वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)
Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary
भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा
DevanagariHindipublished530 पृष्ठ
पृष्ठ 343, कुल 530 में से
संदर्भ में पढ़ेंपृष्ठ 343
द्वितीयोंऽशः २४१
कूटद्वितये शेषं पूर्ववदुन्नेयमिति तु विद्यायाः ।
गायत्र्यर्थस्त्रिपुरोपनिषदि कथितस्तथैव भागवते ॥ ६३ ॥
(कूटद्वय के शेष अक्षरों के उद्धार की प्रक्रिया एवं गायत्री विद्या की अर्थ-पद्धति)
कूटद्वय (द्वितीय एवं तृतीय) के शेषाक्षरों का उद्धार (भी) पूर्वोक्त रीति से
करना चाहिए । त्रिपुरोपनिषद एवं देवी भागवत पुराण में गायत्री विद्या का अर्थ उसी
प्रकार (इसी के अनुरूप) कहा गया है ॥ ६३ ॥
- सरोजिनी *
प्रथमकूट का उद्धार द्वितीय एवं तृतीय कूट की ही रीति से किया जाना
चाहिए ॥
अथ योगिनीहृदये कथितान् भावार्थादीन् षडर्थानाह—
वामेच्छे ब्रह्मभारत्यौ ज्येष्ठाज्ञाने हरिक्षिती ।
रौद्रीक्रिये शिवापर्णे इत्येतन्मिथुनत्रयम् ॥ ६४ ॥
त्रिभिः कूटैः क्रमाद्वाच्यमीकारत्रितयेन तु ।
एतत्त्रयसमष्ट्यात्म वाच्यं शान्ताम्बिकात्मकम् ॥ ६५ ॥
(युगलत्रय, कूटत्रय एवं ईकारत्रय—एक विवेचन)
वामा एवं इच्छा से अभिन्न ब्रह्मा एवं सरस्वती, ज्येष्ठा एवं ज्ञान से अभिन्न
विष्णु एवं पृथ्वी तथा रौद्री एवं क्रिया से अभिन्न शिव एवं पार्वती—ये तीनों
युगल क्रमशः तीनों कूटों द्वारा सङ्केतित हैं । इन तीन की समष्टियाँ (पुरुष तत्त्व
एवं नारी तत्त्व निर्मित समष्टित्रय) जो शान्ता एवं अम्बिकारूपा हैं—ईकारत्रय द्वारा
सङ्केतित हैं ॥ ६४-६५ ॥ - प्रकाश *
प्रकाशस्यांशभूता वामाज्येष्ठारौद्र्यः शक्तियस्तिस्रो ब्रह्मविष्णुरुद्राः पुंरूपाः ।
तत्समष्टिः शान्तात्मिका शक्तिस्तुरीया । विमर्शस्यांशभूता इच्छाज्ञानाक्रियाः शक्तयस्ति-
स्रस्तद्भार्यात्वेन प्रसिद्धा भारतीपृथिवीरुद्राण्यः स्त्रीरूपाः । तत्समष्टिरम्बिकात्मिका
शक्तिस्तुरीया । अत्र च प्रथममिथुनत्रयमीकारविनिर्मुक्तकूटत्रयस्य क्रमेणार्थः ।
ईकाराणां तु तुरीयमिथुनमर्थः । वक्ष्यमाणे शाक्तार्थे त्वेकैकस्मिन्नपि कूटे रेफान्तवर्ण-
षट्कस्यापि मिथुनत्रयमर्थ इति तस्माद्भेदः । तदुक्तं योगिनीहृदये—
'अक्षरार्थो हि भावार्थः केवलः परमेश्वरी ।
योगिनीभिस्तथा वीरैर्वीरेन्द्रैः सर्वदा प्रिये ।
शिवशक्तिसमायोगाज्जनितो मन्त्रराजकः ॥'
इति । व्याख्यातं चेदममृतानन्दयोगिभिः—'भारत्यादिभियोगिनीभिर्ब्रह्मादिभि-
१६ वरि.