सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary

भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा

DevanagariHindipublished530 पृष्ठ

द्वितीयोऽंशः २९१
ध्वनयश्चेति त्रिपदद्वन्द्व इति व्याख्याय 'बीजमात्रेणावयवविश्लेषसचिवेन ग्रहत्वमुप-
पादयन्ति तेषामितरांशवैयर्थ्यम्, संपूर्णाया विद्याया एव गणेशनक्षत्राद्यात्मकत्वोक्त्या
प्रकृते विद्येकदेशस्यैव ग्रहत्वोपपादने क्वचिदेकदेशे क्वचित् संपूर्णायामिति वैरूप्यं च ।
यथा च योगिन्यादेरपि नैकदेशरूपतापत्तिस्तस्यानुपदमेव वक्ष्यामः । किं च, बिन्दु-
निर्मुक्तस्य बीजत्वाभावाद् बीजपदेन परामर्शो ऽपि नोचितः । कथमन्यथा 'शुद्धं
बिन्दुयुतम्' इत्यादिदशविधमातृकान्यासान्तर्गतशुद्धमातृकान्यासप्रकरणे बिन्दुविनिर्मोके
सति केवलानामक्षराणां बीजत्वाभावापत्त्या बिन्दुयुतन्यासे पौनरुक्त्ये ऽपि सबिन्दुक एवं
शुद्धन्यासः कार्य इति सांप्रदायिकानामुक्तिः सङ्गच्छत इति दिक् । संप्रदायार्थप्रकरणे
सप्तत्रिंशद्वर्णा उक्ताः । तेषु दश श्रीकण्ठानां स्वस्वव्यञ्जनैः सह गणने दशसंख्याया
बाधे सप्तविंशतिरवशिष्यन्ते; तेन च नक्षत्रात्मकत्वं सिद्धमित्याह—नक्षत्रत्वं चेति ।
तदुक्तम्—
'हृल्लेखात्रयसंभूतैस्तिथिसंख्यैस्तथाक्षरैः ।
अन्यैर्द्वादशभिर्वर्णैरेषा नक्षत्ररूपिणी ॥' इति ॥ ८९ ॥

  • सरोजिनी *
    श्रीविद्या ग्रहरूपा एवं नक्षत्ररूपा भी है—
    १. बीजबिन्दुध्वनीनां च त्रिकूटेषु ग्रहात्मिका ॥ ६४ ॥²
    २. हल्लेखात्रय संभूतैस्तिथिसंख्यैस्तथाक्षरैः ।
    अन्यैर्द्वादशभिर्वर्णैरेषा नक्षत्ररूपिणी ॥ ६५ ॥³
    आचार्य अमृतानन्दनाथ 'दीपिका' में इसकी व्याख्या करते हुए इसकी पुष्टि में
    कहते है—"कूटशब्दोऽत्राक्षर पिण्डपरः । यथोक्तमभियुक्तैः "कूटेषु त्रिषु कार्यवशादी-
    कारशृङ्गक्रमात्' इति । सौभाग्यविद्याया अकार पिण्डेषु बीजबिन्दुध्वनीनां च बीजं
    ईकारान्तम्' बिन्दुरू

२९२ वरिवस्यारहस्ये
हृल्लेखात्रयसंभूतैस्तिथिसंख्यैस्तथाक्षरैः । अन्यै द्वादशभिर्वर्णैरेषा नक्षत्ररूपिणी ॥१
अर्थात् २७ अक्षरों से युक्त होने के कारण विद्या नक्षत्ररूपा भी है । “बीजत्रय त्रय
शिखरवर्ति हृल्लेखात्रयसंभूतैस्तथाक्षरैर्हकार रेफ ईकार बिन्दु नादात्मकैस्तिथिसंख्यकैः
पंचदशभिरन्यैहृल्लेखात्रय वर्जितै द्वादशवर्णौ कूटत्रयावयवैः पंचदशभिर्द्वादशभिश्च
सप्तविंशतिवर्णैः सर्वैनक्षत्ररूपिणीत्यर्थः ॥२ इस दृष्टि की पुष्टि करते हुए आचार्य
भास्करराय ने 'सेतुबन्ध' में कहा है—'हकार रेफेकार बिन्दुनादाः प्रति हृल्लेखं
पञ्चतित्थिसंख्यैः पंचदशसंख्यैः । अन्यैः सव्यञ्जन रूपैर्वर्णै द्वादशभिर्मिलित्वा
सप्तविंशत्या नक्षत्ररूपैषा विद्या ।
हृल्लेखाभिस्तिसृभिस्तदन्यकूटैश्च योगिनी योगात् ।
राशीभूताप्येषा तिसृणां पूर्वाक्षरैरैक्यात् ॥ ९० ॥
(श्रीविद्या की योगिनीरूपात्मकता एवं राशिरूपात्मिकता)
हृल्लेखात्रितय एवं तदितर कूटत्रय के योग से यह श्रीविद्या योगिनीरूपात्मिका
है । तीन (हृल्लेखात्रय) एवं पूर्ववर्ती (ल) अक्षरों के योग से निर्मित होने के कारण
(यह श्रीविद्या) राशिरूपात्मिका भी है ॥ ९० ॥

  • प्रकाश *
    हृल्लेखात्रयं तद्विनिर्मुक्तं कूटत्रयं चेति षड्भिर्योगोदेषा विद्या योगिनी । तिसृणां
    हृल्लेखानां पूर्ववर्णैलकारैः सह गणनायां द्वादशसंख्याकावयवशालित्वात् राशि-
    रूपाप्येषा । उक्तं च—
    'विद्यान्तर्भूतशक्त्याद्यैः शाक्तैः षड्भिरथाक्षरैः ।
    योगिनीत्वं च विद्याया राशित्वं चान्त्यवर्जितैः ॥'
    इति । विद्यान्तर्भूता ये शक्तेराद्यभागाश्चतुःपञ्चत्र्यक्षररूपास्त्रयः; तैः शाक्तैः
    शक्तिनिः । स्वार्थे तद्धितः । साहित्यरूपसंबन्धार्थे वा । तिसृभिः शक्तिभिः सहितैः । तेन
    षट्संख्यामापन्नैरित्यर्थः । केचित्तु—शाक्तपदेन लकारास्त्रयः; तेषामेव शक्त्याद्यैरिति
    विशेषणम्; तच्च शक्तिसाहित्यद्योतनाय; तेन च षट्संख्यापूर्तिः एवं च त्रिभिर्लकारैस्ति-
    सृभिर्लज्जाभिश्चेत्यर्थः—इति व्याचक्षते । तेषां मते विद्यैकदेशस्यैव योगिनीरूपत्वात्
    'योगिनीत्वं च विद्यायाः' इत्युक्ति-स्वारस्यभङ्गापत्तिः, विद्यैकदेशे विद्यापदस्य लक्षणा-
    पत्तेः । इदं तु चिन्त्यम्—शक्त्याद्या लकारास्त्रयः शाक्ताः सकारास्त्रय इति स्पष्टतरम्;
    हादिविद्यापक्ष एवास्य स्वारस्ये सत्यपि शक्तपद लकारार्थकत्वेन किमिति व्याख्यातं
    तत्पक्षपातिभिरिति । 'अन्त्यवर्जितैः' इत्यस्यान्त्यानां मायानां पार्थक्येन गणनं वर्जनीय-
    मित्यर्थः । अर्थात् संनिहितैर्लकारैर्मेलनेनेति भावः । ये तु यथाश्रुतं व्याचक्षते तेषाम्
    'विद्यायाः' इति स्वारस्यं भज्येत । अथ वा, राशीनां सपादनक्षत्रद्वयात्मकत्वेन
    नक्षत्रत्वोक्त्यैव पूर्णविद्याया राशित्वं सिद्धम्; एकदेशे ऽपि तदस्तीति विशेषद्योत-
    नायान्त्यवर्जितैरित्युक्तिः ॥ ९० ॥
    १. अमृतानन्दनाथ—योगिनीहृदय 'दीपिका' २. सेतुबन्ध

