श्रीचक्रं श्रीमाता श्रीविद्या श्रीगुरुरात्मा चेति पंचानामैक्यं कौलिकार्थ इत्युच्यते ॥३
    १. मंत्र, चक्र, एवं देवता में ऐक्य की पुष्टि करते हुए कहा गया है कि—
    ‘इत्थं मंत्रात्मकं चक्रं देवतायाः परं वपुः ॥’४
    २. विद्या-गुरु एवं साधक में ऐक्य के विषय में पुष्टि की गई है—'विद्या
    गुर्वात्मनामैक्यं तत्प्रकारः प्रदर्श्यते ॥'५
    ३. भगवती ही विश्व एवं चक्र का दोनों का कारण हैं अतः उनसे ऐक्य
    स्वतः सिद्ध है—
    “यदा सा परमा शक्तिः स्वेच्छयाविश्व 'रूपिणी । स्फुरत्तामात्मनः पश्येत्तदा
    चक्रस्य संभवः ॥”६
    ४. वाक्, विद्या एवं देवी में एकता—
    आत्मनः स्फुरणं पश्येद्यदा सा परमाकला ।
    अम्बिका रूपमापन्ना परावाक् समुदीरिता ॥ ३६ ॥'७
    चूँकि समस्त मंत्रों का, समस्त वर्णों का एवं अशेष मातृकाओं का मूल मात्र
    'परावाक्' है अतः यदि भगवती ही परावाक् बन जाती हैं तब विद्या, मंत्र, वाणी
    एवं देवी में भी ऐक्य स्वतः प्रमाणित है ।
    ५. चक्र एवं देवी में भी अभिन्नता है क्योंकि कोई भी चक्र ऐसा नहीं है जो
    कि चक्रेश्वरी से युक्त न हो—
    “चक्रेश्वरी समायुक्तं नवचक्रं पुरोदितम्”८
    ─────────────────────────────────────────────
    १-२. अमृतानन्दनाथ—योगिनीहृदय 'दीपिका'
    ३. भास्कराचार्य—'सेतुबन्ध' ४-८. योगिनीहृदय 'दीपिका'

द्वितीयोऽंशः ३१५
६. मंत्रराज शिवशक्ति से अभिन्न है क्योंकि यह उन्हीं से उत्पन्न हुआ है—
'शिवशक्ति समायोगाज्जनितो मंत्रराजकः ॥'१
'सैव महाविद्यात्मा माता चतुरन्वयैकविश्रान्तिः ॥'
देवी मातृकामयी है । मंत्ररूपिणी है—'ज्ञातृज्ञानमयाकार मननान्मंत्ररूपिणी ।
तेषां समष्टिरूपेण पराशक्तिस्तु मातृका ॥'२ तेषां समष्टिरूपेण पराशक्तिं तु
मातृकाम् ॥३ 'विद्या' देवीमयी ही है—'तन्मयी मूलविद्या च तदद्य कथयामि ते ॥४
७. गुरु, शिव एवं साधक में भी अभिन्नता स्थित है—'शिवगुर्वात्मना-
मैक्यानुसंधानात्तदात्मकम्' ।५
८. गुरु, मंत्र तथा देवता में अभेद है—अतो मंत्रे गुरौ देवे न भेदश्च
प्रजायते ॥'६
९. देवी और विद्या में अभिन्नता है—'मातृकाभेदतंत्र' में कहा गया है कि
गुरुरूपा महाविद्या ही एक परा देवी हैं । महाविद्या ही श्रीमत्त्रिपुरीसुन्दरी देवी हैं ।
एक ही महाविद्या है जो कि नाम मात्र के लिए पृथक् है—
'गुप्तरूपा महाविद्या शैवी सैकजटा परा । तस्माल्लक्ष्मी वैष्णवी या त्रिवर्ग
फलदायिनी । गुप्तरूपा महाविद्या श्रीमत्त्रिपुरसुन्दरी । शांभवी परमा या सा त्रिपुरा
मोक्षदायिनी । एकैव हि महाविद्या नाम मात्रं पृथक्-पृथक् । तथैव पुरुषश्चैव नाममात्र-
विभेदतः ॥७
'मंत्रस्य'—मंत्र का (पंचदशाक्षरी, कूटत्रयात्मक, श्रीविद्या के मंत्र का) वर्णों
की चिन्मयता ही वर्णों को 'मंत्र' बना देती है इसीलिए कहा गया है—
“मंत्राश्चिन्मरीचयः” । 'नेत्रतंत्र' में मंत्र-विज्ञान की विशद व्याख्या की गई है । 'मंत्र'
देवता का वर्णाकार रूप है । 'मंत्र'—देवता की ध्वन्यात्मक (नादात्मक) अभिव्यक्ति
है । 'मंत्र'—देवता की नादात्मक परिणति है । 'मंत्र' देवता का सूक्ष्म शरीर है ।
'मंत्र' करोड़ों की संख्या में या असंख्य हैं तथा ये सभी सर्वाधिकारी हैं, शिव-शक्ति
के प्रभाव के कारण ये सर्वशक्ति समन्वित हैं तथा योगमोक्षप्रद एवं अनन्त शक्ति
सम्पन्न हैं—'मंत्राकोट्यो ह्यसंख्याताः सर्वाः सर्वाधिकारिकाः । शिवशक्ति प्रभावाच्च
सर्वशक्तिसमन्विताः । भोगमोक्षप्रदाः सर्वस्वशक्ति बलसमन्विताः ॥ 'मंत्र' क्या है?
'नेत्रतंत्र' के २१वें अधिकार के ७१ से ७६ श्लोकों में 'मंत्र' तत्व की व्याख्या की
गई है । चूँकि 'मंत्र'—१. प्राणियों को संसार-सागर से मुक्त करते हैं, २. जीवात्मा
को परशिव से योजित करते हैं—जोड़ते हैं एवं ३. मनन करने से (मनन करने
वालों का) प्राणियों का आपदाओं (दैहिक, भौतिक, अधिभौतिक, आधिदैविक आदि
आपदाओं) से त्राण करते हैं इसीलिए इन्हें 'मंत्र' कहा जाता है—
'मोचयन्ति च संसाराद्योजयन्ति परे शिवे ।
१-५. अमृतानन्दनाथ—योगिनीहृदय 'दीपिका' ६. गुरुगीता
७. मातृकाभेद तन्त्र

३१६ वरिवस्यारहस्ये
मननत्राण धर्मित्वात्तेन मंत्रा इति स्मृताः ॥
१. ‘मंत्र’ अमित तेजशाली होते हैं—एवमाद्याः स्मृताः मंत्राः सर्वे ह्यमित
तेजसः ॥
२. ‘मंत्र’ जापक को अधिकार प्रदान करते हैं— अधिकारं प्रकुर्वन्ति सर्वस्य
जगतः प्रिये ॥
३. ‘मंत्र’ भगवान शिव से उत्पन्न हुए हैं । समस्त मांत्री सृष्टि के वे ही मूल
केन्द्र हैं—‘मंत्रसृष्टिर्भवेदेषा शिवस्य परमात्मनः ॥ ७० ॥
४. मंत्रों की मूल योनि ज्ञानशक्ति है—
ज्ञानशक्तिः परासूक्ष्मा मातृकां तो विदुर्बुधाः ।
सा योनिः सर्वमंत्राणां सर्वत्रारणिवत्स्थिताः ॥
५. मंत्र शिवशक्त्यात्मक एवं नित्य अनुग्रहशाली हैं—
शिवशक्त्यात्मकरूपास्तु नित्यानुग्रहशालिनः ॥
अथ क्रमप्राप्तं सर्वरहस्यार्थमाह—
द्वादशषोडशदशभिस्तपनशशिदहनकलाभिराकीर्णैः ।
पञ्चाशद्भिर्वर्णैरभिन्नदेहा कुलीनकुण्डलिनी ॥ १०३ ॥
बिसतन्वी तडिदाभा मूलाधारथपद्मश्रृङ्गाटात् ।
भित्त्वा मूलहृदाज्ञागतवह्निरवीन्दुमण्डलत्रितयम् ॥ १०४ ॥
व्योमनि चिच्छशिमण्डलमध्ये त्वकुलेन सङ्गम्य ।
उभयाङ्गसङ्गजन्यं प्रवाहयन्ती सुधापूरम् ॥ १०५ ॥
स्वयमपि तत्पानवशान्मत्ता भूत्वा पुनश्च तेनैव ।
मार्गेण परावृत्य स्वस्मिन् स्थाने सुखं स्वपिति ॥ १०६ ॥
(कुलकुण्डलिनी का स्वरूप एवं मूलस्थान)
भगवान् सूर्य की (तपिनी आदि) बारह, विधु की (अमृता आदि) सोलह एवं
अग्निदेव की (धूम्रार्चिरादि) दस कलाओं से उपहित, पचास वर्णों से अभिन्न
शरीरवाली, पृथ्वीतत्त्व में लीन, मृणालतन्तु के सदृश सूक्ष्माकारा, शम्पा की भाँति
उद्दीप्त, मूलाधार पङ्कज की कर्णिका में स्थित त्रिकोण के ऊपर से, मूलाधार चक्र
के ‘वह्निमण्डल’ अनाहत चक्र के ‘सूर्यमण्डल’ एवं आज्ञाचक्र के ‘इन्दुमण्डल’ का
भेदन करके आकाशस्थित चेतन ‘चन्द्रमण्डल’ के केन्द्र में ‘अकुल’ से मिलकर
दोनों के अङ्ग-सङ्ग से उत्पन्न पीयूष को प्रवाहित करती हुई (एवं डाकिन्यादि
मण्डलों को आप्लावित करती हुई) एवं स्वयं भी उस पीयूष को पीने से उन्मत्त
होकर फिर उसी (सुषुम्णा) मार्ग से प्रत्यावर्तित होकर अपने स्थान (मूलाधार चक्र)
में सुखपूर्वक सोती है ॥ १०३-१०६ ॥

