वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)
Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary
भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा
२२८ वरिवस्यारहस्ये
एक देश (अंश) के ग्रहण द्वारा समस्त नाम ग्रहण का बोध' लोक
प्रसिद्ध है । अतः समस्त नाम का अर्थ नाम के एक अंश का अर्थ
हुआ ॥ १११-११२ ॥ “नामैकदेशमात्रे नामग्रहणस्य लोकसिद्धत्वात् ।
नामोपस्थितिगम्यः प्रोक्तो नामैकदेशार्थः ॥”
९. 'शाक्तार्थ'—शाक्तों की मान्यतानुसार प्रत्येक अक्षर में शक्ति है तथा
अक्षरों एवं वामा, इच्छा तथा अन्य शक्तियों में अभेद है—यही 'शाक्तार्थ'
है ।१
१०. सामरस्यार्थ—'क' एवं 'ह' तथा 'ल' एवं 'स' का अर्थ है—'शक्ति' ॥
हल्लेखा (ह्रीं) का अर्थ शिव एवं शक्ति का सामरस्य रूप परब्रह्म
है ॥ ११९ ॥ उक्त तीनों कूटों में से प्रत्येक का अर्थ है । “शिव एवं
शक्ति के सामरस्य के कारण ब्रह्म ही शिव एवं शक्ति दोनों ही है ।”
यह विद्या का 'सामरस्यार्थ' है ॥ १२० ॥२
११. 'समस्तार्थ'—श्रीविद्या के 'समस्तार्थ' के अन्तर्गत अनेक पदों एवं गुणों
का समास समस्त पुरुषार्थों के साधन का संक्षिप्त एवं सार कथन आता
है ।३
१२. 'सगुणार्थ'—समस्त गुण गण के कथन द्वारा विद्या का सगुणार्थ व्यक्त
होता है—'इत्थं गुण गण कथनाद्विद्याया एष सगुणार्थः ॥'४
१३. 'महावाक्यार्थ'—'ह' 'स' आनन्द, 'क' सत्य, 'ह' अनन्त एवं 'ल'
ज्ञान है । इस प्रकार तटस्थ एवं स्वरूप लक्षणों द्वारा ब्रह्म का निर्णय
करके (यह विद्या) तुरीय कूट के द्वारा ब्रह्म एवं जीव का तादात्म्य
(अभिन्नता अभेदात्मकता) स्थिर करती है । 'स' 'क' 'ल' पद जीव का
वाचक है जिसकी जाग्रत, स्वप्न एवं सुषुप्ति नामक तीन कलायें हैं ।
शक्ति बीज 'ह्रीं' ब्रह्म का वाचक है । उक्त दोनों में सामानाधिकरण्य होने
के कारण उनके द्वारा लक्षित शुद्ध वस्तुएँ अभिन्न हैं । तृतीय कूट होने
के कारण उनके द्वारा लक्षित शुद्ध वस्तुएँ अभिन्न हैं । तृतीय कूट के
'स' 'क' 'ल' पदों का अभिप्राय है—यह सब ब्रह्म है ।' इस प्रकार जीव
एवं ब्रह्म के स्वरूप का लाक्षणिक वाक्यों द्वारा वर्णन करके उनका अभेद
स्थिर किया गया । यही 'महावाक्यार्थ' है ।
“अथातः”—'अथ' = इसके अनन्तर (अर्थात् उक्त रीति से अर्थ ज्ञान के
अवश्यिकत्व के द्वारा अर्थों पर प्रकाश डाला जा रहा है ।) पूर्ण गायत्री = चतुर्थ
चरण सहित गायत्री । 'स्व' = आत्मीय आत्मीय वर्ण । 'संमिताः' = उन-उन वर्णों
से संमित । अर्थात् तत्संख्या समान संख्यक (१५) ॥ या संप्रदायार्थ के प्रकरण में
समागत-'कादिविद्या' में सप्तत्रिंश (३७) वर्णों से स्फुरीकृत किया जायेगा और उस
दिशा में अर्थ होगा—'तत्संमित' ॥
१-४. वरिवस्यारहस्यम्
द्वितीयोंऽशः २२९
त्रिपुरोपनिषदि प्रतिपादितं गायत्र्यर्थमाह—
कामयते स ककारः कामो ब्रह्मैव तत्पदस्यार्थः ।
सवितुर्वरेण्यमिति वै सवितुः श्रेष्ठं द्वितीयवर्णार्थः ॥ ६० ॥
(गायत्री मन्त्र एवं पञ्चदशी मन्त्र के मन्त्राक्षरो के अर्थ में साम्य का प्रतिपादन)
जो कामना करता है वह कामेश्वर ही 'ककार' है । 'तत्' पद का अर्थ है—
ब्रह्म । द्वितीयाक्षर ('पञ्चदशी मन्त्र' का द्वितीयाक्षर) 'ए' 'सवितुर्वरेण्यम्' का अर्थ
देता है जो कि जन्मदात्री कामेश्वरी का वाचक है ॥ ६० ॥
- प्रकाश *
'ॐ तत् सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः' इति स्मृतेः, 'तदिति ब्रह्म
शाश्वतम्' इति श्रुतेश्च तत्पदार्थो ब्रह्म । तदेव च ककारार्थः, 'कं ब्रह्म' इति श्रुतेः ।
कामयत इत्यर्थो वा । कमेरीणादिको डः । 'कामयते कामी जायते स एव निरञ्जनो
ऽकामतवेनोज्जृम्भते... कामोऽभिधीयते, तत्परिभाषया कामः ककारं व्याप्नोति' इति
श्रुतेः । कामेश्वर इति तु पर्यवसितम् । सवितुरिति तृप्रत्ययान्तम् 'पुरा वत्सानामपाकर्ता:'
इत्यादि-कल्पसूत्रीयप्रयोगवत् । प्राणिप्रसवकारणम् । योनिरिति यावत् । तच्च नान्य-
साधारणमित्यतो वरेण्यमिति श्रेष्ठं भजनीयमित्यर्थः । तेन पदद्वयेनापि जगद्योनित्वं
लब्धम् । तेन च कामेश्वरीत्यर्थः । स एव चार्थ एकारस्य, तस्य त्रिकोणत्वात् । तथा च
श्रुतिः—'सवितुर्वरेण्यमिति षूञ् प्राणिप्रसवे, सविता प्राणिनः सूते' इत्युपक्रम्य
'त्रिकोणा शक्तिरेकारेण महाभगेन प्रसूते तस्मादेकार एव गृह्यते' इत्यादि ।
'यदेकादशमाधारं बीजं कोणत्रयात्मकम् ।
ब्रह्माण्डादि कटाहान्तं जगदद्यापि दृश्यते ॥'
इति वामकेश्वरतन्त्रे स्पष्टं दृश्यते' । सर्वेति । सर्वान्तर्यामित्वं देवपदस्यार्थः, 'देवो
मध्यवर्ती' इति श्रुतेः । सोर्डस् । धत्त इति धीः । दधत् । जगदाधार इत्यर्थः, 'धरो
धीत्येवं धार्यते' इति श्रुतेः । भर्ग इति स्पष्टार्थः । सर्वान्तर्यामी सर्वाधारः शिव इति
पर्यवसितम् । ईकारस्याप्येतावानर्थः । 'भर्गो देवस्य' इत्याद्युपक्रम्य तुरीयमक्षरं
सर्वान्तर्भूतम् । तुरीयाक्षरं पदानां मध्यवर्तित्वेन व्याख्यातम् 'तस्माद्भर्गो देवस्य
धीत्येवमीकारः' इति श्रुतेः । तुर्यार्थः, मन्त्र तु तृतीयस्यापि मातृकाक्रमे तुरीयत्वाद्दी-
कारस्यार्थ इत्यर्थः । मही पृथिवी महत्त्वात् काठिन्याच्च । पञ्चमहाभूतानामुपलक्षणमेतत् ।
'मृद्धट:' इतिवदेकविभक्तिमत्त्वरूपसामानाधिकरण्यस्य तदात्मना परिणतत्वमर्थः ।
अयमेव च पृथिवीबीजस्य लकारस्यार्थः, महीत्यस्य व्याख्यानमुपक्रम्य 'ससागरं
सपर्वतम्' इत्यादिना भूमण्डलं प्रतिपाद्य 'भूमण्डलमेवेक्तं लकारेण' इति श्रुतेः ।
तृतीयेति गायत्र्यास्तृतीयोऽङ्घ्रिः 'धियो यो नः प्रचोदयात्' इति । अस्मदादीनां धियो
ध्यानादिरहिते वस्तुनि निष्प्रपञ्चे विषये प्रेरयतीत्यर्थः । परतत्त्वविषयकज्ञानजनक इति
यावत् । तुरीयाङ्घ्रिः 'परोरजसे सावदोम्' इति । रजसः परं परे रजसे । सोः शे
इत्यादेशः । रजेऽतीतम् । निर्मलमिति निर्गुणमिति वार्थः, रजःशब्दस्य धूलीवाचक-
त्ववद् गुणत्रयोपलक्षकत्वसंभवात् । त्रिगुणातीतमिति यावत् । न पुनः पर इत्यत्र
२३० वरिवस्यारहस्ये