द्वितीयोंऽशः २९३

  • सरोजिनी *
    'विद्या' की योगिनीरूपता एवं राशिरूपता—"योगिनीहृदय" में विद्या की
    योगिनीरूपता एवं राशिरूपता की पुष्टि करते हुए कहा गया है कि—
    “विद्यान्तर्भूतशक्त्याद्यैः षड्भिस्तथाक्षरैः । योगिनीत्वं च विद्याया राशित्वं चान्त्य-
    वर्जितैः ॥” अमृतानन्द योगी ने इसकी पुष्टि में कहा है कि—१. पंचदशी में १५
    अक्षर है । २. तीन हल्लेखायें हैं ३. तीन लकार हैं—अतः विद्या के षडक्षरात्मिका
    होने के कारण इसे 'योगिनी' कहा गया है—'विद्यायाः पंचदशाक्षर्या अन्तर्भूताः
    शक्तयो हल्लेखास्तिस्रः, तदाद्याश्च लकारास्त्रयः शाक्तैरेतैः षड्भिरक्षरैर्विद्यायाः
    योगिनीत्वम् । योगिन्य डाकिन्याद्याः षट् ॥'१ अमृतानन्दजी ने 'षड्भिरक्षरैर्विद्याया'
    कहकर 'विद्या' को षडाक्षरी क्यों कहा? विद्या तो पंचदशाक्षरी है फिर षडाक्षरी
    कैसे? वस्तुतः इस विद्या में पुनरावृत्ति का त्याग करने पर इसमें मात्र मूलतः ६
    अक्षर ही पाये जाते हैं यथा “क ए ई ल ह्रीं । ह स क ह ल ह्रीं । स क ल
    ह्रीं”—में ३ कार, ३ लकार, २ हकार, २ सकार एवं ३ ह्रींकार है । इनकी
    पुनरावृत्ति—शून्य वर्णसंख्या निम्नानुसार मात्र ६ हैं—“१. क, २. ए, ३. ई, ४.
    ल, ५. ह, ६. स”
    'विद्यान्तर्भूतशक्त्याद्यैः शाक्तैः षड्भिरथाक्षरैः ।
    योगिनीत्वं च विद्याया राशित्वं चान्त्यवर्जितैः ॥'
    अमृतानन्द जी कहते हैं कि इस विद्या में १५ अक्षर हैं, अन्त में ३
    हल्लेखायें हैं यदि हल्लेखाओं को छोड़ दिया जाय तो विद्या में मात्र १२ अक्षर ही
    रह जाएँगे । अतः 'विद्या' राशिरूपिणी भी है—'अस्या विद्यायाः पंचदशाक्षर्या अन्त्या
    हल्लेखास्तिस्रः, तद्वर्जितैर्द्वादशभिर्वर्णै राशित्वं भवेदिति । राशियाँ भी १२ हैं—
    “राशयो मेषाद्या द्वादश” विद्या में गणेशत्व भी कहा गया है—
    ‘एकादशाधिकशतदेवतात्मतया पुनः ।
    गणेशत्वं महादेव्याः इत्यादिना ॥’३
    आचार्य भास्करराय कहते हैं कि—‘विद्यान्तर्भूता शक्तिर्हल्लेखान्त्य ईकारः ।
    तस्मादाद्यं रेफान्तं कूटमेकम् । शक्त ईकार एक इति प्रतिकूटं द्वौ द्वाविति षड्भिरक्षरै
    र्योगिनीत्वम् । अथवा शक्तेर्हल्लेखाया आद्या लकारास्त्रयः शाक्ताः सकारा स्त्रयः इति
    षट् ।। प्रथमपक्षे सम्पूर्णाया विद्यायाः योगिनीत्वं अस्मिन् पक्षे तु एकदेशस्य ॥’४
    भास्करराय का कथन है कि यदि प्रत्येक कूट के अन्त में प्रयुक्त ‘ह्रीं’ को हटा
    दिया जाय तो १५ के स्थान पर विद्या में मात्र १२ अक्षर रह जायेंगे—इससे भी
    द्वादशसंख्यात्मा राशियों की भाँति विद्या भी द्वादशाक्षरी सिद्ध होने से ‘राशि’ सिद्ध
    होगी—‘लज्जाबीजानि त्रीणि तैर्वर्जितैः पूर्वाक्षरे मेलनेन गणितैरक्षरैर्द्वादशमी
    राशित्वम् ॥’५
    १-३. अमृतानन्द—योगिनीहृदय ‘दीपिका’ ४-५. सेतुबन्ध

२९४ वरिवस्यारहस्ये
एवं गणेशादिषट्कत्वस्य विद्यायां देव्यभेदसाधकत्वे स्थिते ऽपि विद्यायां
देवीरूपान्तरत्वस्य वचनबलादेव सिद्धत्वेन रामकृष्णादिवदभेदस्यापि सिद्धत्वेनाभेदेनैव
हेतुना षट्कत्वं साधयति—
देव्या रूपान्तरत्वेन विद्यायास्तदभेदतः ।
गणेशग्रहनक्षत्रयोगिनीराशिपीठता ॥ ९१ ॥
(पंचदशी विद्या एवं देवी में अभेदात्मकता)
देवी का रूपान्तर होने के कारण विद्या का उससे (देवी के साथ) अभेद होने
से उसका गणेश, ग्रह, नक्षत्र, योगिनी एवं राशि रूप युक्ति-सङ्गत है ॥ ९१ ॥

  • सरोजिनी *
    “विद्या समस्तास्तव देवि! भेदाः ।।” कहकर श्रीविद्या एवं देवी दोनों में
    अभिन्नता स्थापित की गई है ।
    उपर्युक्त श्लोक में निम्न अभिन्नताओं को रेखांकित किया गया है— १.
    श्रीविद्या एवं देवी में अभिन्नता २. श्रीविद्या का गणेशरूपत्व, ग्रहत्व, नक्षत्रत्व,
    योगिनीरूपत्व ,एवं राशिरूपत्व स्वसिद्ध है ।
    श्रीविद्या एवं देवी में अभेद—इस संदर्भ में निम्न तर्क उक्त बिन्दु को संपुष्ट
    करते हैं—१. समस्त ‘मन्त्र’ मातृकाओं से से उद्भूत होते हैं अतः मातृकात्मक हैं ।
    मातृकाओं का मूलकेन्द्र ‘परावाक्’ है । ‘परमाकला’ रूपादेवी स्वयं ‘परावाक्’ है—
    “आत्मनः स्फुरणं पश्येद्यदा सा परमा कला । अम्बिकारूपमापन्ना परावाक्’
    समुदीरिता ॥”
    २. परमेश्वरी कुण्डली (देवी) मंत्रों के प्राणस्वरूप मातृकाओं का स्वस्वरूप
    है—‘‘इच्छाज्ञानक्रियारूपा कुण्डली परमेश्वरीम् । प्रसुप्त भुजगाकारां मातृकारूपिणीं
    शिवाम् ।।’’१
    ३. समस्त मंत्र शिव-शक्ति से समुत्पन्न हैं—‘‘शिवशक्ति समायोज्जनितो
    मंत्रराजकः ।।’’२
    ४. पराशक्ति मंत्ररूपिणी एवं मातृकारूपा दोनों है—‘‘ज्ञातृज्ञानमया
    कारमननान्मंत्ररूपिणी । तेषां समष्टिरूपेण पराशक्तिस्तु मातृका ।।’’३ ‘तेषां
    समष्टिरूपेण पराशक्तिं तु मातृकाम् ।’४
    ५. मन्त्र कूटत्रयात्मक है और देवी —त्रयात्मिका है—
    “कूटत्रयात्मिकां देवीं समष्टि व्यष्टिरूपिणीम्’’५
    ६. देवी मूलविद्या है—‘‘तन्मयी मूलविद्या च तदद्य कथयामि ते ।।’’६ सारे

१. स्वच्छन्द संग्रह २-६. योगिनीहृदय ‘दीपिका’