द्वितीयोंऽशः ३१७

  • प्रकाश *
    सूर्यस्य कलास्तपिन्यादयो द्वादश ककारादिभिर्द्वादशभिरानुलोम्येन भकारादिभिः
    प्रातिलोम्येन द्वादशभिश्च युक्ताः । चन्द्रस्य कलाः षोडशामृतादयः षोडशभिः
    स्वरैर्युक्ताः । अग्नेः कला दश धूम्रार्चिरादयो यकारादिभिर्दशभिर्वर्णैर्युक्ताः । एवं
    पञ्चाशद्भरक्षरैरभिन्ना कुलकुण्डलिनी बिसतन्तुतनीयसी तडित्कोटिप्रख्या । मूलाधार-
    स्थपद्मशृङ्गाटात् मूलाधारस्य कर्णिकायां विद्यमानाच्छृङ्गाटात् त्रिकोणादुपरि सार्धत्रि-
    वलयाकारेणाधोमुखी समुपविष्टा योगमर्यादया योगिभिरूर्ध्वमुखतयोत्थाप्यते । सा मूला-
    धारानाहताज्ञाचक्रेषु विद्यमानानि वह्निसूर्यसोममण्डलानि भिनत्ति । १०३-१०४ ॥
    ‘द्वादशान्तं ललाटोर्ध्वं कपालोर्ध्ववसानकम् ।
    द्व्यङ्गुलोर्ध्वं शिरोदेशं परं व्योम प्रकीर्तितम् ॥
    इत्युक्तलक्षणे व्योमनि विद्यमानस्य चिच्छशिमण्डलस्याधोमुखसहस्रारकर्णिका-
    रूपस्य मध्ये स्थितया अकुलकुण्डलिन्या सङ्गम्य ततोऽमृतपूरं स्रावयित्वा डाकिन्यादि-
    मण्डलान्याप्लावयन्ती स्वयमपि तत्पानेन मत्ता भूत्वा पुनस्तेनैव सुषुम्नामार्गेण परावृत्य
    स्वस्थाने सुखं स्वपिति । सर्वमेतद्योगिनामनुभवगम्यम् । योगशास्त्रमर्यादाज्ञानमात्रवतां तु
    परोक्षज्ञानगोचरो गुरुमुखादेव विविच्य बोद्धव्यमिति नेह विविच्यते ॥ १०५-१०६ ॥
  • सरोजिनी *
    कुण्डलिनी वर्णात्मिका है अतः अकारादि-क्षकारान्त समस्त वर्ण कुण्डलिनी ही
    हैं—‘अकारादिक्षकारान्त स्वयं परमकुण्डली ।’ ‘वर्णरूपमयी देवी कुण्डली
    परदेवता ।’१ जिस प्रकार समस्त पर्वतालंकृत वनभूमि का आश्रय शेषनाग हैं उसी
    प्रकार समस्त योग-तंत्रों का आधार कुण्डली है—‘‘सशैलवनधात्रीणां यथाऽधारोऽहि-
    नायकः । सर्वेषां योग-तन्त्राणां तथाऽधारोहि कुण्डली ॥’’२
    कुण्डलिनी पृथ्वी मण्डलस्थ मूलाधार में स्थित है और वह साढ़े तीन वलयों
    से वलयित है । वह करोड़ों सूर्यों के समान प्रकाशवाली एवं करोड़ों चन्द्रों के
    समान सुशीतल, स्वयंभूलिङ्ग वेष्टित । निराकार, परब्रह्ममयी, ज्ञानानन्द मुदितमानसा,
    महायोगस्वरूपा, पद्मवनसमुद्भवा, प्रणवाकारा, शब्दविभागमयी एवं तत्त्वस्वरूपा ।
    परावाक्रूपा अचिन्त्य शक्ति है ।
    ‘‘पृथ्वीमण्डलात् सार्द्धत्रिवलयान्वितां रवि कोटिसमप्रभां, चन्द्रकोटिसुशीलतां
    स्वयंभूलिङ्गवेष्टितां निराकारस्वरूपां परब्रह्ममयी' कुण्डलिनीं ज्ञानानन्दमुदितमानसां,
    महायोगस्वरूपां पुरतः स्वयंभूकनक वर्णशीर्षतः पद्मवनसमुद्भवां बहुतरप्रणवानामेक-
    कृतशब्दविभागमयीं तत्त्वस्वरूपाम्’’३—‘त्रिपुरासमुच्चय’ में इसका स्वरूप इस प्रकार
    प्रस्तुत किया गया है—‘‘शक्तिः कुण्डलिनीति या निगदिता आईमसंज्ञा । जगन्निर्माणे
    सततोद्यता प्रविलसत्सौदामिनीसन्निभा । शङ्खावर्तनिभां प्रसुप्तभुजगाकारां जगन्मोहिनीम् ।
    १. कामधेनु तन्त्र २. हठयोगप्रदीपिका
    ३. तारारहस्य—ब्रह्मानन्दगिरि