भिन्नपदत्वभ्रमः कार्यः, सुब्रह्मण्यानिगदे 'परोरजास्ते पञ्चमः पादः' इति प्रयोगात्।
सावदोमित्यस्य सवदोऽवदश्च यः प्रणवः। वक्तुं शक्यो वक्तुमशक्यश्चेत्यर्थः। शब्दैः
शक्तिमर्यादया न बोध्यः, शक्यतावच्छेदकधर्ममात्रस्य परतत्त्वे विरहात्। लक्षणया तु
बोध्यः, सत्यज्ञानादिपदशक्यविशिष्टतादात्म्यसंबन्धशालित्वात्। 'यतो वाचो निवर्तन्ते'
इति श्रुतेः, 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः, 'लक्ष्यार्था लक्षणागम्या' इत्यादिसमृतेश्च। प्रणवार्थः
परतत्त्वमकारोकारमकारैर्ब्रह्मविष्णुरुद्रात्मकम्। एतावानप्यर्थो हल्लेखायाः। हकारस्य
हृदयमर्थः। तत्र ई गतेत्यर्थः। 'इट्किट्कटी गतौ' इत्यत्र प्रश्लिष्टोऽयं धातुः। अत
एव 'हृदयागारवासिनी हल्लेखा' इति श्रुतिः। एवं चायमर्थो गायत्र्याः प्रथमकूटस्य च
संपन्नः—सर्वजगत्सिसृक्षारूपकामनावान् कामेश्वरः, जगत्कारणरूपा कामेश्वरी, शिवः
सर्वान्तर्यामी सर्वाधारः पञ्चमहाभूताद्यात्मना परिणतः परवस्तुमात्रविषयकनिर्विकल्पक-
ज्ञानजनको निरञ्जनो निर्गुणो वेदैर्लक्षणया गम्यः शक्त्या त्वगम्यो ब्रह्मविष्णुरुद्रात्मा
परतत्त्वमिति॥ ६०-६१॥
- सरोजिनी *
(क)—वाग्भवकूट एवं गायत्री मन्त्र में समन्वय—पञ्चदशाक्षरी मन्त्र एवं
गायत्री मन्त्र—अर्थात् दोनों में एकात्मता, एकार्थता, एकोद्देश्यता एवं अभिन्नता है—
इसका प्रतिपादन उपनिषदों में भी किया गया है।—त्रिपुराताप न्युपनिषद 'पञ्चदशी'
के वाग्भवकूट के साथ गायत्री मन्त्र के समन्वय की पुष्टि निम्न रूप से करता है—
“महामनुसमुद्भवं तदिति ब्रह्म शाश्वतं परो भगवान् निर्लक्षणो निरञ्जनो
निरूपाधिराधिरहितो देव उन्मीलते पश्यति विकास्ते चैतन्यभावं कामयत इति स एको
देवः शिवरूपी दृश्यत्वेन विकास्ते यतिषु यज्ञेषु योगिषु कामयते कामं जायते। स
एष निरञ्जनोऽकामतवेनोज्जृंभते अ क च ट त प य शान् सृजते। तस्मादीश्वरः
कामोऽभिधीयते। तत्परिभाषया कामः ककारं व्याप्नोति। काम एवेदं तत्तदिति ककारो
गृह्यते। तस्मात्तत्पदार्थ इति य एवं वेद॥ 'क' = कामेश्वर॥ 'तत्' (गायत्री मन्त्र
का एक पद) = परमात्मा।
'ए' = 'पञ्चदशाक्षरी मन्त्र' का 'ए' वर्ण एवं गायत्री मन्त्र
“ए” = कामेश्वरी॥ (पञ्चदशाक्षरी)
“सवितुर्वरेण्यं”—(गायत्री मन्त्र)—सवितुर्वरेण्यमितिषूङ्प्राणिप्रसवे सविता
प्राणिनः सूते प्रसूते शक्तिः सूते ॥ ८ ॥ त्रिपुरा शक्तिराद्येयं त्रिपुरा परमेश्वरी।
महाकुण्डलिनी देवी जातवेदसमण्डलम् ॥ ९ ॥ योऽधीते सर्वं व्याप्यते। त्रिकोण
शक्तिरेकारेण महाभागेन प्रसूते। तस्मादेकार एवा गृह्यते ॥ १० ॥
“वरेण्यं” श्रेष्ठं भजनीयमक्षरं नमस्कार्यम्। तस्माद्वरेण्य मेकाराक्षरं गृह्यत इति
य एवं वेद ॥ ११ ॥
“भर्गो देवस्य धीमहि”—इत्येव व्याख्यास्यामः। धकारो धारणा॥ धियैव
धार्यते भगवान् परमेश्वरः। भर्गो देवो मध्यवर्ति तुरीयमक्षरं साक्षात्तुरीयं सर्व
द्वितीयोंऽशः २३१
सर्वन्तरभूतं तुरीयाक्षरमीकारं पदानां मध्यवर्तीत्येवं व्याख्यातं भर्गोरूपं व्याचक्षते ।
तस्माद् भर्गो देवस्य धीत्येवमीकाराक्षरं गृह्यते ॥ १२ ॥
महीत्यस्य व्याख्यानं महत्वं जडत्वं काठिन्यं विद्यते यस्मिन्नक्षरे तन्महि । लकारः
परंधाम । कठिन्याढ्यं ससागरं सपर्वतं सप्तद्वीपं सकाननममुज्जवलद्रूपं मण्डल मेवोक्तं
लकारेण । पृथ्वी देवी महीत्यनेन व्याचक्षते ॥ १३ ॥
‘धियो यो नः प्रचोदयात्’—परमात्मा सदाशिव आदिभूतः परः स्थाणुभूतेन
लकारेणे ज्योतिलिङ्गात्मानं धियो बुद्धयः परे वस्तुनि ध्यानेच्छारहिते निर्विकल्पके
प्रचोदयात् पैरदित्युच्चारं रहितं चेतसैव चिन्तयित्वा भावयेदिति ॥ १४ ॥
परो रजसेऽसावदोमिति तदवसाने पर ज्योतिरमलं हृदि दैवतं चैतन्यं चिल्लिङ्गं
हृदयागारवासिनी हृल्लेखेत्यादिना स्पष्टं वाग्भवकूटं पञ्चाक्षरं पञ्चभूतजनकं पञ्चकलामयं
व्यापठ्यत इति । य एवं वेद ॥ १५ ॥
| १. “क”—‘ककार’ = कामेश्वर | गायत्री मन्त्र का ‘तत्’ समानार्थक ॥ |
| २. 'ए'—'एकार' = कामेश्वर (महा- | 'सवितुर्वरेण्यं' = 'सावित्री' = त्रिपुरा |
| कुण्डलिनीदेवी मूलाधार के त्रिकोण | शक्ति ॥ (मूलाधार में त्रिपुरा के निवास |
| जो कि 'ए' के आकृति का होता | का प्रमाण भी पाया जाता है ।) |
| है) में व्यष्टिरूप में कुण्डलिनी | |
| शक्ति के स्वरूप में निवास करती | |
| है । त्रिकोण शक्ति कुण्डलिनी | |
| एकार के द्वारा सभी को जन्म | |
| देती है । अतः 'सावित्री' है । | |
| 'एकार'—'एकार' सभी कारणों का | 'वरेण्य'— |
| कारण है । इसीलिए अन्य | |
| सत्ताओं से वरिष्ठ होने के कारण | |
| 'वरेण्य' है । जो इस प्रकार | |
| समझता है वह भी 'वरेण्य' है । | |
| ३. 'ई'—'ई' | 'भर्गो देवस्य धी'—'धी' में धकार = |
| | धारण '
२३२ वरिवस्यारहस्ये
| ५. 'ह्रीं'—(गायत्री के तुरीय पद एवं | 'धियो यो नः प्रचोदयात्' जो हमारी |
| हृल्लेखा में समन्वय) | 'धियो' (ध्यानेच्छाशून्य निर्विकल्प |
| | परमात्मा के प्रति) प्रेरित करे। उस |
| | अनिर्वचनीय ज्योतिर्लिंग आत्मा के प्रति |
| | ब्रह्माकार परिणत चित्त द्वारा 'सोऽहं' के |
| | रूप में कल्पित करना चाहिए ॥ |
(ख) 'कामकूट' का 'गायत्री' के साथ समन्वय—अथ तु परं कामकलाभूतं
कामकूटमाहुः । तत् सवितुर्वरेण्यमित्यादिद्वात्रिंशदक्षरीं पठित्वा तदिति परमात्मा
सदाशिवोऽक्षरं विमलं निरूपाधितादात्म्यप्रतिपादनेन हकाराक्षरं शिवरूपं अनक्षरमक्षरं
व्यालिख्यत इति तत्परागव्यावृत्तिमादाय शक्तिं दर्शयति ॥ १६ ॥¹
द्वितीयोंऽशः २३३
१. ‘गायत्री’ वेदमाता है और वैदिक मन्त्र है । इसके साथ ही साथ
पञ्चदशाक्षरी मन्त्र भी वैदिक मन्त्र है क्योंकि—‘कामो योनिः कमला वज्रपाणिर्गुहा
हसा मातरिश्वाभ्रमिन्द्रः । पुनर्गुहा.... विश्वमातादिविद्योम ।। एक वैदिक मन्त्र है और
वह पञ्चदशाक्षरी मन्त्र ही है ।
२. गायत्री मन्त्र और पञ्चदशाक्षरी मन्त्र का अर्थ एवं उसका अभिप्राय एक ही
है । भिन्न-भिन्न शब्दों में एक ही मन्त्र को उद्घाटित किया गया है यथा—इस मन्त्र
का अर्थ देखिए—