द्वितीयोंऽशः २९५
मंत्र श्रीविद्या में स्थित है और विद्या स्वयं देवी है—(क) तथा मंत्राः समस्ताश्च
विद्यायामत्र संस्थितः ।१ (ख) विद्या समस्तास्तव देवि भेदाः ॥
७. 'चक्र' मंत्रात्मक है और चक्र देवीरूप है—देवी का शरीर है
“इत्थं मंत्रात्मकं चक्रं देवतायाः परं वपुः ॥”२
जहाँ तक देवी का गणेशत्व, ग्रहरूपत्व, नक्षत्ररूपत्व, योगिनीरूपत्व है वह
सिद्ध ही है अतः उससे अभिन्न विद्या भी गणेश, ग्रह, नक्षत्र, योगिनी आदि के
साथ अभिन्न है । देवी के इन स्वरूपों की पुष्टि इस प्रकार है—१. गणेशत्वं
महादेव्याः २. ग्रहरूपा च सा देवी ३. नक्षत्रविग्रहा जाता ४. योगिनी त्वमथोच्यते ॥३
इसी भाँति विद्या भी गणेशरूपा, परावाक्रूपा, ग्रहात्मिका, नक्षत्ररूपा, राशिरूपा
है—१. गणेशोऽभून्महाविद्या २. परावागादिवाङ्मयी ३. बीजबिन्दुध्वनीनां च त्रिकूटेषु
ग्रहात्मिका ४. अन्यैर्द्वादशभिर्वर्णैरिक्षा नक्षत्ररूपिणी ॥ ५. योगिनीत्वं च विद्याया
राशित्वं चान्त्यवर्जितैः ॥
आचार्य अमृतानन्द ग्रहरूपता की पुष्टि करते हुए कहते हैं—
(क) त्रिषु कूटेषु नवत्वमापन्ना विद्या ग्रहात्मिका भवति ।४ (ख) नक्षत्ररूपता—
हकार रेफेकार बिन्दुनादाः प्रतिहल्लेखां पंचेति तिथिसंख्यैः पंचदशसंख्यैः । अन्यैः
सव्यञ्जनरूपैर्वर्णैर्द्वादशभिर्मिलित्वा सप्तविंशत्या नक्षत्ररूपैषा विद्या ॥”५
'ललितासहस्रनाम' में भगवती राजराजेश्वरी त्रिपुरा को 'सर्वमंत्रस्वरूपिणी' कहा
गया है—'सर्वशक्तिमयी सर्वमङ्गला सद्गतिप्रिया । सर्वेशी सर्वमयी सर्वमंत्रस्वरूपिणी ।६
समस्त सात करोड़ मंत्र भगवती के स्वस्वरूप हैं—'सर्वे सप्तकोटिसंख्या मंत्राः
स्वरूपमस्याः ॥ श्रूयते च 'सुन्दरीतापनीये'—'पूर्वोत्ताराभ्यां विद्याया अनेकाः
परिक्लृप्ता' 'विद्या समस्तास्तव देवि भेदाः' कहकर भी इसी तथ्य की पुष्टि की गई
है । गौड़पाद ने भी “विद्याः या पूर्वोत्तराभ्यामनेका जाता' आदि सात सूत्रों द्वारा
भगवती त्रिपुरा के सर्वमंत्रात्मकत्व का प्रतिपादन किया है ।७ भगवती को
'मूलमंत्रात्मिका' भी कहा गया है १. 'मूलमंत्रात्मिका मूल कूटत्रय कलेवरा' । वह
पंचदशी मंत्र के 'वाग्भव' 'कामराज' एवं 'शक्ति' नामक कूटों का विग्रह है । यह
भी कहा गया है कि भगवती 'पंचदशी' नामक मंत्र की शरीरं के रूप में धारण
करती हैं—
१. कण्ठ से कटिपर्यन्त ┐ 'कण्ठाधः कटिपर्यन्तमध्यकूट स्वरूपिणी ।
२. कटि से नीचे का भाग ┤ शक्तिकूटैकतापन्न कट्यधोभाग धारिणी ॥'
३. मुख भाग ┘ 'श्रीमद्वाग्भवकूटैकस्वरूपमुख पङ्कजा ॥'
१-५. योगिनीहृदय 'दीपिका' ६. ललितासहस्रनाम (श्लोक १०३)
७. भासुरानन्दनाथ—'सौभाग्यभास्कर' (श्लोक १०३)

२९६ वरिवस्यारहस्ये
देवी को 'महातंत्रा' 'महामंत्रा' एवं 'महासना' के साथ 'महायंत्रा' भी कहा गया
है—'महातंत्रा महामंत्रा महायंत्रा महासना” भगवती सिद्धेश्वरी । सिद्धमाता के साथ ही
'सिद्धविद्या' (पंचदशी विद्या = पंचदशाक्षरी मंत्र) भी है— 'सिद्धेश्वरी सिद्धविद्या''।।
वे विमर्शरूपिणी एवं 'विद्या' भी है— 'विमर्शरूपिणी विद्या' वे आत्मविद्या, के साथ
ही साथ कामसेविता 'महाविद्या' एवं 'श्रीविद्या' भी है— 'आत्मविद्या महाविद्या श्रीविद्या
कामसेविता' वह त्रिकूटा 'षोडशाक्षरी विद्या' भी है— "श्रीषोडशाक्षरी विद्या त्रिकूटा
काम कोटिका” जो मंत्र स्त्रीदेवतात्मक होते हैं उन्हें 'विद्या' एवं जो पुरुषदेवतात्मक
होते हैं उन्हें 'मंत्र' कहा जाता है— 'स्त्रीदेवतास्तुविद्याः स्युर्मंत्रा पुंदेवतामता' —अतः
यहाँ देवी को जो 'विद्या' कहा गया है वह विद्या भी मंत्र का ही वाचक है ।
'तोडल तंत्र' में उन्हें— 'परमाविद्या' कहा गया है— 'या चाद्या परमाविद्या' भगवती
'मंत्ररूपिणी' है— “ज्ञातृज्ञानमयाकारमननान्मंत्ररूपिणी ।।'”¹ कूट मंत्र के भाग है अतः
देवी को 'कूटत्रयात्मिका' भी कहा गया है— "कूटत्रयात्मिका देवी समष्टि व्यष्टि
रूपिणीम् ।।'”² 'सूतसंहिता' में भी उन्हें 'विद्यारूपा' कहा गया है³— 'विद्यारूपा या
शिवा वेदवेद्या सत्यानन्दानन्त संवित्स्वरूपा'— 'स्कन्दपुराण' में उन्हें परमाविद्या कहा
गया है— "ईदृशी परमा विद्या शाङ्करी भवनाशिनी ।'”४
अथ चक्रराजे गणेशादित्वमाह—
रेखादलकोणगणैर्घटनाच्चक्रे गणेशत्वम् ।
त्रैलोक्यमोहनाद्यैर्नवभिश्चक्रैर्ग्रहत्वं च ॥ ९२ ॥
(श्रीचक्र की ग्रहरूपात्मकता)
रेखा-समूह, दल-समूह एवं कोण-समूह द्वारा घटित होने के कारण श्रीचक्र में
गणेशत्व एवं त्रैलोक्यमोहन आदि नौ चक्रों के द्वारा विरचित होने के कारण (श्रीचक्र
की) गहरूपता (सिद्ध होती) है ॥ ९२ ॥

  • प्रकाश *
    रेखाश्चतुरश्रास्तिस्रो वर्तुलास्तिस्रः । दलानि चतुर्विंशतिः । कोणाः पञ्च-
    चत्वारिंशत् । त्रैलोक्येति । सर्वानन्दमयान्तैरिति शेषः । रेखाभिस्तिसृभिरकथादिमयीभि-
    र्मध्यत्रिकोणगाभिर्गणेशत्वं वदतां चक्रैकदेशे तदापत्त्या वैरूप्यं दोषः ॥ ९२ ॥
  • सरोजिनी *
    'कामकला विलास' में कहा गया है—'पंचदशाक्षरी विद्या भी उसी प्रकार
    (त्रिपुरावत, चिदानन्दस्वरूपिणी, विश्वात्मिका एवं विश्वोत्तीर्ण) है । वह परिच्छेदशून्य
    (सूक्ष्म) त्रिपुरासुन्दरी देवी है । तत्त्वविद्योगियों ने पंचदशीविद्या एवं वेद्य
    (महात्रिपुरसुन्दरी देवी) दोनों में शाश्वतिक साम्य सामरस्य (अभेदात्मकता) का
    १-२. योगिनीहृदय 'दीपिका' ३. सूत संहिता
    ४. स्कन्दपुराण