३१८ वरिवस्यारहस्ये
तन्मध्ये परिभावयेद्विषलतान्तूपमेया कृतिम् ॥'१'
जब कुण्डलिनी जागती है तब समस्त चक्रों एवं ग्रंथियाँ भेदन हो जाता है—
'सुप्ता गुरुप्रसादेन यदा जागर्ति कुण्डली ।
तदा सर्वाणि पद्मानि भिद्यन्ते ग्रंथयोऽपि च ॥'२
आधारशक्तिरूपा कुण्डलिनी के ऋज्वीभूता होने पर इड़ा एवं पिङ्गला की मृत्यु
हो जाती है क्योंकि कुण्डली के जागृत होने पर सुषुम्ना नाड़ी में प्राण प्रवेश कर
जाता है—'ऋज्वीभूता तथा शक्तिः कुण्डलीसहसा भवेत् । तदा सा मरणावस्था
जायते द्विपुराश्रया ॥'३ मूलबंध लगाने से अधोगामी अपान ऊर्ध्वगामी होकर
अग्निमण्डल में पहुँच जाता है, (नाभि के अधोभाग में स्थित त्रिकोण जठराग्नि में
प्रविष्ट होने पर), अपानवायु से ताड़ित जठराग्नि शिखा दीर्घ हो जाती है और
अग्नि एवं अपान अग्नि की दीर्घशिखा से ऊष्ण होकर ऊर्ध्वगति प्राण में प्रवेश कर
जाते हैं । अपान की ऊर्ध्वगति से दीप्त अग्नि और प्रदीप्त हो उठती है । उसके
ताप से कुण्डलिनी प्रतप्त होने से जाग उठती है और ब्रह्मनाड़ी में प्रवेश कर जाती
है—'तेन कुण्डलिनी सुप्ता सन्तप्ता सम्प्रबुध्यते । दण्डाहता भुजङ्गीतन्निश्चस्य ऋजुतां
व्रजेत् । बिलं प्रविष्टेव ततो ब्रह्मनाड्यन्तरं व्रजेत् ॥'४
जिस प्रकार कुञ्जी से किवाड़ खुलता है उसी प्रकार कुण्डली के उद्बोधन
रूप चाभी से मोक्षद्वार का कपाट भी खुल जाता है—'उद्घाटयेत् कपाटं तु यथा
कुंचिकया हठात् । कुण्डलिन्या तथा योगी मोक्षद्वारं विभेदयेत् ॥'५ जिस मार्ग के
द्वारा प्राणी ब्रह्मस्थान में प्रवेश करता है उस ब्रह्मद्वार को कुण्डलिनी अपने मुख से
ढके हुए हैं ।६ कन्द के ऊर्ध्व भाग में स्थित कुण्डलिनी जीवों को बंधन में डालने
के लिए सोई पड़ी रहती है किन्तु वही योगियों को मोक्ष दिलाने हेतु जाग उठती
है—'कन्दोर्ध्वं कुण्डलीशक्तिः सुप्ता मोक्षाय योगिनाम् ॥७ इसको चलाने पर यह
जाग उठती है और योगी मुक्त हो जाता है—'कुण्डली कुटिलाकारा
सर्पवत्परिकीर्तिता । सा शक्तिश्चालिता येन स मुक्तो नात्र संशयः ॥'८ चूँकि यह
ब्रह्मद्वार को मुख से ढके है—'येन मार्गेण गन्तव्यं ब्रह्मस्थानं निरामयम् ।
मुखेनाच्छाद्य तद्द्वारं प्रसुप्ता परमेश्वरी'—अतः उसे जगाना आवश्यक है जिससे कि
वह ब्रह्मद्वार पर सोना छोड़कर ब्रह्मद्वार के मार्ग ब्रह्मनाड़ी में प्रवेश कर जाय । इस
सर्पिणी को जगाने हेतु इसकी पूँछ पकड़कर इसे जगाना चाहिए—'पुच्छे प्रगृह्य
भुजङ्गी सुप्तामुद्बोधयेच्चताम् ।'९ निद्रां विहाय सा शक्तिरूर्ध्वमुत्तिष्ठते हठात् ॥'
इसको जगाने के लिए योगी को चाहिए कि वज्रासन लगाकर एवं शक्तिचालनी मुद्रा
साधकर फिर भस्त्रिका प्राणायाम करे । नाभिदेश में स्थित सूर्य का आकुंचन करे
(नाभि के आकुंचन द्वारा) फिर सूर्य के आकुंचन से कुण्डली शक्ति का चालन
करे । दो मुहूर्त (चार घड़ी) तक निर्भय रहकर चालन करने से सुषुम्णागत यह
कुण्डलिनी थोड़ा बहुत जाग जाती है । और परिणामस्वरूप वह सुषुम्णा-मुख का
१. त्रिपुरासार समुच्चय २-९. हठयोगप्रदीपिका

चतुर्थ विश्राम: निष्कल ब्रह्म-साक्षात्कार, जीवन्मुक्ति व वरिवस्यारहस्य उपसंहार

द्वितीयोंऽशः ३१९
त्याग कर देती है और प्राणवायु अपने आप सुषुम्ना में प्रवेश कर जाता है ।१ जो
योगी शक्ति को चलायमान कर लेता है वह भाग्यशील, सिद्ध एवं काल-जयी हो
जाता है । कुण्डली को चलाकर भस्त्रिका प्राणायाम करना चाहिए—‘कुण्डली’
चालयित्वा तु भस्त्रं कुर्याद्विशेषतः ।’ अपने शरीर में स्थित बहत्तर हजार नाड़ियों
के मल-शोधन एवं उनके प्रक्षालन का अमोघ उपाय मात्र यही कुण्डलिनीयोग
है२—‘द्वासप्ततिसहस्त्राणां नाड़ीनां मलशोधने । कुतः प्रक्षालनोपायः कुण्डल्यभ्यसना-
दृते ॥’’ मल को शक्ति (कुण्डलिनी) के मध्य एवं शक्ति को मन के मध्य लाकर
कुण्डली का उद्बोधन करना चाहिए—‘शक्ति मध्ये मनः कृत्वा शक्तिं मानसमध्य-
गाम’ क्योंकि इससे परमपद की प्राप्ति होती है—‘मनसा मन आलोक्य धारयेत्परमं
पदम् ॥’’३
इसके कुटिला, कुटिलोगी, कुण्डली, शक्ति आदि अनेक नाम हैं—कुटिलाङ्गी
कुण्डलिनी भुजङ्गीशक्तिरीश्वरी । कुण्डल्यसन्थती चैते शब्दाः पर्याय वाचकाः ॥४
रुद्रयामल.में इसके एक हजार नाम उल्लिखित है ।
कुण्डलिनी की स्थिति एवं उसका स्वस्वरूप—मूलाधार में स्थित स्वयंभूलिङ्ग
के ऊर्ध्व में कमल के सूक्ष्म तन्तु के समान अत्यन्त तनुकलेवरा जगन्मोहिनी,
ब्रह्मद्वार के मधुर मुख को अपने मुख से आच्छादित करती हुई, शङ्ख के
वेष्टनाकार के समान, नव्य विद्युन्माला के समान, सार्द्ध त्रिवलया, भुजङ्गी के समान
यह कुण्डलिनी स्वयंभूलिङ्ग के ऊपर सोई हुई, मतवाले भ्रमरों की पंक्ति की
मधुरध्वनि के समान कोमल काव्य-बंध एवं उनके भेदातिभेद क्रम से मधुर गुंजार
करती हुई, श्वासोच्छ्वासरूपी वायु से जीव को धारण करती हुई ‘कुलकुण्डलिनी’
उद्दीप्त तेजोमय त्रिवली के रूप में मूलाधार कमल की कर्णिका के गह्वर में विलास
करती है ।५ उस कुण्डलिनी में नादरूपा श्रीपरमेश्वरी परशक्ति शोभायमान है जो कि
सूक्ष्मातिसूक्ष्म, अतिकुशल एवं नित्यानंद ब्रह्म से क्रमशः क्षरित अमृतप्रवाह का
ग्रहण करती है । इसके प्रकाश से ब्रह्माण्ड से लेकर पिण्ड तक सकल जगत्
प्रकाशित है तथा इससे ज्ञान का उदय होता है ।६ मूलाधार चक्र के गह्वर में
विलास करने वाली, कोटि सूर्यों के समान प्रकाशवाली यह कुण्डलिनी अपना ध्यान
करने वाले योगी को वाणी का अधिपति एवं सर्वविद्या विनोदी बना देता है ।७
‘परबिन्दु’ के भिद्यमान होने पर अव्यक्तात्मा ‘ख’ आविर्भूत हुआ । उसे प्राप्त करके
देह के भीतर कुण्डलीरूप में वर्णों का उदय (गद्य-पद्य आदि भेदों में) हुआ ।८ यह
कुण्डलिनी शक्ति ‘सृष्टिरूपा’ (सृष्टिस्तु कुण्डलीख्याता) ‘सृष्टिस्थिति लयात्मिका’
‘विश्वातीता’ ज्ञान रूपा है ।९ वह झिल्ली की भाँति अव्यक्त एवं मधुर सङ्गीत के
साथ कूजन करती है ।१० कुण्डलिनी हंस (आत्मा, परमात्मा) को अपने में धारण
१-४. हठयोगप्रदीपिका ५-७. षट्चक्रनिरूपण
८. शारदातिलक
९. 'श्यामां सूक्ष्मां सृष्टिरूपां सृष्टिस्थिति लयात्मिकाम् विश्वातीतां ज्ञानरूपां ।!’’
१०. “झिल्लीवाऽव्यक्तमधुरकूजन्ती सततोत्थिता ॥”