‘कामोयोनिः कमला वज्रपाणिर्गुहा हसा मातरिश्वाभ्रमिन्द्रः ।
पुनर्गुहा सकला माययां च पुरुच्यैषा विश्वमातादिविद्योम् ।।१
‘कामो’ = (‘क’), योनिः (‘ए’), कमला (‘ई’), वज्रपाणि (इन्द्र) = (‘ल’),
गुहा (ह्रीं), ‘ह’, ‘स’, मातरिश्वा-वायु (‘क’), अभ्र (‘ह’), इन्द्र (‘ल’) पुनः ‘गुहा’
= (‘ह्रीं’), ‘स’ ‘क’ ‘ल’ ‘माया’ (ह्रीं),—यह सर्वात्मिका जगन्माता की मूल विद्या
है और यह ब्रह्मरूपिणी है । (यही पञ्चदशाक्षरी मन्त्र है ।)
‘शिवशक्त्यभेदरूपा, ब्रह्म-विष्णु-शिवात्मिका, सरस्वती-लक्ष्मी-गौरीरूपा’
अशुद्ध-मिश्र-शुद्धोपासनात्मिका, समरसीभूत शिवशक्त्यात्मक ब्रह्मस्वरूप का निर्विकल्प
ज्ञान प्रदान करने वाली, सर्वतत्त्वात्मिका महात्रिपुरसुन्दरी’—यही है पञ्चदशाक्षरी मन्त्र
का भावार्थ ।
यह मन्त्र समस्त मन्त्रों का मुकुटमणि है और मन्त्र शास्त्र में ‘पञ्चदशी’ ‘कादि
श्रीविद्या’ के नाम से प्रख्यात है । इसका केवल एक ही अर्थ नहीं प्रत्युत् अनेक
अर्थ हैं ।
३. पञ्चदशाक्षरी मन्त्र का एक ही अर्थ नहीं है प्रत्युत् अनेक अर्थ हैं—
‘योगिनीहृदय’ नामक ग्रन्थ में इसके छः अर्थ बताये गए हैं—(१) भावार्थ (२)
संप्रदायार्थ (३) निगर्भार्थ (४) कौलिकार्थ (५) सर्वरहस्यार्थ (६) महातत्त्वार्थ ।।२
‘सेतुबंध’ ‘प्रकाश’ आदि में इसके और भी अर्थ बताए गए हैं । भास्करराय
ने ‘वरिवस्यारहस्यम्’ में इसके निम्न पन्द्रह अर्थ बताए हैं जो निम्न हैं३—
(१) प्रतिपाद्यार्थ (२) भावार्थ (३) संप्रदायार्थ (४) निगर्भार्थ (५) कौलिकार्थ
(६) रहस्यार्थ (७) महातत्त्वार्थ (८) नामार्थ (९) शब्दरूपार्थ (१०) नामैकदेशार्थ
(११) शाक्तार्थ (१२) सामरस्यार्थ (१३) समस्तार्थ (१४) सगुणार्थ (१५)
महावाक्यार्थ ।।
४. ‘ह्रीं’ या हल्लेखा अतिगुप्त है और यह ओंकार का ही दूसरा नाम है ।४
१. श्रीदेव्यथर्वशीर्षम् २. ‘योगिनीहृदय’ (मन्त्रसंकेत १५-१६)
३. वरिवस्यारहस्यम् (द्वि०अंश ५७-५९)—भास्कराचार्य
४. वरिवस्यारहस्यम् (श्लोक १२-१३)
२३४ वरिवस्यारहस्ये
इसे 'देवी प्रणव' भी कहा जाता है । इसका अर्थ देखिए । 'ह्रीं' में चार वर्ण हैं—
(१) ह (२) र (३) ई (४) बिन्दु । ये तो स्पष्ट वर्ण हैं किन्तु व्यापक दृष्टि से
देखें तो इसके बारह अवयव हैं—(१) ह (व्योम) (२) र (अग्नि) (३) ई
(वामलोचना) (४) बिन्दु (ं) (५) अर्धचन्द्र (६) रोधिनी (७) नाद (८) नादान्त
(९) शक्ति (१०) व्यापिका (११) समना (१२) उन्मनी । (ह्रीं में नौ नाद भी
अंतर्निविष्ट हैं । अतः इसकी अनन्त महिमा है ।)
५. अथर्वशीर्ष में भी 'ह्रीं' का अर्थ रहस्यात्मक दृष्टि से उद्घाटित किया गया
है जो निम्नानुसार है—
'वियदीकार संयुक्तं वीतिहोत्र समन्वितम् । अर्धेन्दुलसितं देव्याबीजं सर्वार्थ-
साधकम् ।।' 'देवी बीज' = 'ह्रीं' ।। इस देवी बीज का स्वरूप देखिए—
१. 'वियदीकार संयुक्तं' अर्थात् = 'वियत्' (आकाश) से युक्त एवं 'ईकार' से
युक्त । (वियत् + ईकार से युक्त ।)—अर्थात् 'ह एवं ई' से युक्त ।।
२. 'वीतिहोत्र समन्वितम्'—वीतिहोत्र (अग्नि) से संयुक्त ।। अर्थात् 'र' वर्ण से
युक्त ।
३. 'अर्धेन्दुलसितं देव्या बीजं'—अर्धेन्दु ( ँ ) से सुशोभित देवी-बीज ।।
सारांश—ह + ई + र + ँ (बिन्दु) से युक्त अर्थात् = 'ह्रीं' ।।
इसी गुप्त रीति से 'नवार्ण मन्त्र' को भी व्यक्त किया गया है यथा—
“वाङ्माया ब्रह्मभूस्तस्मात् षष्ठं वक्त्रसमन्वितम् ।
सूर्योऽवामश्रोत्र बिन्दु संयुक्तष्टा तृतीयकः ।।
नारायणेन संमिश्रो वायुश्चाधरयुक् ततः ।
विच्चे नवार्णकोऽर्णः स्यान्महदानन्ददायकः ।।''१
अर्थात्—वाक् ('ऐं'), माया ('ह्रीं'), ब्रह्मसू = काम ('क्लीं') 'षष्ठं' (छठवां
व्यञ्जन) = अर्थात् 'चा', 'सूर्य' ('म'), 'अवाम श्रोत्र' = दक्षिणवर्ती कान ('उ'),
'बिन्दु' (अर्थात् अनुस्वार) से संयुक्त (अर्थात् म + उ + अनुस्वार से संयुक्त अर्थात्
'मुं'), 'संयुक्तष्टातृतीयकः'—टकार से तृतीय (अर्थात् 'ड'), 'नारायणेन संमिश्रो' =
'नारायण' (आ) से मिश्रित अर्थात् = ड + आ = 'डा', 'वायु' (मरुत = 'य'),
'अधर' ('ऐ') से युक्त अर्थात् 'यै' 'विच्चेनवार्णकोऽर्थ' अर्थात् अन्त में 'विच्चे'
पद । उपर्युक्त समस्त वर्णों को सङ्गति में बैठाने पर पूरा मन्त्र इस प्रकार बनेगा—
'ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे ।।' (नवार्ण मन्त्र) ।।
मन्त्रों को सीधे-सीधे न लिखकर इस प्रकार रहस्यात्मक रीति से उद्घाटित
करने के पीछे तर्क यह था कि कोई अपात्र व्यक्ति इस मन्त्र को न पा जाय
————————————————————————
१. श्रीदेव्यथर्वशीर्षम्
द्वितीयोंऽशः २३५
क्योंकि प्रथमतः तो अपात्र या कुपात्र होने पर इसका जप करना उसके लिए
सर्वविनाश का आमन्त्रण देना होगा और दूसरे यह कि यदि उसकी श्रद्धाभक्ति से
देवता प्रसन्न हो उठा तो मांत्री शक्ति से प्राप्त अचिन्त्य शक्तियों से अपने साथ ही
मानवीय समाज का एवं विश्व का बहुत बड़ा अहित कर सकता है इसीलिए मन्त्रों
को गोपनीय रखने का आदेश बार-बार दिया गया है यथा—
(क) गोपनीयं गोपनीयं गोपनीयं प्रयत्नतः ।
(ख) गोपनीयं मातृजःरवत् ।
(ग) अति गुह्यतरं देवि देवानामपि दुर्लभम् ।
गोपनीयं प्रयत्नेन स्वयोनिरि व पार्वति ।।
(घ) अभक्ते नैव दातव्यं गोपितं रक्ष पार्वति ।।¹
६. गायत्री के दो रूप हैं । इनमें एक रूप तो अस्पष्ट एवं चारों वेदों
अत्यन्त गोपनीय है—'वेदेषु चतुर्ष्वपि परमत्यन्तं गोपनीयतरम् ।।'²
गायत्री मन्त्र का यह रूप (भाग) तो स्पष्ट है—"ॐ भूर्भुवः स्वः
तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् ।।'
किन्तु गायत्री का यह रूप—'परो रजसेऽसावदोम'—यह चतुर्थ चरण
अस्पष्ट है । 'त्रिपुरातापनीयोपनिषद' में इस मन्त्र को इस प्रकार प्रस्तुत किया गया
है—"तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् परो
रजसेऽसावदोम ।।'³
गायत्री का जो द्वितीय रूप है वही 'श्रीविद्या' नामक रूप है भास्करराय कहते
हैं—"गायत्र्याः स्पष्टमस्पष्टं चेति पदच्छेद आवृत्या । चरणत्रयम् 'तत्सवितुः । इत्यादि