प्रतिपादन किया है—
‘विद्यापि तादृगात्मा सूक्ष्मा सा त्रिपुरसुन्दरी देवी ।
विद्यावेद्यात्मकयोर त्यन्ताभेदमामन्त्यार्थः ॥१
नटनानन्दनाथ ‘चिद्वल्ली’ में कहते हैं—इतः परं विद्यादैवतयोरपि न
भेदलेशोऽपि वेद्यवेदकयोरिक्ति इति उक्तमेवार्थं दृढयितुं देवतावद्विद्याया अपि विश्वात्मक-
त्वात्तदुत्तीर्णत्वं व्यक्तमाह ।’’ अर्थात् विद्या (पंचदशी विद्या) एवं देवता (त्रिपुरसुन्दरी)
में रंचमात्र भी भेद नहीं है इसी तथ्य को दृढ़ीभूत करने की दृष्टि से ग्रंथकार ने
वेद्य-वेदक भाँति में अभिन्नता दिखाई है तथा इसके दृढ़ीकरण हेतु ग्रंथकार ने देवता
की भाँति विद्या को भी विश्वात्मक एवं विश्वोत्तीर्ण कहा है ।२
‘चिद्वल्ली’ की भाँति ‘चिदम्बरसंहिता’३ में भी कहा गया है—‘‘अहं
पंचाक्षरस्साक्षात् त्वं तु पंचदशाक्षरी’’ ‘चतुश्शती’ में भी कहा गया है—‘यस्य यस्य
पदार्थस्य या या शक्तिरुदाहृता । सा सा सर्व

२९८ वरिवस्यारहस्ये
(श्रीचक्र की नक्षत्ररूपता)
तीन वृत्तों, तीन भूगृह-रेखाओं तथा चतुर्दश कोणों एवं अन्य सात चक्रों की
पृथक्-पृथक् गणना करने से इसकी नक्षत्ररूपता (सिद्ध होती) है ॥ ९३ ॥

  • प्रकाश *
    द्वयोः पद्मयोः कर्णिकावृत्ते द्वे, एकं बहिर्वृत्तमिति त्रयम् । धरणीत्रयं भूगृह-
    रेखास्तिस्रः । मन्वश्राणि चतुर्दश कोणाः । इतरैः, त्रैलोक्यमोहनसर्वसौभाग्य-
    दायकातिरिक्तैः । वृत्तत्रयमन्वश्रबहिर्दशारैरिति केचित् ॥ ९३ ॥
  • सरोजिनी *
    “एवं विश्वप्रकारा च चक्ररूपा महेश्वरी” । चूँकि देवी चक्ररूपा है अतः यदि
    श्रीचक्र नक्षत्ररूपात्मक है तो देवी भी नक्षत्ररूपा मानी जानी चाहिए । ‘योगिनीहृदय’
    में श्रीविद्या को नक्षत्ररूपिणी कहा गया है ।
    ‘हृल्लेखात्रयसंभूतैस्तिथिसंख्यैस्तथाक्षरैः ।
    अन्यद्वादशभिर्वर्णैरैषा नक्षत्ररूपिणी ॥’
    ‘श्रीचक्र’ भी नक्षत्ररूप है—
    १. ३ वृत्त २. ३ भूगृहरेखा ३. १४ कोण ४. ७ अन्य चक्र सभी को
    मिलाकर जो २७ संख्यायें होती है वह २७ संख्या वाले नक्षत्रों का प्रतीक है ।
    दो कर्णिकावृत्त, एक बहिर्वृत्त, धरणीत्रय (तीन भूगृहरेखायें), मन्वश्रादिक चौदह
    कोण, त्रैलोक्यमोहन, सर्वसौभाग्यदायक आदि चक्र को मिलाकर श्रीचक्र के २७
    अङ्ग हो जाते हैं अतः चक्र की नक्षत्ररूपता सिद्ध है ।१
    स्थितिसंहृतिचक्रे द्वे पद्मे द्वे वृत्तभूगृहे च द्वे ।
    एवं षड्भिर्योगाच्छ्रीचक्रं योगिनीरूपम् ॥ ९४ ॥
    (श्रीचक्र की योगिनीरूपात्मकता )
    स्थिति एवं संहार नामक दो चक्र, दो पद्म तथा दो अन्य वृत्त एवं भूगृह
    आदि छः के योग से यह ‘श्रीचक्र’ योगिनीरूप है ॥ ९४ ॥
  • प्रकाश *
    बिन्दुत्रिकोणवसुकोणाः संहृतिचक्रम्, दशारे द्वे चतुर्दशारं च स्थितिचक्रम्,
    अवशिष्टं सृष्टिचक्रमित्येतत् त्रिप्रकारकत्वं चक्रसङ्केते स्पष्टम् । पद्मे वसुदलषोडशदले ।
    वृत्तमेकं भूगृहत्वेनैकम् । अष्टभिः कोणैर्ब्राह्म्यादियोगिनीरूपत्वं वदतां त्वति-
    वैरूप्यम् ॥ ९४ ॥
    १. भास्करराय—‘प्रकाश’ (श्लोक ९२)

द्वितीयोंऽशः २९९

  • सरोजिनी *
    'श्रीचक्र' योगिनीरूप भी है ।
    १. स्थिति २. संहार नामक चक्रद्वय दो पद्म ३. दो अन्य वृत्त एवं ४. भूगृह
    आदि छः के योग से श्रीचक्र योगिनीरूप है ।
    'संहतिचक्र' = बिन्दु, त्रिकोण, वसुकोण ।
    'स्थितिचक्र' = दशारद्वय, चतुर्दशार ।
    'पद्मे'—वसुदल, षोडशदल । 'वृत्त' = वृत्त एक है—भूगृह एक है । आठ
    कोणों द्वारा बाह्यादियोगिनीरूपत्व स्थापित है । इसी प्रकार विद्या भी योगिनीरूपा
    है—
    'विद्यान्तर्भूतशक्त्याद्यैः शाक्तैः षड्भिस्तथाक्षरैः ।
    योगिनीत्वं च विद्याया राशित्वं चान्त्यवर्जितैः ।।'१
    विद्या में १५ अक्षर है उसके अन्तर्भूत शक्तियाँ हैं—३ हल्लेखाएँ हैं, ३
    लकार है । ६ शाक्त अक्षरों से युक्त होने के कारण योगिनीत्व स्वसिद्ध है ।
    योगिनियाँ डाकिनी आदि की संख्या छः है । इन सभी कोणों से योगिनीत्व स्वसिद्ध
    है—
    'विद्यायाः पंचदशाक्षर्या अन्तर्भूताः शक्तयो हल्लेखा स्तिस्रः । तदाद्याश्च
    लकारास्त्रयः, शाक्तैरैतैः षड्भिरक्षरैर्विद्याया योगिनीत्वम् । योगिन्यश्च डाकिन्याद्याः
    षट् ।'२
    'श्रीचक्र' का स्वरूप निम्नांकित है—
    १. अमृतानन्दनाथ—योगिनीहृदय 'दीपिका'

३०० वरिवस्यारहस्ये
बिन्दु-त्रिकोण-वसुकोण-दशारयुग्मम्,
मन्वस्र-नागदल-संयुत-षोडशारम् ।
वृत्त-त्रयं च धरणी-सदन-त्रयं च,
श्रीचक्रमेतदुदितं पर-देवतायाः ॥
पञ्चचतुःशक्त्यनला बिन्दुवृत्तं च भूबिम्बम् ।
एवं द्वादशसंख्यैर्घटनाच्चक्रस्य राशित्वम् ॥ ९५ ॥
(चक्र की राशिरूपता का प्रतिपादन)
पाँच शक्ति, चार अग्नि, (एक) बिन्दु, (एक) वृत्त एवं (एक) भूगृह—इस
प्रकार बारह संख्या के योग से चक्र की राशिरूपता (सिद्ध) होती है ॥ ९५ ॥