३२० वरिवस्यारहस्ये
करके स्थित है ।१ कुण्डली के मध्य ‘परमाकला’ स्थित है ।२ इसी के भीतर—
परा, पश्यन्ती, मध्यमा एवं वैखरी वाणियाँ स्थित हैं । वह ‘नित्यानन्द
परम्परातिविगलत् पीयूषधारा’ को धारण करने वाली है ।३
‘शाक्तानन्द तरंगिणी’ में इसे ‘शिवोदितानादशक्ति’ कहा गया है ।४ यह
‘परमा’ (अघटनघटन पटीयसी माया) ‘कला’ (नादशक्तिरूपा) है—‘सर्पाकारा
कुण्डलिनी या देवी परमाकला’५ यह ‘गुणयुक्ता चन्द्र सूर्याग्निरूपिणी’ है ।६ मूलाधार
में स्थित स्थित यह सत्ता एक ‘शक्ति’ है और भुजगाकारा है ।७ जीवात्मा इसी
कुण्डलिनी शक्ति के मध्य निवास करता है ।८ इस शक्ति का निवास पाताल लोक
में है ।९ इसके पति शिव का निवास ब्रह्माण्ड में है ।१० यह ‘महामाया’ है ।११ यह
५० वर्णों वाली वर्णमाला के रूप में स्थित है ।१२ यह एक कामिनी है जो कि
महापत्रात्मक सहस्रार के बीजकोष या शिवालय में जाकर एवं शिव. को देखकर एवं
मालाकार बनकर शिवलिङ्ग को अपने अकारादिक्षकरान्त वर्णमाला रूप अक्षमाला से
परिवेष्टित किये रहती है ।१३ यह अन्तर्माला ही महामाला है जो कि ५० वर्णों से
निर्मित है ।१४ यही सहस्रार महापद्म में ‘महाकुण्डलिनी’ कही जाती है ।१५
यह विद्युल्लता के आकार की, सोते हुए सर्प की आकृतिवाली, सार्द्धत्रिवलयों
से अलंकृत, शिव को आवेष्टित करके स्थित ‘परमेश्वरी’ कुण्डली ‘परदेवता’ है ।१६
१. “विभर्ति कुण्डलीशक्तिरात्मानं हंसमाश्रिता ।।'
२. “तन्मध्ये परमाकलाऽतिकुशला सूक्ष्माति सूक्ष्मा परा ।''
३. षट्चक्र निरूपणम्
४. “नादशक्तिरूपा कुण्डलिन्यभेदशरीरिणी ॥”
५. मातृकाभेद तन्त्र
६. मातृकाभेद तन्त्र—“गुणयुक्ता कुण्डलिनी चन्द्रसूर्याग्निरूपिणी ।”
७. मातृकाभेद तन्त्र—“मूलाधारेतु या शक्तिर्भुजगाकार रूपिणी ।”
८. मातृकाभेद तन्त्र—“जीवात्मा परमेशानि तन्मध्ये वर्तते सदा ।”
९. ज्ञानसंकलिनी तन्त्र-“पाताले वसते शक्तिः ब्रह्माण्डे वसते शिवः ।”
१०. ज्ञानसंकलिनी तन्त्र-“ब्रह्माण्डे वसते शिवः ।”
११. तोडल तन्त्र—“सार्धत्रिवलयाकार पाताल तल वासिनी ।”
१२. तोडल तन्त्र—“मूलचक्राच्छिरोऽन्ता च सुषुम्ना परिकीर्तिता । तदगर्भस्था च
या शक्तिः सा देवी कुण्डरूपिका । सां सदा कुण्डलिनी देवी पंचाशद्वर्णभूषिता ।”
१३. तोडल तन्त्र—“सहस्रारं तु सम्प्राप्य शिवं दृष्ट्वा तु कामिनी । मालाकारेण
तल्लिङ्गं संवेष्ट्य कुण्डली सदा ।”
१४. तोडल तन्त्र—“अन्तर्माला महामाला पंचादशद्वर्णरूपिणी ।”
१५. तोडल तन्त्र—“सहस्रारे महापद्मे विश्वरूपः परः शिवः । महाकुण्डलिनी तत्र
स्थिता नित्या सुरेश्वरि ।”
१६. शाक्तानन्द तरंगिणी-‘तत्र विद्युल्लताकारा कुण्डली पर देवता । प्रसुप्तभुजगा-
कारा सार्द्धत्रिवलयान्विता ।'

द्वितीयोंऽशः ३२१
सहस्रार में शिव 'शून्य' रूप एवं कोटि विद्युतसमा कुण्डलिनी इन्दुरूपा है और
'परमकुण्डली' कही जाती है ।१
यह नादरूपा, योनिरूपा एवं सनातनी शक्ति है ।२ यह हुङ्कार शब्द से उत्पन्न
होती है ।३ 'परदेवता', 'कुण्डली', 'महादेवी' के नाम वाली यह 'रूपवती' देवी
अपने मुखारविन्द के परिमल से शिव को प्रसन्न कर देती है एवं शिव के ऊपर
निवास करती हुई क्षणभर के लिए उन्हीं सदाशिव के साथ रमण करती है जिससे
कि उसी क्षण लाखारस के समान रङ्ग वाला अमृत क्षरित होता है । वह शिव के
ऊपर लेटकर उनके मुख का चुम्बन भी लेती है । जो लाखारस क्षरित होता है
उसी अमृत से परदेवता एक षट्चक्रों के देवों को सन्तृप्त करना चाहिए । पिण्ड
ही कुण्डलिनी है । स्वयंभूलिङ्ग के साथ रमण करने वाली इस कुल शक्ति को
मूलाधार से सहस्रार में लाना चाहिए और वहाँ उसे शंभु के साथ एकीकृत
(अभिन्न) रूप में देखकर एवं पीनोन्नत पयोधरा, षोडशवर्षीया, नवयुवती,
सर्वाभरणभूषिता, पूर्णचन्द्रनिभा, नानारत्नयुता, नूपुर शोभिता, कन्दर्पकोटिलावण्या,
रक्तकङ्कणमण्डिता, किंकिणी-शोभिता, मधुर-हासिनी कामिनी के रूप में कल्पित
करना चाहिए ।४
स्वायंभुवलिङ्ग के मध्य में अग्निरूप महान तेज स्थित है । वायुयोग के संपर्क
से यही अग्नि ब्रह्माण्ड में प्रज्वलित होती है । इसलिए वह कुण्डलिनी देवी इस
छिद्र को संछादित करके स्थित है—'लिङ्गच्छिद्रं समाकृष्य संस्थिता कुण्डली कथं?
(तोडल०) 'पृथ्वीचक्रस्य मध्ये तु स्वयंभूलिङ्गमद्भुतं । सार्द्धत्रिवलयाकार कुण्डल्या
वेष्टितं सदा । लिङ्गच्छिद्रं स्ववक्त्रेण कुण्डल्याच्छाद्य संस्थिता ।।' (तो० तं०) शक्ति
के पाँच रूप हैं—१. निजा २. परा ३. अपरा ४. सूक्ष्मा ५. कुण्डली । 'निजा
पराऽपरा सूक्ष्मा कुण्डलीतासु पंचधाशक्तिचक्रक्रमेणैव जातः पिण्डः परः शिवे ।।
(सि०सि०सं०) कुण्डलिनी 'प्रकृति' है—'प्रकृतिः कुण्डलिनीनित्यालिङ्गमाश्रिता
संस्थिता' कुण्डलिनी 'चित्कला' है—'तमो रजस्सत्त्वसाम्यावस्थेयं चित्कलास्मृता' ।
कुण्डलिनी की तीन अवस्थायें हैं—१. 'कुमारी' २. 'योषित' ३. 'पतिव्रता' ।।
'द्वादश-षोडश-दशाभिस्तपन-शशि-दहन कलाभिः'
सूर्य की बारह, चन्द्रमा की सोलह एवं अग्नि की दस कलाओं द्वारा ।। सूर्य
१. कुब्जिका तन्त्र—'शून्य रूपं शिवं साक्षादिन्दुं परम कुण्डलीम् ।'
२. यामल—'नादरूपेण सा देवी योनिरूपा सनातनी ।'
३. गंधर्वमालिका—'हुंकार वर्ण संभूता कुण्डली परदेवता ।'
४. शाक्तानन्द तरंगिणी—"ध्यायेत कुण्डलिनी तत्र इष्टदेवस्वरूपिणीम् । सदा
षोडशवर्षीयां पीनोन्नतपयोधराम् । नवयौवन सम्पन्नां सर्वाभरणभूषिताम् । मुखारबिन्दगन्धेन
मोदितं परमं शिवम् । प्रबोध्य परमेशानि पत्रोपरि वसेत् प्रिये ।। शिवस्य मुखपद्म पद्मं हि
चुचुम्बे कुण्डली शिवे । अमृतं जायते देवि तत्क्षणात् परमेश्वरि ।। तद्भवमृतं देवि !
लाखारसमोपमम् ।।"
२१ वरि.