स्पष्टम् ।' 'परोरजसे सावयोम' इति चतुर्थं चरणं त्वस्पष्टमित्यर्थः । परं श्रीविद्याख्यं
द्वितीयं रूपम् ।।'⁴
'तस्या रूपद्वितयं तत्रैकं यत् प्रपठ्यतेऽस्पष्टम् ।
वेदेषु चतुर्ष्वपि परमत्यन्तं गोपनीयतरम् ।।'⁵
भास्करराय कहते हैं—इस 'श्रीविद्या' को वेद भी गुप्त ढंग से प्रस्तुत करते हैं
यथा—'कामो योनिः कमला' आदि—
"कामो योनिः कमलेत्येवं साङ्केतिकैः शब्दैः ।
व्यवहरति न तु प्रकटं यां विद्यां वेदपुरुषोऽपि ।।'⁶
७. श्रीभास्करराय ने अपने पक्ष की पुष्टि में 'देवीभागवत पुराण' एवं
"त्रिपुरोपनिषद" का नामोल्लेख किया है—
१. रुद्रयामलम् (कुब्जिकास्तोत्र) २. वरिवस्यारहस्यम् (प्रथम अंश)
३. त्रिपुरातापनीयोपनिषद ४. प्रकाश
५-६. वरिवस्यारहस्यम्
२३६ वरिवस्यारहस्ये
‘गायत्र्यर्थस्त्रिपुरोपनिषदिकथितस्तथैव भागवते’१
उन्होंने ‘योगिनीहृदय’ एवं ‘सङ्केतपद्धति’ के भी अनेक उद्धरण प्रस्तुत किये
हैं। ‘योगिनीहृदय’, ‘देवीभागवत’, ‘सङ्केतपद्धति’, ‘वामकेश्वर तन्त्र’, ‘नित्या
षोडशिकार्णव’ एवं अमृतानन्दनाथ को अनेक बार उल्लेखित करके वे उन्हें अपने
पक्ष का समर्थक प्रदर्शित करते हुए दिखाते हैं ।
वे यह भी कहते हैं कि पुराकाल में गायत्री चरणत्रय मात्रवाली थी । यथा—
‘सर्वचैतन्यरूपां तामाद्यां विद्यां च धीमहि । बुद्धिं या नः प्रचोदयात्’२ आचार्य
भास्करराय का कथन है कि उपर्युक्त देवी भागवत के श्लोक के अनुसार गायत्री का
प्रतिपाद्यत्व, आद्या श्रीविद्या के ब्रह्मरूपत्व के प्रतिपादन में ही निहित है ‘अंत्र
ह्याद्यायाः श्रीविद्याया एवं ब्रह्मरूपत्व गायत्र्यादिप्रतिपाद्यत्वं’३ भास्करराय अपनी पुष्टि में
निम्न श्लोक भी प्रस्तुत करते हैं—‘हयग्रीव ब्रह्मविद्या वृत्रवधस्तथा । गायत्र्या च
समारंभस्त द्वै भागवतं विदुः ॥’४
सर्वान्तर्यामि दधद्भगों देवस्य धीति तुर्यार्थः ।
पृथ्वी मही लकारस्तृतीयतुर्याङ्घ्रिबोधिका माया ॥ ६१ ॥
(गायत्री मन्त्र एवं पञ्चदशी मन्त्र के वर्णों की परस्पर वाचकता)
(पञ्चदशी मन्त्र का तृतीय वर्ण जो) वर्णमाला के चतुर्थ वर्ण (ई) का प्रतीक
है ‘भगों देवस्य धी’ का वाचक है । इसका अर्थ है—सर्वान्तर्यामी एवं सर्वपोषक
शिव ।। ‘लकार’ पृथ्वी का वाचक है । माया (हीं) (गायत्री के) तृतीय एवं चतुर्थ
चरण का वाचक है ॥ ६१ ॥
- सरोजिनी *
‘पञ्चदशी मन्त्र’ का तृतीय वर्ण वर्णमाला का चतुर्थाक्षर ‘ई’ है ।
| पञ्चदशी मन्त्र | गायत्रीमन्त्र | समता |
| :--- | :--- | :--- |
| ‘ई’ | ‘भर्गो देवस्य धी’ | दोनों मन्त्र एकार्थक |
| | | हैं—दोनों एक दूसरे के |
| | | अर्थ के द्योतक हैं ।। |
| अर्थ सर्वान्तर्यामी सर्वाधार | अर्थ—सर्वान्तर्यामी | पञ्चदशी के ‘ई’ एवं |
| शिव | एवं सर्वपोषक शिव | गायत्री मन्त्र के ‘भर्गो |
| ‘तस्माद्भगों देवस्य धीत्ये- | —(गा०मं०) | देवस्य धी’ दोनों का |
| वमीकारः’ श्रुति = ‘ई’ | ‘ईकारस्याप्येतावानर्थः | एक ही अर्थ है । |
| | (—भास्कर) | |
१. वरिवस्यारहस्यम् २. देवीभागवत पुराण
३. भास्करराय—‘प्रकाश’ ४. वरिवस्यारहस्यम्
द्वितीयोंऽशः २३७
| 'ल्'—भूमण्डल मेवोक्तं | 'महि' । 'भर्गोदेवस्य | 'ल' 'लं' एवं मही |
| लकारेण (श्रुति) (अर्थात् | धीमहि' का 'महि' । | दोनों पृथ्वी वाचक हैं । |
| महनीया पृथ्वी = पृथ्वी | अर्थ = पृथ्वी | |
| तत्व का बीजाक्षर 'लं') | | |
| = भूमण्डल 'ल' | | |
| ह्रीं (माया बीज) | (गायत्री का चतुर्थ | |
| | चरण) | |
| | 'परोरजसे सावदोम्' | |
'सवितुर्वरेण्यं' = 'ए' ॥ 'सवितुः' = (गा०मं०) प्राणिप्रसवकारण । योनि ।
सविता + वरेण्य = कामेश्वरी । 'ए' = कामेश्वरी ।
'क' = कामेश्वर । 'कं ब्रह्म' । 'तत्' (गायत्री मन्त्र) = ब्रह्म ॥ 'ॐतत्
सदिति' 'धी'—जगदाधार—'दधत्, धत इति धीः ॥ 'धरोधोत्येवं धार्यते ।' (श्रुति) ।
'वरेण्यं' (गा०मं०) श्रेष्ठ । भजनीय । 'धयो यो नः प्रचोदयात्' का अर्थ है—हम
लोगों की 'धी' (बुद्धि) को ध्यानातीत वस्तु, निष्प्रपञ्च विषयों में प्रेरित करें ॥
अर्थात् परात्परतत्त्व विषयक ज्ञान को प्राप्त करने हेतु प्रेरणा प्रदान करें ।
'तुरीयांघ्रिः' = गायत्री का 'परोरजसे सावदोम्' पद है । 'क' = 'कं ब्रह्म' =
ब्रह्म ॥
'क' = 'कामयते कामी जायते स एव निरञ्जनोऽकामत्वेनोज्जृंभते कामोऽभि-
धीयते तपरिभाषायां कामः ककारं व्याप्नोति' (श्रुति) 'क' = कामेश्वर ॥ 'तत्' =
तदिति ब्रह्म शाश्वतम्' (श्रुति) 'ॐतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ॥ (गीता)
"सवितुर्वरेण्यम्" = 'श्रेष्ठ भजनीय योनि', जगत् का मूल एवं श्रेष्ठ कारण
= अर्थात् कामेश्वरी ॥
मन्त्र द्वय की समतुल्यता एवं समानार्थकता
| पञ्चदशाक्षरी मन्त्र | गायत्री मन्त्र |
| क ए ई ल ह्रीं, ह स क ह ह्रीं, | “ॐ भूर्भुवः स्वः तत् सवितुर्वरेण्यं भर्गो |
| स क ल ह्रीं | देवस्य धीमहि धियो यो नः |
| | प्रचोदयात्” |
| प्रथमकूट | |
| १. 'क' (कामनाओं को पूर्ण करने | 'तत्' = ब्रह्म ॥ 'ॐ तत् सदिति' |
| वाला = कामेश्वर) परमात्मा ॥ | |
| २. 'ए' = सरस्वती । त्रिकोण = | 'सवितुर्वरेण्यम्' जीवों की उत्पत्ति करने |
| एकार = (कामेश्वरी) कामेश्वरी 'त्रिकोण | वाली श्रेष्ठ कामेश्वरी ॥ |
२३८ वरिवस्यारहस्ये
शक्तिरेकारेण महाभगगेन प्रसूते |
तस्मादेकार एव गृह्यते ।। |
३. 'ई' = सर्वान्तर्यामी, सर्वाधारशक्ति | 'भर्गो देवस्य धी' = सर्वान्तर्यामी,
| सर्वपोषकशिव ।। 'देव' = सर्वान्तर्यामी
| 'धी' = जगदाधार ।। भर्ग = शिव ।
| ब्रह्मा । आदिम तेज ।। 'धी' में भी
| ईकार स्थित है । 'ई' = तुरीय ।। 'धी'
| = तुरीय ।।
४. 'ल' = पृथ्वी ।। (लकार पृथ्वी | धीमहि ।। मही = पृथ्वी ।। 'मही'—
बीज है ।) ('भूमण्डल मेवोक्तं लकारेण' | महत्व के कारण या काठिन्य के कारण
—श्रुति) | पृथ्वी मही कही जाती है । = 'मही'
| = ५ भूतों का उपलक्षण ।।
५. 'ह्रीं' (माया) । ह = हृदय ।। ही | 'धियो योनः प्रचोदयात्' हम लोगों के