  • प्रकाश *
    स्वाभिमुखाग्रत्रिकोणानि शक्तय इत्युच्यन्ते । तानि पञ्च । पराङ्मुखाग्र-
    त्रिकोणान्यनलाः । तानि चत्वारि । तदुक्तम्—'पञ्चशक्तिचतुर्वह्निसंयोगाच्चक्रसंभवः'
    इति । वृत्तं पद्मद्वयगर्भितम् । ये तु नव त्रिकोणानि द्वे पद्मे भूगृहमेकमित्याहुस्तेषां बिन्दु-
    परित्यागो दोषः ॥ ९५ ॥
  • सरोजिनी *
    'चक्र राशिरूप है'—इसका ही यहाँ प्रतिपादन किया गया है। "प्राणपानौ
    समानश्चोदानव्यानौ तथा पुनः । नागः कूर्मोऽथ कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः । जीवात्मा

द्वितीयोऽंशः ३०१
परमात्मा चेत्येतै राशिखरूपिणी ॥'—'योगिनीहृदय' के इस कथन द्वारा श्रीविद्या की
भी राशिरूपता सिद्ध होती है ।
'प्राणादिधनञ्जयान्ता दश वायवः, जीवात्मा उक्त लक्षणः पशुः, परमात्मा 'एष
त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः' इत्युपनिषदुक्तसर्वभूतान्तर्यामी । एतैर्द्वादशमी राशिस्व-
रूपिणी ।।'—कहकर योगी अमृतानन्दनाथ ने योगिनीरूपत्व की पुष्टि की है । “पंच
चतुः शक्त्यनला ।”
स्वाभिमुखाग्र त्रिकोण शक्तियाँ हैं । ये पाँच हैं । पराङ्मुखाग्रत्रिकोण ही
'अनल' हैं । ये चार हैं । इसीलिए कहा गया है— “पंचशक्ति चतुर्वह्निसंयोगाच्चक्र
संभवः” । 'वृत्त' = पद्मद्वयगर्भित वृत्त ।। जो ९ त्रिकोण हैं ।
१. ५ शक्तियाँ २. ४ अग्नि ३. १ बिन्दु ४. १ वृत्त ५. भूगृहादिक १२
के योग से 'श्रीचक्र' राशिरूप है ।
चक्रस्य विद्याक्षरजन्यत्वादप्यभेदस्य सिद्धत्वात्तेन हेतुना षड्रूपत्वं द्रढयति—
चक्रं विद्याक्षरैरेव जननात् तदभेदवत् ।
देव्या रूपान्तरत्वाच्च तेन युक्तोक्तरूपता ॥ ९६ ॥
(पंचदशीविद्या के वर्णों के साथ चक्रों की एवं चक्रों के साथ
देवी की अभिन्नता का प्रतिपादन)
पंचदशीविद्या के अक्षरों द्वारा उद्भूत होने के कारण चक्र (नौ चक्र) उनसे
अभिन्न हैं । (इन चक्रों का) देवी का रूपान्तर होने के कारण (देवी के इस)
कथित चक्रात्मक रूप की युक्ति-युक्तता है । या देवी के अन्य रूपों के साथ इस
रूप की सङ्गतता होने के कारण यह कथित रूपान्तर युक्ति सङ्गत है ॥ ९६ ॥

  • प्रकाश *
    यद्यपि मूलतन्त्रे चक्रे विद्याया अभेदस्तदक्षरजन्यत्वज्ञाप्यक एवोक्तो न पुनः
    षड्रूपत्वज्ञाप्यकः, तथापि 'एवं विश्वप्रथाकारा चक्ररूपा महेश्वरी' इत्युक्त्या षड्रूपता
    सूचितेति संप्रदायः ॥ ९६ ॥
  • सरोजिनी *
    प्रस्तुत श्लोक में निम्न दो अभिन्नताओं या एकरूपात्मकताओं का प्रतिपादन
    किया गया है—
    १. देवी एवं श्रीचक्र अभिन्न हैं । ┐ “एवं विश्वप्रकारा च चक्ररूपा
    २. पंचदशी विद्या एवं चक्र अभिन्न हैं । ┘ महेश्वरी”—योगिनीहृदय
    योगिनीहृदय में कहा भी गया है— “एवं विश्वप्रकारा च चक्ररूपा महेश्वरी (देव्या
    देहे यथा प्रोक्तो गुरुदेहे तथैव हि ।) ॥ ६७ ॥

३०२ वरिवस्यारहस्ये
देवी चक्ररूपा इसलिए है क्योंकि 'स्फुरता' के कारण जैसे ही देवी अपने को
देखने लगती है तभी चक्रों का जन्म हो जाता है—"यदा सा परमा शक्तिः
स्वेच्छया विश्वरूपिणी । स्फुरतामात्मनः पश्येत्तदा चक्रस्य संभवः ॥"१ भाव यह
कि—"सा देवी स्वेच्छया स्वनिष्ठां स्फुरतां यदा पश्यति तदा चक्रस्य विश्वाभिन्नस्य
त्रिकोणदिचक्रस्य संभव उत्पत्तिर्भवति ॥"२ अमृतानन्दनाथ भी भास्करराय की इसी
दृष्टि से सहमत है—'विश्वसर्जनमेव पराशक्तेः स्फुरत्ता, तस्याः सृष्टिरूपत्वात् । तदा
षट्त्रिंशत्तत्वात्मकविश्वसृष्टिकाले चक्रस्य विश्वमयस्य परदेवताचक्रस्य संभवः ।
"स्वेच्छयैव जगत्सर्वं निगिरत्युद्गिरत्यपि ॥'३ 'इच्छामात्रं प्रभो सृष्टिः' परमात्मा की
इच्छा ही सृष्टि है । परमात्मा की 'इच्छा' ही देवी (शक्ति, माता, जगन्माता) है
अतः सृष्टि एवं देवी एक है—'सृष्टिस्तु कुण्डली ख्याता' क्योंकि 'चक्र' देवी का
शरीर है—आसन है और समस्त सृष्टि का संक्षिप्त रूप है अतः चक्र भी देवीरूप
है एवं देवी भी चक्ररूपा है । 'एवमुक्तरीत्या योजितगणेशादिविश्वप्रकारा महेश्वरी
त्रिपुरसुन्दरी चक्ररूपा देवता ॥४ सारांश यह कि—'एवं चक्र-देवता-विद्यानामेक
धर्मावच्छिन्नत्वेनाभेदमुपसंहरन्"—चक्र-देवता-विद्या-इन तीनों में एकता है ।५
पंचदशीविद्या एवं श्रीचक्र भी अभिन्न है—श्रीचक्र का प्रत्येक त्रिकोण, वृत्त,
रेखादिक विद्या के किसी अक्षर एवं अक्षर एवं मंत्र की अधिष्ठात्री देवी से अधिष्ठित
है । देवी 'कामकला' एवं चक्र तो अभिन्न हैं ही—'इति कामकला विद्या देवी
चक्रात्मिका सेयम् । विदितायेन .स मुक्तो भवति महात्रिपुरसुन्दरीरूपा ॥'६ 'चक्रं
कामकला रूपं प्रसार परमार्थतः'७—इनके साथ ही साथ विद्या भी श्रीचक्र से अभिन्न
है । 'इत्थं मंत्रत्मकं चक्रं देवतायाः परं वपुः ॥'८ अर्थात् देवी का शरीर रूप चक्र
मंत्रात्मक हैं ।
श्रीचक्र के साथ देवी की एकता का प्रतिपादन करते हुए दीपिकाकर ने कहा
है—"चक्रं देवतायाः परम् अन्यद् वपुः । "ततः पद्मनिभां देवीम्' इत्यत्र देवतायाः
करचरणादि मद्वपुरुक्तम्, तदेव त्रिकोणादिभूगृहान्त श्रीचक्रपदनिवासावरणदेवतारूपेणा-
वयवशो विभज्य निवासिनी स्वसंविद्देवता श्रीचक्रा पर वपुषा स्थिता तदुक्तमत्रेव—
स्वेच्छाविश्वमयोल्लेख चित्त विश्वरूपकम् ।
चैतन्यमात्मनो रूपं निसर्गानन्दसुन्दरम् ॥
इच्छाशक्तिमयपाशांकुशज्ञानरूपिणीम् । क्रिया शक्तिमये बाण धनुषी
दधदुज्ज्वलम् । आश्रयाश्रयि भेदेन अष्टधा भिन्न हेतिमत् । अष्टारचक्रसंरूढ़ नव
चक्रासनस्थितम् । एवं रूपं परं तेजः श्रीचक्रवपुषा स्थितम् । तदीयशक्ति निकरस्फुर-
दर्भिसमावृतम् ॥'९ चक्रं देवता विद्या गुरुः साधकश्चेति पंचोनां मध्य (अभेदः)१०
१. योगिनीहृदय 'दीपिका' २. भास्करराय—'सेतुबन्ध'
३-४. योगिनीहृदय 'दीपिका' ५. भास्करराय—'सेतुबन्ध'
६. कामकलाविलास ७-९. योगिनीहृदय 'दीपिका'
१०. भास्करराय—'सेतुबन्ध'