३२२ वरिवस्यारहस्ये
की 'तापिनी' आदि, चन्द्रमा की 'अमृता' आदि एवं अग्नि की 'धूम्रार्चिरादि' कलायें
हैं ।
१. सूर्य की १२ कलाओं का ककारादि १२ अक्षरों से सम्बंध है ।
२. चन्द्र की १६ कलाओं का १६ स्वरों से सम्बंध है ।
३. अग्नि की १० कलाओं का यकारादि १० वर्णों से सम्बंध है ।
'कुण्डलिनी' 'पंचाशद्भिर्वर्णैरभिन्न देहा' इसलिए कही गई है क्योंकि वह
मातृकारूपिणी है ।
मंत्र के ३ खण्ड हैं—
१. 'सूर्यखण्ड'— क से म पर्यन्त वर्णों का द्योतक है ।
२. 'सोमखण्ड'— समस्त स्वरों का द्योतक है ।
३. अग्निखण्ड'— मंत्र का अग्नि खण्ड—य, र, ल, व, श, ष, स,
का द्योतक है ।
४. 'बैन्दवखण्ड'— मंत्र का बैन्दवखण्ड—यह 'क्ष' का द्योतक है । इस
प्रकार समस्त मातृकाएँ पंचदशी मंत्र के एवं
कुण्डलिनी के रूप हैं ।
भगवती का त्रिखण्डात्मक रूप

खण्डमंत्र का भागयंत्र का भागछःकमलकुण्डलिनी
सोमशक्तिकूटशिव के<br>चार चक्रआज्ञा तथा<br>विशुद्धसोमकुण्डलिनी
सूर्यकामकूटचतुर्दशार तथा<br>बहिर्दशारहृदय एवं<br>मणिपूरसूर्यकुण्डलिनी
अग्निवाग्भवकूटअन्तर्दशार,<br>अष्टार एवं बिन्दु<br>सहित त्रिकोणस्वाधिष्ठान<br>एवं मूलाधारअग्निकुण्डलिनी
१. वाग्भवकूटआग्नेय खण्डभगवती का मुख ।
२. कामकूटसौर खण्डभगवती का कण्ठ से कटिपर्यन्त देह ।
३. शक्तिकूटचान्द्र खण्डभगवती का कटि से नीचे का देह ।

'अभिन्नवर्णैरभिन्नदेहा'—कुण्डलिनी देवी वर्णात्मिका है—
१. सा प्रसूते कुण्डलिनी शब्दब्रह्ममयी विभुः । (शारदातिलक)

द्वितीयोंऽशः ३२३
२. क्रमेणानेन सृजति कुण्डलिनी वर्णमालिकाम् । (शा०ति०)
अकारादि सकारान्तां द्वि चत्वारिंशदात्मिकाम् ॥ ११० ॥१
पंचाशद्वार गुणितां पंचाशद्वर्ण मालिकाम् ।
सूतेऽतद्वर्णताऽभिन्ना कला रुद्रादिकान् क्रमात् ॥ (शा०ति०)
२. 'कुलीन कुण्डलिनी' = पृथ्वीतत्व में लयीभूत कुण्डलिनी । कु = पृथ्वी
तत्त्व में । 'लीन' = लयीभूत ॥ भूतत्वस्थिता कुण्डलिनी ।
३. 'प्रवाहयन्ती सुधापूरम्'—अमृतप्रवाह को प्रवाहित करने वाली 'नित्यानन्द-
परम्परातिविगलत्पीयूषधाराधरा ॥ (ष०च०नि०)
४. 'तपन शशि दहन कलाभिः'—सूर्य-चन्द्र-अग्नि की कलाओं से ।
कुण्डलिनी सूर्यचन्द्राग्निरूपा है—'गुणयुक्ता कुण्डलिनी चन्द्रसूर्याग्निरूपिणी ॥"
(मातृकाभेद तंत्र)
कुण्डलिनी वाणी की देवी है—'वाग्देवी बीजसंज्ञका' (शिव संहिता)
'बिसतन्वी तडिदाभा'—कमल नाल के तन्तु के समान सूक्ष्म एवं विद्युत के
समान प्रकाश वाली—'तस्योर्ध्वे बिसतन्तु सोदर लसत् सूक्ष्मा जगन्मोहिनी' 'नवीन
चपलामालाविलासास्पदा ।।' (षट्चक्र निरूपण)
'कुलीन कुण्डलिनी'—'क' पृथ्वी तत्त्व । 'कु' = पृथ्वी तत्त्व में अर्थात्
पृथिवीतत्त्व प्रधान चक्र 'मूलाधारचक्र' में लयीभूत कुण्डलिनी शक्ति ।। कुण्डलिनी
जगत् की योनि है, वह तुटिस्वरूपा एवं सर्वप्राणप्रेरिका, जीवभूता । बीजमयी एवं
चिद्रूपिणी है—'या सा कुण्डलिनी सात्र जगद्योनिः प्रकीर्तिता । तुटिरूपा तु सा ज्ञेया
जीवभूता जगत्यपि । बीजरूपा समाख्याता चिद्रूपापि प्रकीर्तिता ॥'२ यह ५० वर्णों
से अभिन्न, बिसतन्तु तनीयसी, तडित्कोटिप्रख्या कुण्डलिनी मूलाधारपद्म में स्थित
शृङ्गार से मूलाधार की कर्णिका में विद्यमान शृङ्गार से त्रिकोण के ऊपर सार्ध
त्रिवलय आकार द्वारा अधोमुखी होकर स्थित योगमार्ग के द्वारा योगियों की साधना
में ऊर्ध्वस्तर पर उत्थापित की जाती है । यह मूलाधार, अनाहत एवं आज्ञाचक्रों में
विद्यमान वह्नि, सूर्य एवं चन्द्र मण्डलों का वेधन करती है ।३
'व्योमनि'—
'द्वादशान्तं ललाटोर्ध्वं कपालोर्ध्वावसानकम् ।
द्व्यङ्गुलोर्ध्वं शिरोदेशं परं व्योम प्रकीर्तितम् ॥'
इस लक्षण वाले व्योम में विद्यमान चिच्छशिमण्डल के अधोमुख सहस्रार
कर्णिका के मध्य स्थित अकुल के साथ कुण्डलिनी मिलकर एवं फिर अमृत का
स्राव करके डाकिनी आदि मण्डलों को आप्लावित करती हुई स्वयं भी उसके ताप
१. षट्चक्रनिरूपण २. तन्त्रालोक—'विवेक' टीका
३. भास्करराय—'प्रकाश'

३२४ वरिवस्यारहस्ये
से मदोन्मुख होकर पुनः उसी सुषुम्णामार्ग के द्वारा प्रत्यावृत होकर अपने मूलाधार
धाम में सोती है ।¹
कुण्डलिनी के रूप निम्न हैं—१. 'अग्निकुण्डलिनी' २. 'सूर्यकुण्डलिनी' ३.
'सोमकुण्डलिनी' ४. 'समष्टिकुण्डलिनी'
'त्रिकोण' एवं 'कुण्डलिनी'—
(१) वज्राख्या वक्त्रदेशे विलसति सततं कर्णिकामध्यसंस्थं ।
कोणंतत् त्रैपुराख्यं तडिदिव विलसत् कोमलं कामरूपम् ।।
कन्दर्प नाम वायुर्निवसति सततं तस्यं मध्ये समन्ताज् ।
जीवेशो बंधुजीव प्रकरमभिहसन् कोटिसूर्य प्रकाशः ।।²
(२) तन्मध्ये परमाऽतिकुशला सूक्ष्मातिसूक्ष्मापरा ।
नित्यानन्द परम्परातिविगलत पीयूषधारा धरा ।।
ब्रह्माण्डादिकटाहमेव सकल यदभासया भासते ।
सेयं श्रीपरमेश्वरी विजयते नित्य प्रबोधोदया ।।³
“मूलाधारस्थ कुल कुण्डलिनी एवं महामन्त्र” को आगे पृष्ठ ३२५ पर
दर्शाया गया है ।
साक्षाद्विद्यैवैषा न ततो भिन्ना जगन्माता ।
अस्याः स्वाभिन्नत्वं श्रीविद्याया रहस्यार्थः ।। १०७ ।।
(कुल कुण्डलिनी एवं श्रीविद्या का रहस्यार्थ)
यह कुण्डलिनी साक्षात् श्रीविद्या एवं (पराभट्टारिका महात्रिपुरसुन्दरी) जगन्माता
अभिन्न है । इससे कुण्डलिनी एवं श्रीविद्या से अपने को अभिन्न समझना ही
श्रीविद्या का 'रहस्यार्थ' है ।। १०७ ।।