= प्रणव = ब्रह्मा-विष्णु-महेश = (अ) | ध्यान को निष्प्रपञ्च विषय में प्रेरित
(उ) (म) ।। 'हृदयागारवासिनी हृल्लेखा' | करें ।'
(श्रुति) 'इ गतौ' धातु + 'इट किट |
कटी गतौ' |
प्रथमकूट का अर्थ—समस्त जगत् की सृष्टि करने की इच्छा रखने वाला
सिसृक्षारूप कामेश्वर जगत्कारणरूपा कामेश्वरी, शिव, सर्वान्तर्यामी, सर्वाधार,
पञ्चमहाभूतादि के रूप में परिणत, परवस्तु मात्र विषयक निर्विकल्पक ज्ञान जनक
निरञ्जन निर्गुण वेद-प्रोक्त लक्षणों से गम्य शक्ति के द्वारा अगम्य ब्रह्म विष्णु रुद्रात्मा
परतत्व है ।'
द्वितीय कूट एवं तृतीय कूट | गायत्री मन्त्र
पञ्चदशीमन्त्र |
१. 'ह' 'स' 'क' । | 'तत् सवितुः वरेणं'
२. 'ह' | 'भर्गो देवस्य धीः'
१. ॐ तत् सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविध स्मृताः ।। (गीता) 'तदिति ब्रह्म
शाश्वतम्' (श्रुति) तत् = 'ब्रह्म' ।। 'क' = ब्रह्म ।। 'कं ब्रह्म' (श्रुति) कामयत इति । कम
(औणादिक) + उः = काम ।। 'कामयते कामी जायते स एव निरंजनोऽकात्वेनोज्जृंभते-
कामोऽभिधीयते । तत्परिभाषायां कामः ककारं व्याप्नोति ।।' (श्रुति) 'काम' = कामेश्वर ।।
'सवितुः' = तु प्रत्यय ।। सवितां प्राणियों के प्रसव का कारण अर्थात् योनि । ऐसा होने
के कारण वह सामान्य तो है नही अतः 'वरेण्य' कहा गया । वरेण्य = श्रेष्ठा भजनीय ।
सविता = कामेश्वरी ।।
द्वितीयोंऽशः २३९
| ३. 'सं' 'क' (तृतीय कूट) | उन्हीं तीन पदों एवं ६ वर्णों का बोध कराते हैं । |
| ४. द्वितीयएवं तृतीय कूटों के शेष वर्णों का उद्धार उपर्युक्त रीति से ही करना चाहिए ॥ | (त्रिपुरोपनिषद एवं देवी भागवत पुराण में गायत्री विद्या का ऐरम ही अर्थ किया गया है । ) |
| ५. द्वितीय कूटस्थ वर्णत्रय त्रिपदी गायत्री के समतुल्य है । | गायत्री त्रिपदी है । पदत्रय युक्ता है 'तत् = ब्रह्म । शिव ॥ 'तदिति परमात्मा' (श्रुति) |
| 'स'—गायत्री के 'सविता' का बोधक है । | 'स': सवितुः ॥ |
| 'क' ............ | 'वरेण्य' |
| 'ह' (तुर्य हकार) ......... | 'भर्गो देवस्य धी' का बोधक । धीत्यन्त गायत्री के अर्थ अर्थ-बोधक । |
| 'स क' (तृतीय कूट) | पञ्चमहाभूतादि एवं आत्मा |
| लकार एवं ह्रीं | |
आद्या श्रीविद्या ब्रह्म है । यही पञ्चदशीमन्त्र एवं गायत्री मन्त्र दोनों में
प्रतिपादित है । 'सर्वचैतन्यां तामाद्यां विद्यां च धीमहि । बुद्धिं या नः प्रचोदयात् ।'
यह भी समतुल्य दृष्टि रखने के कारण ध्यातव्य है ।
पञ्चदशीमन्त्र के वाग्भवकूट का अर्थ—आचार्य भास्करराय इसका समष्टिगत
अर्थ बताते हुए कहते हैं—
“एवं चायमर्थो गायत्र्याः प्रथमकूटस्य च संपन्नः—सर्वजगत्सिसृक्षारूप
कामनावान् कामेश्वरः जगत्कारणरूपा कामेश्वरी” शिवः सर्वान्तर्यामी सर्वाधारः
पञ्चमहाभूताद्यात्मना परिणतः परवस्तुमात्र विषयक निर्विकल्पकज्ञानजनको निरञ्जनो
निर्गुणो वेदैर्लक्षणया गम्यः शक्त्या त्वगम्यो ब्रह्म विष्णु रुद्रात्मा परतत्वमिति ॥”१
द्वितीयतृतीयकूटयोरर्थमाह—
त्रिपदी त्रिवर्णबोध्या तुर्यस्तदुपरीषदक्षरीगमकः ।
अथ तार्तीये वर्णद्वितयं त्रिपदीषदक्षरीगमकम् ॥ ६२ ॥
(पञ्चदशी एवं गायत्री मन्त्र के वर्णों का अन्तर्संबन्ध)
अक्षरत्रय (ह स क) द्वारा (गायत्री मन्त्र के) तीन वर्णों (तत् सवितुः वरेण्यं)
को (उनके वाचक के रूप में) जानना चाहिए । चतुर्थाक्षर (ह) परवर्ती छः वर्णों
(भर्गो देवस्य धी) का बोधक है ॥ तृतीय कूट के वर्णद्वय (स क) उन्हीं तीन पदों
एवं छः वर्णों को सङ्केतित करते हैं ॥ ६२ ॥
- प्रकाश *
त्रिपदी गायत्रीस्थं पदत्रयं विद्याद्वितीयकूटस्थवर्णत्रयेण बोध्यम् । त्र्यवयवका
वर्णास्त्रिवर्णाः । 'त्रिगुणसचिवः', 'नवरसरुचिराम्', इत्यादिवत् समासः । तत्पदार्थो
२४० वरिवस्यारहस्ये
ब्रह्मशिववाचिहकारस्यार्थः, 'तदिति परमात्मा' इत्यारभ्य 'हकाराक्षरं शिवरूपम्'
इत्याद्युक्त्वान्ते तत्पदव्यावृत्तिमादाय 'शक्तिं दर्शयति' इति श्रुतेः । सकारस्य सविता
अर्थः । ककारस्य वरेण्यमर्थः । तुर्यो हकारस्तदुपरि पदत्रयोपरि विद्यमाना या षडक्षरी
'भर्गो देवस्य धी' इति तदर्थबोधकः । तृतीयकूटे वर्णद्वितयं सकेति । ताभ्यां
धीत्यन्तगायत्र्या अर्थः प्रतिपाद्यः । उभयत्रापि लकारहृल्लेखाभ्यां पञ्चमहाभूताद्यात्मने-
त्यादिरर्थ इत्याह—कूटद्वितय इति । एवं चतुश्चरणाया गायत्र्यास्त्रिरावृत्ताया अर्थस्य
प्रतिपादकं कूटत्रितयमिति । भागवत इति । भगवत्या इदं भागवतम्, तत्र भगवतीपुराण
इत्यर्थः । तस्य हि पुराणस्यादिमः श्लोकस्त्रिचरणः पठ्यते । यथा—
'सर्वचैतन्यरूपां तामाद्यां विद्यां च धीमहि ।
बुद्धिं या नः प्रचोदयात् ॥'
इति । अत्र ह्राद्यायाः श्रीविद्याया एव ब्रह्मरूपत्व गायत्र्यादिप्रतिपाद्यत्वं
विद्याप्रतिपाद्यत्वादिकं च तदर्थव्याख्यानदर्शिनां स्पष्टम् । वस्तुतस्तु
'हयग्रीवब्रह्मविद्या यत्र वृत्रवधस्तथा ।
गायत्र्या च समारम्भस्तद्वै भागवतं विदुः ॥'
इति लक्षणानुगत्येदमेव भागवतपदवाच्यम्, न पुनः 'जन्माद्यस्य यतो ऽन्वयात्'
इत्यादिकम् ॥ ६२-६३ ॥
* सरोजिनी *
'त्रिपदी..............गमकम्' ॥ तुलना कीजिए—
| पञ्चदशीमन्त्रावयव | गायत्रीमन्त्रावयव |
|---|---|
| 'ह स क' 'त्रिपदी' | 'तत् सवितुः वरेण्यं' ('त्रिवर्ण') |
| 'ह स क' का वही अर्थ है जो कि 'तत् सवितुः वरेण्यं' का अर्थ है । | |
| पञ्चदशीमन्त्रावयव | गायत्रीमन्त्रावयव |
| :--- | :--- |
| 'ह' (तुर्य) (चतुर्थवर्ण ह) | 'भर्गो देवस्य धी' ('षडक्षरी') |
| 'ह स क ह ल' में से चतुर्थाक्षर (ह) का वही अर्थ है जो कि गायत्री मन्त्र | |
| के 'भर्गो देवस्य धी' का अर्थ है । | |
| पञ्चदशीमन्त्रावयव | गायत्रीमन्त्रावयव |
| :--- | :--- |
| (तृ०कूट के) 'स-क' ('वर्णद्वितयं) | 'भर्गो देवस्य धी' 'त्रिपदी षडक्षरी' |
| सारांश— | |
| १. 'ह स क' (पं०मन्त्र) के समानार्थी = 'तत् सवितुः वरेण्यं' (गा०मं) | |
| २. 'ह' (पं०मन्त्र) के समानार्थी = 'भर्गो देवस्य धी' (गा०मन्त्र) | |