द्वितीयोंऽशः ३०३
सारे देवता श्रीचक्र की अवयवभूता शक्तियों की इकाइयाँ है क्योंकि—
“एकादशोत्तरशत देवता त्रिकोणाग्रदक्षवामकोणेषु कामेश्वर्यादिकास्तिस्रस्तद बहिरष्ट-
कोणान्तराले त्रिकोण परितश्चतुर्दिक्षु अष्टौ कामेश्वर कामेश्वर्यायुधदेवता अष्टकोणे अष्टौ-
वशिन्याद्या, अष्टकोणान्तराले षडङ्गदेवताः, अन्तर्दशारे सर्वज्ञाद्या दश, द्वितीयदशारे
सर्वसिद्धि प्रदाद्य दश, चतुर्दशारे सर्वसंक्षोभिण्याद्याश्चतुर्दश, अष्टदले अनङ्ग-
कुसुमाद्याः, षोडशकमले कामाकर्षिण्याद्याः षोडश, अन्तश्चतुरस्रे मुद्रा देवता दश,
मध्ये चतुरस्रे ब्राह्मयाद्या अष्टौ, बाह्यचतुरस्रे अणिमाद्यादश । एवमेकादशोत्तर शत
देवतात्मतया तासामाधारभूता श्रीचक्ररूपिणी देवता इत्यर्थः । १’
श्रीचक्र एवं विद्या की मातृकाओं में ऐक्य—
शिवचक्र विद्या की मातृकायें
१. भूपुर = मुख = य र ल व ⎤ ह = (आकाश) = शून्य ।
२. तीन वृत्त = क आदि सभी व्यञ्जन ⎥ ल (पृथ्वी) = भूपुर ॥
३. षोडशदल पद्म = सोलह स्वर ⎥
४. अष्टदल पद्म = अष्ट वर्ग ⎦
श्रीविद्या के वर्णों का चक्रों से एवं श्रीचक्र से ऐक्य—
‘ल’—शिव वाच्य है । भूपुर का वाचक है ।
लकार = सहस्रार का वाचक—

श्री पंचदशी विद्याश्रीचक्र एवं पिण्डस्थ चक्र
१. ‘क’ = काम, शिव का वाचकशिव अष्टमूर्ति है अतः क अष्टार, का द्योतक है ।‘स्वाधिष्ठान चक्र’ स्वाधिष्ठान कामदेव का स्थान है अतः क = काम = स्वाधिष्ठान
२. ‘ए’ = विष्णुयोनि विष्णुरूप ॥ १० अवतारों का वाचकबहिर्दशारअनाहत चक्र = (विष्णु का स्थान होने के कारण)
३. ‘ई’ = माया । (१४ भुवनों की स्वामिनी ।)चतुर्दशारविशुद्ध चक्र (१० दल)
४. ‘ल’ = शिव । (भूमि वाच्य)भूपुर (भूमि वाच्य होने के कारण)शिववाच्य होने के कारण ‘सहस्रार’ का द्योतक ॥

१. योगिनीहृदय ‘दीपिका’

३०४ वरिवस्यारहस्ये

मंत्राक्षरश्रीचक्रपिण्डस्थ चक्र
'ह्रीं' = 'ह' = आकाश = शिव । ('परमव्योमन') व्योम = ब्रह्म । रुद्र अष्टमूर्ति ।।अष्टदल पद्मआज्ञा चक्र (शिवधिष्ठित)<br>शिव का प्रधान स्थान, वाराणसी
'र' = अग्नि । अग्नि के १० कोण या जिह्वायें हैअन्तर्दशारमणिपूर (अग्नि का स्थान होने से)
'ई' = मायाचतुर्दशारविशुद्ध चक्र
'स' (शक्ति एवं चन्द्र का द्योतक) चन्द्रवाच्य ।षोडशदल पद्मआज्ञाचक्र (शक्तिवाचक होने से) सदाख्य या अर्द्धनारीश्वर का स्थान । शक्तिमय शिव का स्थान
अर्धमात्रा ◡ त्रिकोण या योनि का वाचकत्रिकोणमूलाधार (मूलाधार—नाद का स्थान है । अतः यह नाद रूप है ।)
श्रीचक्र के ३ भाग है—<br>१. 'नाद' (आज्ञा से सहस्रार) भूपुर २. 'बिन्दु' = शिवचक्र, ३ वृत्त, १६, ८ दल पद्म ।<br>३. 'कला' = शक्ति चक्र- त्रिकोणी अष्टार दशारद्वय । चतुर्दशारश्रीचक्र<br>┌───┴───┐<br>नाद बिन्दु कला<br>└───┬───┘<br>श्रीचक्र
'बिन्दु'—शशि, सोम, शिव, कलानिधि, अमृताकर्षिणी शून्य, व्योम आदि के लिए प्रयुक्त होता है ।बैन्दवस्थानसहस्रार
७. पञ्चदशाक्षर मन्त्र का श्रीचक्र तथा अन्य के साथ ऐक्य -
'ल' = 'लकारः पृथिवी बीजं तेजो भू बिम्बमुच्यते ।
'स' = 'सकारश्चन्द्रमा भद्रे कलाषोडशात्मकः । तस्मात् षोडशपत्रं च ।'

द्वितीयोंऽश: ३०५
‘ह’ = ‘हकारः शिव उच्यते, अष्टमूर्तिः सदाभद्रे, तस्माद्वसुदलं भवेत्’ ।
‘ई’ = ‘इकारस्तु सदा माया भुवनानि चतुर्दश ।
पालयन्ती परात्साच्छक्र कोणं भवेत् प्रिये’ ।।
‘ऐ’ = ‘शक्तिरेकादशस्थाने स्थित्वा सूते, जगत्त्रयम् ।
विष्णोर्योनिरितिख्याता । सा विष्णोर्दशरूपकम् ।।
एकारात् परमेशानी चक्रं व्याप्य व्यवस्थिता ।।
‘र’ = दशकोणकरं तस्मात् प्रकारो ज्योतिराख्यः ।
कला दशान्वितो वह्निर्दशकोणप्रवर्तकः ।।
‘क’ = ‘ककारान्मदनो देवि शिवं चाष्टस्वरूपकम् ।
योनिवश्यं तदाचक्रं वसुयोन्यङ्कितं भवेत्’ ।।
( ˘ ) = अर्धमात्रा गुणान् सूते नादरूपा यतः स्मृतः । त्रिकोणरूपा
योनिस्तु ।
( • ) = बिन्दुना बैन्दवं भवेत् । कामेश्वरस्वरूपं तद्विश्वारस्वरूपकम्’।
श्रीचक्रन्तुर्विय सम्भवमिति ।¹

‘ल’ = पृथ्वीतत्त्व = मूलाधार ।
‘क’ = जलतत्त्व—स्वाधिष्ठान
‘र’ = अग्नितत्त्व = मणिपुर ।
‘ई’ = चतुर्थ स्वर = हृदय = चौथा चक्र (अनाहत चक्र)
‘ऐ’ = वाणी = विशुद्ध । वाणी का स्थान वैखरी
‘स’ = अमृत = सहस्रार—अमृतस्थान
‘अर्द्धचन्द्र’ = अर्धेन्दु = चन्द्र = आज्ञा = चन्द्रमा का स्थान
‘ह’ = गगनमण्डल । शिव = सहस्रार, परमशिव का स्थान
‘ल’ = पृथ्वी = मूलाधार ।
‘क’ = प्रथमाक्षर = प्रथमावस्था = त्रिकोणों का प्रथम प्रसार = अष्टार
= स्वाधिष्ठान ।
‘र’ = अग्नि । अग्नि की १० जिह्वा = अन्तर्दशार । मणिपुर ।।
‘ई’ = विष्णुमाया = १० रूपा = १० अवतार = बहिर्दशार =
अनाहतचक्र ।

१. दुर्वासा—‘त्रिपुरामहिम्न’ के २८वें श्लोक की टीका । ‘ज्ञानार्णव’ ।
२० वरि.