  • प्रकाश *
    ईदृश्याः कुण्डलिन्या मातृविद्यायाः स्वस्य चाभेद इति रहस्यरूपोऽप्रकाश्योऽर्थ
    इत्यर्थः ।। १०७ ।।
  • सरोजिनी *
    'कुण्डलिनी साक्षात् श्रीविद्या है एवं साथ ही जगन्माता है ।' देवी भागवत
    पुराण में कहा गया है कि—महाकुण्डलिनी सच्चिदानन्दरूपिणी, प्राणाग्निहोत्र विद्या
    है दीपशिखा है—'महाकुण्डलिनी रूपे सच्चिदानन्दरूपिणी । प्राणाग्निहोत्र विद्ये ते
    नमो दीपशिखात्मिके ।। (स्कंध ४।अ०१५।१३) कुण्डलिनी परब्रह्म है—'ॐ नमस्ते
    ──────────────────────────────────────────
    १. नित्यानन्द—'महिम्नस्तोत्र' २-३. षट्चक्रनिरूपण

द्वितीयोऽंशः ३२५
मूलाधारस्थ कुल कुण्डलिनी एवं महामन्त्र
'शब्दब्रह्मणि निष्णातः
परब्रह्माधिगच्छति ।'
'परब्रह्म' : 'महाबिन्दु'
(अतितुर्य 'परप्रणव')
संहारक्रम ↑ शब्दब्रह्म ↓ सृष्टिक्रम
'अपरप्रणव' शब्दब्रह्म
शब्दब्रह्म (तुर्य) (तुर्य)
ॐ
(शब्दब्रह्म) अधोमुख स्वयंभूलिङ्ग
(मूल महाप्रकृति) मूलाधार पद्म की कर्णिका के गह्वर में स्थित कुण्डलिनी
परमाकला का निलय (तन्मध्ये परमाकला)
परावाक्
परब्रह्म
(शब्दातीत)
पश्यन्ती (अतितुर्य)
वाक् 'कंदर्पवायु'
का स्थान ↓
त्रिकोण
मध्यमा
वाक् चित्शक्ति
परावाक्
(शब्दब्रह्म)
त्रिकोण योनि
वैखरी ↓
वाक् 'वज्रा' के अधोभाग पर पश्यन्ती
में पद्म कर्णिका के
↓ मध्य में त्रिपुरसुन्दरी सूक्ष्म पश्यन्ती
का अधिष्ठानरूप
'त्रिकोण' =
'त्रैपुरकोण'
अन्तर्मातृका बहिर्मातृका मदनागार स्थूल पश्यन्ती
(सूक्ष्मवर्णमाला) (स्थूलवर्णमाला) योनिरूप त्रिकोण

३२६ वरिवस्यारहस्ये
परं ब्रह्म कुण्डलिनी स्वरूपिणे निर्गुणाय नमस्तुभ्यं सद्रूपाय नमो नमः ॥१
योगशिखोपनिषद् में इसे 'चिच्छक्ति परमा देवी 'शिवा' कहा गया है—'ब्रह्मरंध्रे
महास्थाने वर्तते सततं शिवा। चिच्छक्तिः परमादेवी मध्यमे सुप्रतिष्ठिता ।२ यामल में
इसे 'चित्कला' कहा गया है—'चित्कलां यां कुण्डलिनीं तेजोरूपां जगन्मयीम् ॥''
कुण्डलिनी वाग्देवता है । परा, पश्यन्ती, मध्यमा एवं वैखरी ये वाणी चतुष्टय
कुण्डलिनी के ही विभिन्न रूप हैं और मंत्र इसी परा पश्यन्ती मध्यमा रूपी नाद का
अपर पर्याय हैं अतः देवी मंत्रमयी, नादमयी एवं वर्णमयी कही जाती है । 'सा
प्रसूते कुण्डलिनी शब्दब्रह्ममयी विभुः ॥' 'क्रमेणानेन सृजति कुण्डलिनी वर्ण-
मालिकाम् ।। अकारादिसकारान्तां द्विच चत्वारिंशदात्मिकाम्' ।३ वह साक्षात् विद्या है
और जगन्माता है—'या विद्या भुवनेशानी त्रैलोक्यपरिपूजिता । सादेवी कुण्डली माता
त्रैलोक्यं पाति सर्वदा ॥४ कुण्डलिनी मातृका देवी हैं । 'कामधेनु तंत्र' में समस्त
वर्णों को कुण्डलिनी रूप कहा गया है यथा—'ईकारं परमेशानि स्वयं पर कुण्डली'।
यही कुण्डलिनी मातृका, विद्या, वर्ण एवं मंत्र सभी कुछ है । 'पंचाशन्मातृका
देवी नानाविद्यामयी सदा । नानाविद्यामयीं देवी महाविद्यामयीं तथा । सर्ववर्णमयीं देवी
सर्वदेवमयीं परा ।५ सर्वदेवमयीं सौम्यां ब्रह्माण्डजननी परा ।।' 'अकारादिक्षकात्तरान्ता
मातृकाबीज रूपिणी ॥' 'समस्त जननी देवी मातृका जननी परा ॥' 'मातृका
परमेशानि काली साक्षान्न संशयः ॥'६
यही जगन्माता भी है । सारांश यह कि अकारादि क्षकारान्त समस्त वर्ण
परमकुण्डली के व्यक्त रूप है—'अकारादि क्षकारान्तं स्वयं परम कुण्डली ।' इन्हीं
वर्णों से समस्त जगत् उत्पन्न होता है—'सर्व चराचरं विश्व वर्णान्तु जायते ध्रुवम्''
अतः कुण्डलिनी जगन्माता भी है ।७ 'तोडलतंत्र' में भी कुण्डलिनी को ५० वर्णों
से समलंकृत कहा है—'सदा कुण्डलिनी देवी पंचाशद्वर्णभूषिता ।।'८ सहस्रार में यही
महाकुण्डलिनी के रूप में शिव के साथ निवास करती है—'सहस्रारे महापद्मे
विश्वरूपः परः शिवः । महाकुण्डलिनी तत्र स्थिता नित्या सुरेश्वरि ।।'९ यहाँ शिव
बिन्दुरूप में स्थित है—'सहस्रारे महापद्मे बिन्दुरूपं परं शिवम् ।।'१०
कुण्डलिनी 'परा', 'पश्यन्ती', 'मध्यमा' एवं 'वैखरी' रूप में अपने को
अभिव्यक्त करती है जो निम्न हैं—
पश्यन्तीवाक्—शब्द की जो चार अवस्थायें (परा, पश्यन्ती, मध्यमा और
वैखरी) होती है उनमें 'महाबिन्दु' के विस्फोट के पूर्व शब्द की जो अवस्था होती है
उसे 'परा' एवं (किसी विशेष अर्थ की अभिव्यञ्जना न करने वाला एवं मात्र
स्पन्दनस्वरूप) उसमें उत्पन्न सामान्य स्पंद 'पश्यन्ती' कहलाता है । इसका स्थान
मूलाधार से मणिपूर चक्र तक है । यहीं इसका मन से संयोग होता है । ये दोनों
१. महानिर्वाण तन्त्र २-३. शारदातिलक
४. रुद्रयामल ५-७. कामधेनु तन्त्र
८-१०. तोडल तन्त्र