| ३. 'स क' (पं०मन्त्र) के समानार्थी = 'भर्गो देवस्य धी' (गा०मन्त्र) |
द्वितीयोंऽशः २४१
कूटद्वितये शेषं पूर्ववदुन्नेयमिति तु विद्यायाः ।
गायत्र्यर्थस्त्रिपुरोपनिषदि कथितस्तथैव भागवते ॥ ६३ ॥
(कूटद्वय के शेष अक्षरों के उद्धार की प्रक्रिया एवं गायत्री विद्या की अर्थ-पद्धति)
कूटद्वय (द्वितीय एवं तृतीय) के शेषाक्षरों का उद्धार (भी) पूर्वोक्त रीति से
करना चाहिए । त्रिपुरोपनिषद एवं देवी भागवत पुराण में गायत्री विद्या का अर्थ उसी
प्रकार (इसी के अनुरूप) कहा गया है ॥ ६३ ॥
- सरोजिनी *
प्रथमकूट का उद्धार द्वितीय एवं तृतीय कूट की ही रीति से किया जाना
चाहिए ॥
अथ योगिनीहृदये कथितान् भावार्थादीन् षडर्थानाह—
वामेच्छे ब्रह्मभारत्यौ ज्येष्ठाज्ञाने हरिक्षिती ।
रौद्रीक्रिये शिवापर्णे इत्येतन्मिथुनत्रयम् ॥ ६४ ॥
त्रिभिः कूटैः क्रमाद्वाच्यमीकारत्रितयेन तु ।
एतत्त्रयसमष्ट्यात्म वाच्यं शान्ताम्बिकात्मकम् ॥ ६५ ॥
(युगलत्रय, कूटत्रय एवं ईकारत्रय—एक विवेचन)
वामा एवं इच्छा से अभिन्न ब्रह्मा एवं सरस्वती, ज्येष्ठा एवं ज्ञान से अभिन्न
विष्णु एवं पृथ्वी तथा रौद्री एवं क्रिया से अभिन्न शिव एवं पार्वती—ये तीनों
युगल क्रमशः तीनों कूटों द्वारा सङ्केतित हैं । इन तीन की समष्टियाँ (पुरुष तत्त्व
एवं नारी तत्त्व निर्मित समष्टित्रय) जो शान्ता एवं अम्बिकारूपा हैं—ईकारत्रय द्वारा
सङ्केतित हैं ॥ ६४-६५ ॥ - प्रकाश *
प्रकाशस्यांशभूता वामाज्येष्ठारौद्र्यः शक्तियस्तिस्रो ब्रह्मविष्णुरुद्राः पुंरूपाः ।
तत्समष्टिः शान्तात्मिका शक्तिस्तुरीया । विमर्शस्यांशभूता इच्छाज्ञानाक्रियाः शक्तयस्ति-
स्रस्तद्भार्यात्वेन प्रसिद्धा भारतीपृथिवीरुद्राण्यः स्त्रीरूपाः । तत्समष्टिरम्बिकात्मिका
शक्तिस्तुरीया । अत्र च प्रथममिथुनत्रयमीकारविनिर्मुक्तकूटत्रयस्य क्रमेणार्थः ।
ईकाराणां तु तुरीयमिथुनमर्थः । वक्ष्यमाणे शाक्तार्थे त्वेकैकस्मिन्नपि कूटे रेफान्तवर्ण-
षट्कस्यापि मिथुनत्रयमर्थ इति तस्माद्भेदः । तदुक्तं योगिनीहृदये—
'अक्षरार्थो हि भावार्थः केवलः परमेश्वरी ।
योगिनीभिस्तथा वीरैर्वीरेन्द्रैः सर्वदा प्रिये ।
शिवशक्तिसमायोगाज्जनितो मन्त्रराजकः ॥'
इति । व्याख्यातं चेदममृतानन्दयोगिभिः—'भारत्यादिभियोगिनीभिर्ब्रह्मादिभि-
१६ वरि.
२४२ वरिवस्यारहस्ये
वीरेन्द्रैः कूटत्रयवाच्यभूतैः 'शिवशक्तिसमष्टिरूपमिथुनेनेकारवाच्यभूतेन चोपलक्षितो
मन्त्रराजो वीरैर्जनितो भावित इत्यर्थः' इति । वस्तुतस्तु, सकलादिनामकास्त्रिविद्या
उपासका वक्ष्यमाणा वीरपदेनोच्यन्ते,
'अहमि प्रलयं कुर्वन्निदमः प्रतियोगिनः ।
पराक्रमपरो भुङ्क्ते स्वात्मानमशिवापहम् ॥'
इत्यादिना परापञ्चाशिकायामन्यत्र च वीरपदस्य साधकपरत्वेनैव निर्वचनात् । अत
एव ब्रह्मादीनामुपासक श्रेष्ठत्वाद्वीरेन्द्रपदवाच्यत्वं सङ्गच्छते । एव च सति तिस्रो
भारत्याद्या योगिन्यस्त्रयः सकलाद्याः साधकास्त्रयो ब्रह्माद्या वीरेन्द्राः कूटत्रयेण
हृल्लेखाविनिर्मुक्तेन क्रमात् प्रतिपाद्याः । हृल्लेखानां तु शिवशक्तिसामरस्यात्मकं चतुर्थं
मिथुनमर्थः, 'ह्रीङ्कार उभयात्मकः' इति वचनात् । वाच्यभूतैर्योगिन्यादिभिर्जनितो युक्तो
मन्त्र इत्यर्थः ॥ ६४-६५ ॥
- सरोजिनी *
१. 'वामा + इच्छा' = ब्रह्मा + सरस्वती ॥ २. 'ज्येष्ठा + ज्ञान' = विष्णु +
पृथ्वी । ३. 'रौद्री + क्रिया' = शिव + पार्वती ॥ ये हैं दिव्य युगल ॥ (दिव्य
मिथुन) ॥
(१) वाम-ज्येष्ठा-रौद्री शक्तियाँ—ब्रह्मा, विष्णु एवं रुद्र की शक्तियाँ हैं—
'प्रकाशास्यांशभूता वामा-ज्येष्ठा-रौद्यः शक्तयस्तिस्रो ब्रह्मविष्णुरुद्राः पुंरूपाः ।'१
१. प्रकाशांशशक्तियाँ—(१) वामा (२) ज्येष्ठा (३) रौद्री
(ब्रह्मा) (विष्णु) (रुद्र)
२. विमर्शांशशक्तियाँ—(१) इच्छा (२) ज्ञान (३) क्रिया
उपरोक्त प्रस्तुत भाव अगले पृष्ठ २४३ पर चित्रित किया गया है ।
१. 'वामा'— बीजभावस्थितं विश्वं स्फुटीकर्तुं यदोन्मुखी ।
वामा विश्वस्य वमनादंकुशाकारतां गता ॥२
२. 'इच्छाशक्ति'—इच्छाशक्तिस्तदा सेयं पश्यन्ती वपुषा स्थिता ।
३. 'ज्ञानशक्ति'—ज्ञानशक्तिस्तथा ज्येष्ठा मध्यमा वागुदीरिता ॥
४. 'क्रियाशक्ति'— प्रत्यावृत्तिक्रमेणैव शृङ्गाटवपुरुज्ज्वला ।
क्रियाशक्तिस्तु रौद्रीयं वैखरी विश्वविग्रहा ॥
उक्त चार शक्तियाँ एवं पीठ—
भासनाद्विश्वरूपस्य स्वरूपे बाह्यतोऽपि च ।
एताश्चतस्रः शक्तयस्तु का पूजा ओम् इति क्रमात् ॥
१. भास्कराचार्य—'प्रकाश' टीका २. योगिनीहृदय
द्वितीयोऽंशः २४३
व्यापकता के तारतम्य में वाकचतुष्ट्य
पश्यन्तीवाक्
शक्ति → शिव
(विमर्श) (प्रकाश)
मध्यवाक्
बैखरीवाक् परावाक्
प्रकाशांश एवं निष्पत्ति
विमर्शांश का वाकचतुष्ट्य
सामरस्य
चिद्रश्मि (चेतनावाक्)
↓ ↓
प्रकाशांश अम्बिका परावाक् १. अम्बिका + शान्ता → 'परावाक्'
विमर्शांश शान्ता (मूलाधारस्थ)
चिद्रश्मि ↗ ↓ ↓
चिद्रश्मि (चेतनावाक्)
↓ ↓
प्रकाशांश वामा पश्यन्तीवाक् २. वामा + इच्छा → 'पश्यन्तीवाक्'
विमर्शांश इच्छाशक्ति (नाभिस्थ)
चिद्रश्मि ↗ ↓ ↓
चिद्रश्मि (चेतनावाक्)
↓ ↓
प्रकाशांश ज्येष्ठा मध्यमावाक् ३. ज्येष्ठा + ज्ञानशक्ति → 'मध्यमावाक्'
विमर्शांश ज्ञानशक्ति (अनाहत चक्रस्थ)
↓ ↓
चिद्रश्मि ↗ अचेतनवाक्, जड़वाक्,
मृतवाक्, क्षरवाक्, सुषुप्तवाक्
↓ ↓
प्रकाशांश रौद्री वैखरीवाक् ४. रौद्री + क्रियाशक्ति → 'बैखरीवाक्'
विमर्शांश क्रियाशक्ति (कण्ठगत जिह्वागत)
चिद्रश्मि ↗
चिद्रश्मि-शून्य चित्प्रकाश
विरहित = जड़वाक्
२४४ वरिवस्यारहस्ये
('का') = कामरूपपीठ ॥ 'पू' = पूर्णगिरि पीठ ॥ जा = जालंधर पीठ ॥
'ओ' = उड्डीयान, ओड्याण पीठ = 'का पू जा ओ' ॥
'पीठाःकन्दे पदे रूपे रूपातीते क्रमात् स्थिताः ॥'
इच्छा-ज्ञान क्रिया—शृङ्गाररूपमापन्नमिच्छाज्ञान क्रियात्मकम् ॥
आचार्य अभिनवगुप्तपादाचार्य 'तन्त्रालोक' में कहते हैं कि परा सूक्ष्मा
कुण्डलिनी शक्ति शिव के साथ सामरस्यरूपमध्यमन्थक भाव से संघट्टित होकर
उल्लसित होती है । उस उल्लास में तीन शक्तियाँ होती हैं—१. 'इच्छाशक्ति' २.