३०६ वरिवस्यारहस्ये
'ऐ' = विश्वयोनि = १४ भुवन = चतुर्दशार = विशुद्ध ।
'अर्धचन्द्र' = अष्टदल पद्म ।
'स' = सोममण्डल = षोडशदल पद्म ।
'बैन्दवस्थान' = वृत्त = त्रिवृत्त = चन्द्रमण्डल ।
'ह' = शिवस्थान = चतुष्कोण = भूपूर = सहस्रार ।
पंचदशाक्षरी विद्या, नित्या, तत्त्व, खण्ड एवं यंत्रों में ऐक्य—

मंत्रतिथिवैदिक नामनित्यायेंतत्त्वखण्डयंत्र के भाग
क१दर्शाकामेश्वरीशिवअग्नित्रिकोण
ए२दृष्टाभगमालिनीशक्तिअग्निअष्टार
ई३दर्शतानित्यक्लिन्नामायाअग्निअन्तर्दशार
ल४विश्वरूपाभेरुण्डाशुद्धविद्याअग्नि
ह्रीं५सुदर्शनावह्निवासिनीजलसौरबहिर्दशार
ह६आप्यायमानामहावज्रेश्वरी या विघ्नेश्वरीतेजसौरबहिर्दशार
स७आप्यायमानाशिवदूती-रौद्रीवायुसौरचतुर्दशार
क८आप्यायात्वरितामनसौरचतुर्दशार
ह९सूनृताकुलसुन्दरीपृथ्वीसौर
ल१०इरानित्याआकाशसौर
ह्रीं११आपूर्यमानानीलपताकाविद्यासौर
स१२आपूर्यमानाविजयामहेश्वरचन्द्रशिव के चार चक्र
क१३पूर्यन्तीसर्वमङ्गलापरतत्त्वचन्द्रशिव के चार चक्र
ल१४पूर्णाज्वालामालिनीआत्मतत्त्वचन्द्रशिव के चार चक्र
ह्रीं१५पौर्णमासीचित्रा, चिद्रूपासदाशिवचन्द्रशिव के चार चक्र
श्रीं१६चिद्रूपा (अमावस्या)महात्रिपुरसुन्दरीसादाख्यचन्द्रकलानित्याकला

द्वितीयोंऽशः ३०७
(क) षोढा ऐक्य— (ख) चतुर्विध ऐक्य—
१. मंत्र एवं मातृकाओं का ऐक्य । १. मातृका एवं मंत्र का ऐक्य ।
२. मातृका एवं श्रीचक्र का ऐक्य । २. मंत्र एवं चक्र का ऐक्य ।
३. मंत्र एवं नित्याओं का ऐक्य । ३. चक्र एवं नित्याओं का ऐक्य ।
४. मातृका एवं नित्याओं का ऐक्य । ४. नित्याओं एवं तिथियों का ऐक्य ।
५. मंत्र एवं चक्र का ऐक्य ।
६. नित्याओं एवं चक्र का ऐक्य ।
मंत्र के भाग— श्रीचक्र के भाग—
१. ‘नाद’ = नाद से नादान्त तक १. ‘नाद’—आज्ञा चक्र से सहस्रार
(अर्धचन्द्र, रोधनी, नाद, नादान्त, तक तक । भूपुर
शक्ति, व्यापिका, समनी, उन्मनी)
२. ‘बिन्दु’—अनुस्वार २. ‘बिन्दु’—शिवचक्र । ३ वृत्त । १६
एवं ८ दल पद्म ।
३. ‘कला’—मंत्र के वर्ण एवं स्वर ३. ‘कला’—शक्तिचक्र, त्रिकोण अष्टार।
दशारद्वय । चतुर्दशार ॥
४. (मंत्र का चौथा खण्ड) = सादाख्य
= जो नाद बिन्दु कलातीत है ।
‘सुभगोदय स्तुति’ (गौडपादाचार्य)
एतेषां गणेशादीनां पञ्चानां मेलने पञ्चपञ्चाशत् संपद्यन्ते, गणेशस्यै-कविधत्वेनैव
गणनात्, रेखादलकोणेषु पञ्चसप्ततावपि ‘एको गणेशः’ इत्येव व्यवहारात् । पीठानि
यद्यपि कामरूपादिच्छायाच्छत्रान्तान्येकपञ्चाशत्’ तथापि ‘ओजापूकानाम्’ इति प्राधान्य-
वेषेण पुनर्गणनायां पञ्चपञ्चाशत् । तेनैतत्पञ्चकसमष्टित्वादेव पीठत्वं सिद्धमित्याशयेन
तन्त्रेषु न पुनः पृथक् पीठरूपतोक्तिरिति वा तन्त्राशय इति मन्वान आह—
यावन्मातृकमुदितान्येकसमेतानि पंचाशत् ।
पीठानि पुनर्गणितान्योजापूकानि चत्वारि ॥ ९७ ॥
गणपग्रहभादीनां शशिनिधितार्तुसूर्यसंख्यानाम् ।
मेलनतः पीठानि ज्ञेयान्येतेषु पञ्चपञ्चाशत् ॥ ९८ ॥
(वर्णमाला एवं पीठों में समानता)
जितनी (संख्या में) मातृकायें (वर्णमाला के अक्षर) हैं (उसी संख्या के
अनुरूप) इक्यावन पीठ हैं । ओडयाण जालंधर, पूर्णगिरि एवं कामरूप
(ओ-जा-पू-का) नामक चार (पीठ) उसमें और पणिणत किए गए हैं (जोड़े या
गिनाए गए हैं) ॥ ९७ ॥