द्वितीयोऽंशः ३२७
अवस्थायें शब्दब्रह्म के ईश्वररूप की अवस्थायें हैं । प्राचीन वैयाकरण 'परावाक्' का
उल्लेख नहीं करते क्योंकि उसमें स्पंद या गति नहीं है । 'प्रत्यभिज्ञाहृदय' में ठीक
ही कहा गया है कि वैयाकरणों की दृष्टि में पश्यंती ही परम तत्व है--'ननु
पश्यन्त्येव परंतत्वमिति जरद्वैयाकरण मन्यन्ते ।।' आचार्य भर्तृहरि ने भी 'वाक्यपदीय'
में त्रयीवाक् का समर्थन करते हुए परमवाक् के रूप में 'पश्यन्ती' को ही स्वीकार
किया है । अभिनवगुप्तपाद ने भी इस दिशा में सहमति प्रकट की है । सामान्य
स्पंदस्वरूपिणी 'पश्यंतीवाक्' निःस्पन्दात्मिका परावाक् से उद्भूत होती है । मध्यमा
से वैखरी, पश्यन्ती से मध्यमा एवं परा से पश्यंती का आविर्भाव होता है ।
वैखरीवाक् का उद्भव सूक्ष्मरूपा मध्यमा से एवं सूक्ष्मरूपा मध्यमा का उद्भव
पश्यंती से होता है । पश्यन्ती, मध्यमा एवं वैखरी सुषुप्ति, स्वप्न एवं जाग्रत
अवस्था के प्रतीक माने जाते हैं । सूक्ष्म शरीर में 'मध्यमावाक्' स्वप्नावस्था के
समान है और 'परावाक्' सुषुप्ति अवस्था के सदृश है । वैयाकरणों की दृष्टि में
'पश्यंती' ही परावस्था है ।
'पश्यन्ती' वाक् चैतन्यस्वरूप, अखण्ड, अद्वय, अभिन्न परम् तत्व है । उसमें
ग्राह्य-ग्राहक, देश-काल-क्रम का भेद नहीं है । कहीं वह क्रम-शून्य एवं कही
प्रतिसंहृतक्रमा है । इसे भी आत्मा भी कहा गया हैं । व्याकरणसिद्धान्त के अनुसार
पश्यन्ती—प्रतिलीनाकार, निराकार, चलाचल, संनिविष्टज्ञेयाकार, परिच्छिन्नार्थप्रत्यव-
भास, संसृष्टार्थप्रत्यवभास, प्रशान्तसर्वार्थप्रत्यवभास आदि विशेषणों से विभूषित है।
पश्यन्ती ही वैयाकरणों का ब्रह्मतत्व है । यह निराकार, देशकालादिपरिच्छेद से
शून्य, नियतरूप से शून्य, क्रमशून्यः अनवच्छिन्न अद्वैततत्व है । चूँकि क्रम एवं
भेदाभास ही प्रपंच का स्वरूप है अतः अक्रमा पश्यन्ती विश्वोत्तीर्ण है । शब्दयोग
का अवलम्बन लेकर चित्त का समाधान करनेवाले योगियों को पश्यन्तीवाक् अनावृत
एवं वाग्योग में सिद्धि प्राप्त न करने वाले (पश्यंती के शुद्धरूप का साक्षात्कार न
कर सकने वाले) लोगों के लिए पश्यंती आवृत्तस्वरूपा है । पश्यन्ती के स्वरूप में
शब्द एवं अर्थ का पारस्परिक पार्थक्य नहीं रहता । यही 'पश्यन्ती' अर्थप्रतिपादन
की इच्छा से 'मध्यमावाक्' बन जाती है । यही पश्यन्ती ही 'मध्यमा' एवं कण्ठादि
में से व्यक्त होने पर 'वैखरी' कहीं जाती है। 'सुभगोदय वासना' के अनुसार—
मूलाधार में उत्पन्न ('भूजन्मा') 'परा' वाक् की लता 'पश्यन्ती' है और सुगंध
'मध्यमा' है ।।
“शब्दपरब्रह्माद्वयवाद” मानने वाले शब्दाद्वैतवादी वैयाकरण भर्तृहरि एवं
व्याकरण-दर्शन 'पश्यन्तीवाक्' को ही परब्रह्म स्वीकार करता है—
(१) “अथास्माकं ज्ञानशक्तिर्य्यासदाशिवरूपता ।
वैयाकरण साधूनां पश्यन्ती सा परा स्थितिः ।।'१
(२) इत्याहुस्ते परंब्रह्म यदनादि तथाक्षयम् ।
१. सोमानन्दपाद—'शिवदृष्टि' (आ०-२)

३२८ वरिवस्यारहस्ये
तदक्षरं शब्दरूपं सा पश्यन्ती परा हि वाक् ॥१
सोमानन्दपाद का मत—काश्मीरीय शैवदर्शन के महान आचार्य एवं
प्रत्यभिज्ञादर्शन के प्रवर्तक आचार्य सोमानन्द शब्दाद्वैतवादियों के मत को अस्वीकार
करते हुए अनेक तर्कों के साथ यह भी तर्क प्रस्तुत करते हैं कि शास्त्रों में कहा
गया है कि—‘शब्दब्रह्म’ में निष्णातता प्राप्त करने के उपरान्त साधक परब्रह्म को
प्राप्त करता है ।१ (‘शब्दब्रह्मणि निष्णातः परब्रह्माधिगच्छति’)—अतः अपने आप
सिद्ध हैं कि परावाक् या पश्यन्तीवाक् को शब्दब्रह्म स्वीकार कर लेने पर भी उससे
अतीत एवं भिन्न पद ‘परब्रह्मपद’ स्वीकार करना ही पड़ेगा अतः ‘पश्यन्तीवाक्’
परब्रह्म नहीं हो सकता ।
‘न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते ।
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परंब्रह्माधिगच्छति ॥’
‘पश्यन्तीवाक्’ ईश्वर तत्व है ! कारणबिन्दुरूप शब्दब्रह्म जब वायु से प्रेरित
होकर नाभिदेश में आकर विमर्शात्मक मन से युक्त होता है तब उसे सामान्य-
स्पन्दात्मक प्रकाशस्वरूप कार्यबिन्दात्मक ‘पश्यन्तीवाक्’ कहा जाता है—‘तदेव
नाभिपर्यन्तमागच्छता तेन पवनेनाभि व्यक्तं विमर्शरूपेण मनसा युक्तं सामान्यस्पन्द
प्रकाश रूपकार्य बिन्दुमयं सत्पश्यन्ती वागुच्यते ॥’२
मध्यमा माष (उड़द) की छीमी के समान क्रमात्मा होने पर भी एकत्वसंयुक्त
है जबकि पश्यन्ती वरधानिका (बीज) के सन्निभ है । तंत्र में पश्यन्ती का अपर
पर्याय ‘कार्यबिन्दु’ है ।
प्रकाश एवं विमर्श की दृष्टि से विचार करने पर—पश्यन्तीवाक् में स्थित
प्रकाशांश ‘वामाशक्ति’ एवं विमर्शांश ‘इच्छाशक्ति’ कहलाता है । योगिनीहृदयकार ने
कहा है कि बीजमावस्थित विश्व को पराशक्ति जब स्फुटीकृत करना चाहती है तब,
उसमें विश्व का वमन करने की इच्छा होने के कारण, उसे ‘वामा’ कहा जाता है
और वह अंकुशाकार में परिणत हो जाती है । इसके उपरान्त इच्छाशक्ति द्वारा वह
अपने को देखती है और उसका आत्मईक्षरम ‘पश्यन्ती’ कहा जाता है—
बीजभावस्थितं विश्व स्फुटीकर्तुं यदोन्मुखी । वामा विश्वस्य वमना दंकुशाकारतां
गता । इच्छाशक्तिस्तदा सेयं पश्यन्ती वपुष स्थिता ॥
राजानक जयरथ ने तंत्रालोक की अपनी टीका में कहा है कि परमेश्वरी ‘परा’
ही अपने स्वातंत्र्य से जब बाह्यरूपों की उन्मिषित ‘वामा’ एवं इच्छाशक्ति में साम्य
से जिस बिन्दु का आविर्भाव होता है उसका अभिधान है—‘पश्यन्तीवाक्’ ॥ वाक्
तत्व का पश्यन्ती रूप वाक् की वह अवस्था है जो ग्राह्य-ग्राहकविभाग क्रमरहित
तथा अविभागा है एवं देश कालक्रम संहारवती है ।३
१. सोमानन्दपाद—‘शिवदृष्टि’ (२।२) २. सौभाग्यभास्कर
३. सोमानन्दपाद—‘शिवदृष्टि’ (२।११)