'ज्ञानशक्ति' ३. 'क्रियाशक्ति' । 'रौद्री शक्ति' को उन्मुद्रित करके कुण्डलिनी ही
'शृङ्गार' रूपा अम्बिकाशक्ति का आश्रय लेकर ओंकार के अवयव 'उ' (ऊकारात्मक)
चन्द्रकला का आकार धारण करती है ।¹ यही 'ज्येष्ठाशक्ति' होती है । (शशि-
बिन्दुओं से कालाग्नि रेफ बिन्दुओं की परम्परा से रेखा निकलती है । इस स्फुरण
से जो वर्णाकृति बनती है वही यह 'अ' अक्षर है ।)²
'अ' का मुख 'वामा' है । उसका सिर रौद्रीशक्ति है । उसकी बाहु 'अम्बिका'
है । उसका आयुध ज्येष्ठा शक्ति है ।
आकारस्य शिरोरौद्री वक्त्रं वामा प्रकीर्तिता ।
अम्बिका बाहुरित्युक्ता ज्येष्ठा चैवायुध स्मृता ॥'³
'इच्छाशक्ति' स्पन्दात्मिका होती है । इसमें बाह्य औन्मुख्य होता है । इसके
दो प्रकार हैं—१. सर्जन में अनारूषित इच्छामात्र रूपा २. प्रक्षुब्धता के कारण
प्रयत्न-प्रवृत्ता ॥४
'ज्ञानशक्ति'—प्रक्षुब्ध अवस्था के पूर्व स्वात्मनिष्ठ परामर्श था ('एक वीरक
परामर्श') । यह विश्व के कारण रूप में था । उसी परामर्श से विश्वोन्मेष रूप
बाह्यस्पन्द हुआ । उस रूप में अवस्थित उस परामर्श को 'ज्ञानशक्ति' कहते हैं जो
कि पञ्चम बीज के जन्म का कारण है । पर प्रमाता में सिसृक्षा का प्रत्यवमर्श होता
है । यही 'इच्छाशक्ति' है । 'प्रमातुः सिसृक्षात्मा परामर्श उदेति सेय मिच्छाख्या
शक्तिः ॥'५
चिन्ता ही इच्छा की प्रथम 'त्रुटि' है ।६
इच्छाशक्ति में १. सन्निकृष्ट २. विप्रकृष्ट भेद होते हैं । उसी प्रकार ज्ञान शक्ति
में भी दो भेद होते हैं—१. ज्ञेय का अनाधिक्य २. ज्ञेयाधिक्य । उन्मेष शक्ति ही
इच्छा शक्ति है । क्रिया निरञ्जना देवी है—'क्रिया देवी निरञ्जनम्'७ ज्ञानशक्ति
समस्तमन्त्रों की माँ है—"ज्ञानशक्तिः परा सूक्ष्मा मातृकां तां विदुर्बुधाः । सा योनिः
सर्वमन्त्राणां सर्वत्राणविपत्स्थिता ॥''८
१. तन्त्रालोक—जयरथकृत टीका 'विवेक' (तृ० आ० श्लोक ६७)
२-७. तन्त्रालोक—'विवेक' ८. नेत्रतन्त्र
द्वितीयोंऽशः २४५
परमशिव की पाँच शक्तियाँ हैं—१. चित्शक्ति २. आनन्दशक्ति ३. इच्छाशक्ति
४. ज्ञानशक्ति ५. क्रियाशक्ति। इनका स्वरूप क्या है?
प्रकाशरूपता ही चिच्छक्ति है—'प्रकाशरूपता हि विच्छक्तिः ॥'१ लेकिन
'प्रकाश' क्या है? अनन्योन्मुख विमर्श ही प्रकाश है—'प्रकाशश्च अनन्योन्मुखविमर्शः
अहमिति ॥'२ 'आनन्दशक्ति' क्या है? 'स्वातन्त्र्य ही आनन्द शक्ति है ॥' 'स्वातन्त्र्यं
आनन्दशक्तिः ॥'३ 'इच्छाशक्ति' क्या है ? 'तच्चमत्कारः इच्छाशक्तिः'४ 'ज्ञानशक्ति'
क्या है ? 'आमर्शात्मकता ही ज्ञान शक्ति है' : आमर्शात्मकता ज्ञानशक्ति 'आमर्श'
क्या है ? ईशत्तया वेद्योन्मुखता ही आमर्श है—'आमर्शश्च ईषत्तया वेद्योन्मुखता'५
'क्रियाशक्ति' क्या है? 'सर्वकारयोगित्वं क्रियाशक्तिः ॥' सर्वाकार योगित्व ही क्रिया
शक्ति है ।६ 'जन्ममरणविचार' नामक ग्रन्थ में इसी तथ्य की पुष्टि एक साथ करते
हुए कहा गया है कि—"एक एव अस्ति संविदात्मा महेश्वरः । तस्य प्रकाशरूपता
चिच्छक्तिः, स्वातंत्र्यम् आनन्दशक्तिः, तच्चमत्कारः इच्छाशक्तिः, आमर्शात्मकता
ज्ञानशक्ति, सर्वाकारयोगित्वं क्रियाशक्तिः ॥"७
(क) इस उपर्युक्त श्लोक में आचार्य भास्कर का कथन है कि—
१. वामा, इच्छा, ब्रह्मा, सरस्वती \ \ \ \ \ \ ⎧ ये तीनों शक्तियाँ एवं दम्पत्ति तीनों
२. ज्येष्ठा, ज्ञान, विष्णु, पृथ्वी \ \ \ \ \ \ \ ⎪ कूटो (वाग्भवकूट, कामराजकूट एवं
३. रौद्री, क्रिया, शिव, पार्वती \ \ \ \ \ \ \ \ ⎨ शक्तिकूट) के प्रतिनिधि या तीनों
\ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ ⎩ कूटों के वाच्य हैं ।
(ख) भास्करराय फिर कहते हैं कि—पञ्चदशाक्षरी मन्त्र में जो ईकार त्रय है
वह शान्ता एवं अम्बिकारूपा उक्त दम्पतित्रय एवं शक्तित्रय को सङ्केतित करता है ।
आचार्य भास्करराय कहते हैं कि—'प्रकाश' (शिव) की अंशभूता 'वामा'
'ज्येष्ठा' एवं 'रौद्री' शक्तियाँ ही ब्रह्मा, विष्णु एवं रुद्र के रूप में पुरुषाकारित हैं ।
उनकी समष्टि शान्तात्मिका है जो कि तुरीय शक्ति है । विमर्श (शक्ति) की
अंशभूता शक्तियाँ 'इच्छा' 'ज्ञान' एवं 'क्रिया' रूपा शक्तियाँ हैं । भार्या के रूप में
गृहीत भारती, पृथ्वी एवं रुद्राणी शक्तियाँ स्त्रीरूपा है । उनकी समष्टि जो कि
अम्बिकारूपा है वह 'तुरीय शक्ति' है । यहाँ पर प्रथम दम्पति (मिथुन) त्रय
ईकारविनिर्मुक्त कूटत्रय के वाचक हैं क्योंकि ईकारत्रय का तो 'तुरीयमिथुन' है ।
तीनों भारती आदि, योगिनीत्रय, सकुलादिक साधकत्रय, ब्रह्मादिक उपासक श्रेष्ठ
वीरेन्द्र—हल्लेखा विनिर्मुक्त कूटत्रय द्वारा क्रमानुसार प्रतिपादित हैं । हल्लेखाओं
(ह्रीं, ह्रीं, ह्रीं) का तो शिवशक्ति सामरस्यात्मक चतुर्थ मिथुन है । 'ह्रींकार
उभयात्मकः' ऐसा कहा गया है । वाच्यभूत योगिनी आदि से जन्य एवं युक्त ही
१. तन्त्रसार \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ २. प्रत्यभिज्ञाविमर्शिनी (३.१.४)
३-६. तन्त्रसार \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ ७. भट्टवामदेवाचार्य—'जन्ममरणविचार'
२४६ वरिवस्यारहस्ये
'मन्त्र' हुआ करते हैं । 'योगिनीहृदय' में कहा गया है—अक्षरार्थो हि भावार्थः
केवलः परमेश्वरी । योगिनीभिस्तथा वीरै वीरेन्द्रैः सर्वदा प्रिये । शिवशक्ति