३०८ वरिवस्यारहस्ये
(गणप, ग्रह, भ आदि के साथ पचपन पीठों की एकात्मता)
गणप, ग्रह, भ आदि जिनकी संख्या क्रमशः चन्द्रमा (एक) निधि (नौ), तारा
(सत्ताईस), ऋतु (छः) एवं सूर्य (बारह) है—से विरचित, कुल मिलाकर पचपन
पीठ, इनमें (स्थित) जानना चाहिए ॥ ९८ ॥
* प्रकाश *
यावन्मातृकमित्यव्ययीभावः । यावन्तो मातृकास्तावन्ति पीठानीत्यर्थः । ओ,
ओड्याणपीठम्; जा, जालंधरपीठम्; पू, पूर्णगिरिपीठम्; का, कामरूपपीठम् ।
नामैकदेशे नामग्रहणम्, तथैव संप्रदायात् । भादीनां नक्षत्रयोगिनीराशीनाम् । शशी
एकः । निधयो नव । ताराः सप्तविंशतिः । सारेति पाठे ऽपि सकारः सप्तसंख्यायां
साङ्केतिकः; रेफस्तु द्विसंख्यायाम् 'अङ्कानां वामतो गतिः' इत्युक्तेरुक्तैव संख्या
सिध्यति । तदुक्तं वररुचिपरिभाषायाम्—
'पादयः पञ्च याद्यष्ट कादयष्टादयो नव ।
एतद्विभिन्नाक्षरं बिन्दुः संख्या तन्मेलनोध्भवा ॥'
इति । ऋतवः षट् । सूर्या द्वादश ॥ ९७-९८ ॥
* सरोजिनी *
'यावन' = जितनी, 'मातृका' = वर्णमाला के मूल अक्षर ॥
"पीठ"—पीठ शक्ति के रूपान्तर हैं । ये शक्ति के जाग्रत केन्द्र हैं । पीठ
चारो शक्तियों की परिणतियाँ हैं । अभिनवगुप्त पादाचार्य ने 'तन्त्रालोक' में इनकी
उपयोगिता को रेखांकित किया है—'क्षेत्रपीठो पपीठेपु प्रवेशो विघ्नशान्तये । मंत्राद्या-
राधकस्यार्थ तल्लाभायोपदिश्यते ॥'' लाभ निम्न है—१. विघ्नशांति २. मंत्रसिद्धि
में लाभ
'पीठानि पंचाशत्'—पचास पीठ । 'एक समेतानिपंचाशत' = इक्यावन'
प्रमुख पीठ निम्न हैं—१. कामरूपपीठ २. पूर्णगिरिपीठ ३. जालन्धरपीठ ४.
ओड्याणपीठ ॥ चारों शक्तियाँ कामरूप-पूर्णगिरि-जालन्धर एवं उड्डीयान पीठ के रूप
में परिणत हो गई है—"प्रकाशविमर्शात्मतया समरसीभूताः पूर्वोक्ताश्चतस्रः शक्तयः
कामरूप-पूर्णगिरि-जालन्ध्रौड्याणपीठ रूपेण परिणता इत्यर्थः ॥''१ 'पीठ' चार हैं—
'पीठाश्चत्वारः पिण्ड-पद-रूप-रूपातीत शब्देन तत्तत्स्थानान्याधारहृदय-भ्रूमध्य-ब्रह्म-
रन्ध्राणिलक्ष्यन्ते । पिण्डं कुण्डलिनी शक्तिः पदं हंसः प्रकीर्तितः । रूपं बिन्दुरितिख्यातं
रूपातीतं तु चिन्मयम् ।२ 'पदं नाम हंसः, रूपं नाम बिन्दुः, रूपातीतं नाम निरञ्जन
तत्त्वम् ॥'३
पीठ—अमृतानन्दनाथ कहते हैं कि—'अम्बिका' 'शान्ता' आदि समस्त चार
शक्तियाँ क्रमानुसार परस्पर सामरस्यभावापन्न होकर 'कामरूप' 'पूर्णगिरि' 'जालन्धर'
१. अमृतानन्दनाथ—योगिनीहृदय 'दीपिका' २. स्वच्छन्दसंग्रह
३. अमृतानन्दनाथ—योगिनीहृदय 'दीपिका'

An exact line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari:

द्वितीयोऽंशः ३०९
एवं 'ओड्याणपीठ' के रूप में परिणत हो गई—‘चतस्रः (अम्बिकाद्याः
शान्ताद्याश्चतस्रः) क्रमेण परस्परं सामरस्यमापन्नाः ‘का पू जा ओ'—इति क्रमाद्
आसन् ।। 'का'—कामरूपपीठम्, 'पू'—पूर्णगिरिपीठम्, जा—जालन्धरपीठम्, ‘ओ’—
ओड्याणपीठम् ।।''
'पीठ'—१ 'कामरूपपीठ' = भूतत्त्व । वृत्त = बिन्दुषट्क । भूमण्डल । २.
'पूर्णगिरिपीठ' = वृत्तरूप = षड्बिन्दुयुक्त । वायु तत्त्व । वायु मण्डल । वायुमण्डल
षडावर्तवद्वृत्तरूप है । ३. 'जालन्धर पीठ' = अर्धचन्द्र ही जालन्धर पीठ है ।
अर्धचन्द्र जलतत्त्वमय है । जलमण्डल भी अर्धचन्द्राकार है । ४. 'ओड्याणपीठ'—
त्रिकोण ही ओड्याणपीठ है । त्रिकोण तेजस्तत्वमय है । क्योंकि अग्निमण्डल
त्रिकोणरूप

३१० वरिवस्यारहस्ये
२. कादितान्ताक्षरोपेतं, बाणलिङ्गं त्रिकोणकम् ।
कदम्बगोलकाकारं थादि शान्ताक्षरा वृतम् ॥ ४६ ॥
३. सूक्ष्मरूपं समस्तार्णवृतं परमलिङ्गकम् ।
बिन्दुरूपं परानन्दकन्दं नित्यपदोदितम् ॥ ४७ ॥
अन्यपीठ भी हैं यथा—"पीठानि विन्यसेद्देविमातृकास्थान के पुनः । तेषां
नामानि वक्ष्यन्ते शृणुष्वावहिता प्रिये ॥ ३६ ॥ कामरूपं वाराणसी नेपालं पौण्ड्र-
वर्धनम् । चर स्थिरं कान्यकुब्जं पूर्णशैलं तथाबुर्दम् ॥ ३७ ॥ आम्रातकेश्वरै काम्रंचि-
स्रोतः कामकोरकम् । कैलासं भृगुनगरं केदारपूर्णचन्द्रके । श्रीपीठ ओड्डारपीठ जालध्रं
मालवोत्कले । कुलान्तं देविकोटं च गोकर्ण मास्तेश्वरम् । अट्टहासं च विरजं राजगेहं
महापथमू । कोलापुर मेलापुरं ओङ्कारस्तु जयन्तिका । उज्जायिन्यपि चित्रा च क्षीरकं
हस्तिनापुरम् । ओड्डीशं च प्रयागाख्यं षष्ठं मायापुरं तथा । जलेशं मलयं शैलं मेरुं
गिरिवरं तथा । महेन्द्रं वामनं चैव हिरण्यपुरमेव च ॥ महालक्ष्मीपुरोऽज्याणं छाया
छत्रमतः परम् । एते पीठाः समुद्दिष्टा मातृकारूपकाः स्थिताः ॥"१
मातृका के वर्णों की संख्या ५१ है । मुख्य पीठ भी ५१ है । गणप, ग्रह,
भ आदि जो संख्या की दृष्टि से १, ९, २७, ६, एवं १२ हैं—सब मिलाकर
५५ हैं । उनकी यह ५५ की संख्या ५५ पीठों का प्रतीक है ।
इस श्लोक में जो प्रतीकाक्षर प्रयुक्त किए गए हैं उनका अर्थ निम्नांकित है—
शशि (१), निधि (९), तारा (२७), ऋतु (६), सूर्य (१२) है ।
वररुचि कहते हैं—"पादपः पञ्च यादृष्ट कादयष्टादयो नव । एतद्वित्राक्षरं
बिन्दुः संख्या तन्मेलनोध्भवा ॥"
अथ चक्रराजस्य विद्याक्षरजन्यत्वमुपपादयति द्वाभ्यां श्लोकाभ्याम्—
कत्रितयादीकाराद् बिन्दुर्जातस्तदग्रिमे चक्रे ।
हल्लेखाभिस्तत्परचक्रत्रितयं हकाराभ्याम् ॥ ९९ ॥
एकारेण च तत्परचक्रे जाते सकाराभ्याम् ।
चतुरश्राणि लकारैरेवं विद्याक्षरेण चक्रजनिः ॥ १०० ॥
(विद्याक्षरों द्वारा चक्रोत्पत्ति-प्रक्रिया)
क एवं तीन ईकारों से 'बिन्दु' का प्रादुर्भाव हुआ । उसके अगले चक्र द्वय
(सर्वसिद्धि एवं सर्वरोगहर चक्र) हल्लेखाओं से, उससे अगले तीन चक्र
(सर्वरक्षाकर, सर्वार्थसाधक एवं सर्वसौभाग्यदायक चक्र) दो हकारों एवं एक एकार
से, अगले दो चक्र (सर्वसंक्षोभण एवं सर्वाशापरिपूरक चक्र) दो सकारों से तथा
चतुरस्र (त्रैलोक्यमोहन) लकारों से—इस प्रकार विद्या के अक्षरों द्वारा चक्र उत्पन्न
हुए ॥ ९९-१०० ॥
१. अमृतानन्दनाथ—योगिनीहृदय 'दीपिका'