द्वितीयोऽंशः ३२९
'पश्यन्ती' स्फोट तत्व है—'स्फोट एव हि पश्यन्ती'१ 'पश्यन्ती' को पश्यन्ती
इसलिए कहा जाता है क्योंकि वह इस स्तर पर आत्मा के द्वारा आत्मा को देखती
है—'स्वात्मानात्मानमथ चेत्पश्यन्ती सामविष्यति ॥'२
शिवाग्र योगीन्द्रज्ञानशिवाचार्य ने शैवपरिभाषा में अपने सिद्धान्तानुसार वाक्तत्व
का इस प्रकार निरूपण किया है— “अत्रशब्दवृत्तिश्चतुर्धा, सूक्ष्मापश्यन्ती मध्यमा
वैखरी चेति । तत्र ज्ञानैकाश्रया अर्थसामान्य प्रकाशिकावाणी 'सूक्ष्मा' । मयूराण्डरस-
वदविभक्तवर्णार्थविशेषबोधनाक्षमावाणी 'पश्यन्ती' ।” पौष्कर में 'पश्यन्ती' का स्वरूप
इस प्रकार निरूपित किया गया है—
“वर्णरूपानुसंधान विरहान्तः समुज्ज्वला ।
मयूराण्डरसो यद्वन्तर्विशेषार्थधारिका ।
पश्यन्ती वागियं ज्ञेया तृतीया शिवशासने ॥”३
तत्व की दृष्टि से पश्यन्तीवाक् का सम्बंध है—'शक्तितत्व' से है—
शिवतत्वविकारः शक्तितत्वम् । अत्रैव पश्यन्त्याख्याया वाग्वेत्तेः निवृत्यादिकलानां
चावस्थानम् ॥”४ इसी में निवृत्यादि कलाओं का अवस्थान है ।५ शिव-शक्ति से
अधिष्ठित होने के कारण इसे शक्तितत्वपद वाच्यता प्राप्त हुई है—
'अस्य च शिवशक्त्यधिष्ठानत्वेन शक्तितत्वपदवाच्यता ॥'६
लक्ष्मीधर ने 'सौन्दर्यलहरी' की टीका में 'परा' को गुणत्रय की साम्यावस्था
एवं 'पश्यन्ती' को वैषम्यावस्था का अभिधान दिया है—'एका परेति सत्व
रजस्तमोगुणसाम्यरूपा । तदन्या पश्यन्ती अन्यतरगुण वैषम्यरूपेत्यर्थः ॥'
पश्यन्तीवाक् के विविध स्वरूप—'पश्यन्ती' के तीन प्रकारों का निरूपण
किया गया है—
१. स्थूलापश्यन्ती—सप्तस्वरों के सम्मिलन या वर्गों के विभाजन से शून्य,
आलाप द्वारा सर्वातिशय आह्लाददायिनी प्रथमनादमात्र स्वभावा वाणी स्थूल पश्यन्ती
वाणी है—
'यत्र या स्वरसन्दर्भसुभगा नादरूपिणी ।
सा स्थूला खलुपश्यन्ती वर्णाद्यप्रविभागतः ॥'
२. सूक्ष्मापश्यन्ती—जिगासा का संधान ही सूक्ष्मा पश्यन्ती है ।
३. पर पश्यन्ती—परात्परचिद्रूपा, उपाधिशून्या पश्यन्ती का सूक्ष्मतम रूप ही
पर पश्यन्ती कहा जाता है ।

१. सोमानन्दपाद—'शिवदृष्टि' (२।५८) २. सोमानन्दपाद—'शिवदृष्टि' (२।६५)
३. पौ०बिन्दु०प० ४. शैवपरिभाषा
५-६. तत्रैव

३३० वरिवस्यारहस्ये
‘अस्मिन् स्थूलत्रये यत्तदनुसन्धानमादिवात् । पृथक्-पृथक् तत्रितयं सूक्ष्ममित्य-
भिधीयते । षडजं करोमि मधुरं वादयामि ब्रुवे वचः । पृथगेवानुसंधानत्रयं संवेद्यते
किल । एतस्यापि त्रय स्याद्यं यद्रूप मनुपाधिमत् । तत्परं त्रितयं तत्र शिवः
परचिदात्मकः ।।’
१. अभिनवगुप्त की दृष्टि के अनुसार पश्यन्ती के निम्न भेद हैं—
(क) पश्यन्ती (ख) महापश्यन्ती (ग) परममहापश्यन्ती
(क) ‘पश्यन्ती’ = ‘गृहात् निःसराभि’ आदि परामर्श, माया प्रमाता (जीव) ।
(ख) ‘महापश्यन्ती’ = सदाशिव एवं ईश्वर की दशा ।
(ग) परममहापश्यन्ती = परावाक् ।।
‘पश्यन्तीवाक्’ में ग्राह्य-ग्राहकगत देशकालक्रम स्फुटभाव से नहीं रहता क्योंकि
पश्यन्ती वाक् में निर्विकल्पात्मक विमर्श हुआ करता है । इसे प्रतिसंहृतक्रम’
इसलिए कहते हैं क्योंकि ग्राह्यग्राहकोत्पन्न क्रम पश्यन्ती में अस्फुट एवं लीन दशा
में रहता है । और क्योंकि वह स्वयमेव अक्रमात्मिका है अतः वह अन्तर्लीन एवं
अविभागात्मक क्रम को आवृत्त करके स्थित है । इसे ‘सूक्ष्म’ इसलिए कहा जाता है
क्योंकि—
२. वाक्यपदीयकार भर्तृहरि और पश्यन्ती के विविध रूप—
आचार्य भर्तृहरि अपनी ‘स्वोपज्ञ’ नामक टीका में पश्यंती के विविधात्मक
स्वरूपों का विवेचन किया है । वाक्यपदीयकार ने ‘परं तु पश्यन्तीरूपमनपभ्रंशम-
सङ्कीर्ण लोकव्यवहारातीतम्’ कहकर जहाँ अनपभ्रंश, असङ्कीर्ण, लोकव्यवहारातीत
‘परपश्यन्ती’ का उल्लेख किया है वहीं ‘चलाचला, आवृता, सन्निविष्टज्ञेयाकारा,
परिच्छिन्नार्थप्रत्यवभासा, संसृष्टार्थप्रत्यवभासा, प्रतिलब्धसमाधाना, विशुद्धा,
प्रतिलीनाकारा, निराकारा, प्रशान्त सर्वार्थप्रत्यवभासा आदि विशेषणों के द्वारा पश्यन्ती
के विभिन्न स्वरूपों की ओर भी सङ्केत किया है ।
आचार्य भास्करराय ‘ईक्षण’, ‘काम’, ‘तप’, एवं विचिकीर्षा' आदि शब्दों को
समानार्थक मानते हुए पश्यन्ती को इन्हीं का स्वरूप मानते है । राजानक जयरथ ने
‘तन्त्रालोक’ की टीका में कहा है कि परापरमेश्वरी जब स्वातंत्र्य शक्ति द्वारा बाह्य
रूपों को उन्मिषित करना चाहती है—अभिव्यक्त करना चाहती है तब उसकी
आख्या ‘पश्यन्ती’ होती है । उस समय वाच्यवाचकता का क्रम नहीं रहता तथा
चित्शक्ति के प्रकाश के प्राधान्य के के कारण वह द्रष्टा रूप में स्थित रहती है ।
“सैव हि परमेश्वरी स्वस्वातंत्र्यात् बहिरूपतामुल्लिलासयिषुर्व्याच्यवाचक क्रमानुदया
द्विभागस्यास्फुटत्वाच्चि ज्योतिष एवं प्राधान्यात् द्रष्टृरूपतया पश्यन्तीति शब्द-
व्यपदेश्या ।’’
‘तदैक्षत बहुस्यां प्रजायेय’ वाक्यांश में ईक्षण शब्द को आचार्य भास्करराय ने
‘काम’ ‘तप’ ‘विचिकीर्षा’ आदि का अपर पर्याय स्वीकार किया है अतः इस