समायोगाज्जनितो मन्त्रराजकः ॥'
एतमेर्वा मनसिनिधायाह—
यद्वा गीःसकलब्रह्मप्रभृतीनां त्रयं त्रयम् ।
त्रिकूटवाच्यं मायायास्तुरीयं मिथुनं मतम् ॥ ६६ ॥
(मिथुनत्रय एवं कूटत्रय में अंतसंबंध)
अथवा भारती एवं अन्य, सकल एवं अन्य, तथा ब्रह्मा एवं अन्य के त्रिकों
का त्रिक ('माया' = 'ह्रीं' शब्द से रहित) कूटत्रय का वाचक है । माया (ह्रींकार)
का (अर्थात् ह्रींकार के द्वारा इंगित) चतुर्थ मिथुन (शिवशक्तिरूप) है !। ६६ ।।
- प्रकाश *
अथ वा, वीरपदं योगिनीनामेव विशेषणमतल्लिङ्गम् । अत एव ब्रह्मादीनां
वीरपतिवाचकवीरेन्द्रपदेन निर्देशः । योगिनीवीरेन्द्रपदाभ्यां च शाक्तार्थे वक्ष्यमाणानां
षण्णामक्षराणां ब्रह्मभारत्यादिवाचकानां परामर्शः । शिवशक्तिसमायोगपदेन काम-
कलायाः परामर्शः, तस्यामुभयोगस्यानुपदं वक्ष्यमाणत्वात् । एवं सप्तभिरक्षरैस्त्रिरा-
वृत्तैर्मन्त्रराजो जनितः प्रादुर्भूत इत्यर्थः एतत्सप्तकपरिणामत्वान्मन्त्रो ऽपि तदात्मकः
प्रसारपरमार्थन्यायादिति भावः । न च मन्त्रयोत्पत्त्यङ्गीकारे ऽनादित्वभङ्गः, निर्विशेष-
ब्रह्मातिरिक्तस्य निखिलस्यापि सृष्टिप्रतिपादकशास्त्रप्रामाण्याज्जन्यत्वस्येष्टत्वेन सविशेष-
शक्तिवदजन्यत्वरूपानादित्वस्यानभिमतत्वात् । प्रवाहानादित्वं तु जन्यत्वाङ्गीकारे ऽपि
नानुपपन्नम्, कार्यमात्रस्य स्थूलसूक्ष्मरूपद्वयस्वीकारेणोत्पत्तेः पूर्वमपि कारणान्तः
सूक्ष्मरूपेणावस्थानस्य सत्कार्यवादिरभिरस्माभिरङ्गीकारेणानादित्वप्रतिपादकवचनानां
तत्परत्वेनाप्युपपत्तेः । प्रथमपक्षद्वये तु जनितपदादेरर्थो न स्वरसः । अत एवोत्तरग्रन्थे
भारत्यादिसप्तकसमष्टिरूपायाः परदेवताया मन्त्राभेदप्रतिपादनं सङ्गच्छते, वाचकाक्षर-
समष्ट्यात्मकमन्त्रस्य वाच्यार्थ समष्ट्यात्मकपरदेवताभेदस्य वाच्यवाचकयोरभेदवादि-
नामस्माकं न्यायसिद्धत्वेन संदर्भशुद्धेः । यथा—
'तन्मयीं परमानन्दनन्दितां स्पन्दरूपिणीम् ।
निसर्गसुन्दरीं देवीं ज्ञात्वा स्वैरमुपासते ॥
शिवशक्त्यात्मसंघट्टरूपे ब्रह्मणि शाश्वते ।
तत्तथाप्रसराश्लेषशालिन्यैन्द्रोपलक्षिते ॥
ज्ञातुर्ज्ञानमयाकारकरणात्मनरूपिणीम् ।
तेषां समष्टिरूपेण परा शक्तिस्तु मातृका ॥'
इति । तन्मयीं मन्त्रराजाभिन्नाम् । 'आनन्दमयः', 'चिन्मयः', इतिवदभेदेमयट् ।
अन्ये तु 'तुरीयकूटस्यार्थमाह—तन्मयीमिति । चतुर्थमिथुनवाचकत्रिबीजसमष्टिरूपमन्त्र-
द्वितीयोऽंशः २४७
वाच्यमित्यर्थः' इति व्याचक्षते । तन्नातीव संदर्भशुद्धं वाच्यार्थे मयदभावश्चेत्युपेक्ष्यम् ।
स्पन्दः षट्त्रिंशत्तत्वात्मना परिणामः, तद्रूपिणीं तदभिन्नाम् । एतेन देवताभिन्नविश्वस्यापि
मन्त्राभेदः सूचितः । अव्याकृतनामरूपप्रपञ्चस्योत्पत्त्युन्मुखतैव स्पन्दोन्मेषव्याकरणादि-
शब्दैर्व्यवह्रियते 'नान्यत् किञ्चन मिषत्', 'नामरूपे व्याकरण्वाणि', 'न खलु कुशलः
स्पन्दितुमपि' इत्यादौ । तेनाव्याकृतनामरूपजगत एव स्पन्द इति प्रायेण तन्त्रेषु
व्यवहारः । इत्थं मन्त्रदेवताजगतामभेदमनुसंदधानो मन्त्रं जपेदिति विधत्ते—स्वैरमुपासत
इति । पञ्चमो ऽयं लकारो लिङर्थे । 'मुखं व्यादाय स्वपिति' इतिवत् समानकालिकत्वे
ऽपि 'ज्ञात्वा' इत्यत्र क्त्वाप्रत्ययः । एवं देवतायां मन्त्राभेदं युक्तिभिः प्रतिपाद्य
मन्त्रपदस्यावयवशक्त्तिरपि समस्तीति प्रदर्शयति—शिवेत्यादिसार्धश्लोकेन । शिव-
शक्त्यात्मनोः संघट्टः सामरस्यं तद्रूपे । शाश्वते ऽनादिनिधने । तस्य प्रथायाः पृथुत्वेन
प्रसरो जगद्रूपः, तदाश्लेषशालिन्यप्यैन्द्रेण जगदैश्वर्येण काकेनेवोपलक्ष्यते, न तु विशिष्टे ।
विषयत्व सप्तम्यर्थः । तथा च सत्यत्वज्ञानत्वाद्युपलक्षितशुद्धब्रह्मैकविषयक-
निर्विकल्पकज्ञानवतः साधकपुंगवस्य ज्ञानमयः स्वसंविद्रूपो ब्रह्मभावो य आकार-
स्तत्करणान्मन्तारमुक्तज्ञानरूपमननशालिनं त्रायते भयजनकद्वितीयपदार्थमात्रनिरासादिति
मन्त्रपदावयवार्थः । तद्रूपिणीमिति विध्यन्तर्गतदेवीपदस्य विशेषणम् । मन्त्र इति पदस्य
देव्यामनुगत्तिमुपपाद्य तत्पदार्थभूतं पञ्चदश्यभिन्नत्वं संमुग्धाकारेण प्रतिज्ञातपूर्वमपि हेतुना
द्रढयति—तेषामिति । तुशब्दो ऽत्र हेत्वर्थकः । यतो भारत्यादीनां समष्टिरूपेणोपलक्षिता
माता, ततस्तस्यां तद्वाचकाक्षरसमष्ट्यात्मकविद्याभेद उपपद्यत इति भावः । अथ वा,
मन्त्रपदस्यावयवशक्त्या प्रवृत्तिमपपाद्य समुदायशक्त्यापि तामुपपादयितुं मन्त्रराज-
पदशक्यतावच्छेदकं भारत्यादिसप्तकसमिष्टत्वं(?) परदेवतायामाह—तेषामिति ।
समष्टीति भावप्रधानो निर्देशः । समष्टित्वेन शक्यतावच्छेदकरूपेण युक्ता यतः
परदेवता, ततो रूढ्यापि मन्त्रराजपदवाच्यत्वं युक्तम् । तेन च तयोरभेदो ऽपि युज्यत
इति भावः ।। ६६ ।।
- सरोजिनी *
मिथुनत्रय एवं कूटत्रय में अभेदात्मकता प्रतिपादन
१. ब्रह्मा और भारती (अर्थात् वामा + इच्छाशक्ति) ┐
२. हरि और क्षिति (अर्थात् ज्येष्ठा + ज्ञानशक्ति) ├ 'मिथुनत्रय' कहे गए हैं ।
३. शिव और अपर्णा (अर्थात् रौद्री + क्रियाशक्ति) ┘
३ कूट : १. वाग्भवकूट ┐
२. कामराजकूट ├ मिथुनत्रय कूटत्रय के वाच्य हैं ।
३. शक्तिकूट ┘
मिथुनत्रय = कूटत्रय ।।
'कूटत्रयात्मिकां देवीं समष्टिव्यष्टिरूपिणीम्' कहकर कूटत्रय की देव्यात्मकता का
प्रतिपादन भी किया गया है ।