वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

२४६ वरिवस्यारहस्ये
'मन्त्र' हुआ करते हैं । 'योगिनीहृदय' में कहा गया है—अक्षरार्थो हि भावार्थः
केवलः परमेश्वरी । योगिनीभिस्तथा वीरै वीरेन्द्रैः सर्वदा प्रिये । शिवशक्ति
समायोगाज्जनितो मन्त्रराजकः ॥'
एतमेर्वा मनसिनिधायाह—
यद्वा गीःसकलब्रह्मप्रभृतीनां त्रयं त्रयम् ।
त्रिकूटवाच्यं मायायास्तुरीयं मिथुनं मतम् ॥ ६६ ॥
(मिथुनत्रय एवं कूटत्रय में अंतसंबंध)
अथवा भारती एवं अन्य, सकल एवं अन्य, तथा ब्रह्मा एवं अन्य के त्रिकों
का त्रिक ('माया' = 'ह्रीं' शब्द से रहित) कूटत्रय का वाचक है । माया (ह्रींकार)
का (अर्थात् ह्रींकार के द्वारा इंगित) चतुर्थ मिथुन (शिवशक्तिरूप) है !। ६६ ।।

• प्रकाश *
  अथ वा, वीरपदं योगिनीनामेव विशेषणमतल्लिङ्गम् । अत एव ब्रह्मादीनां
  वीरपतिवाचकवीरेन्द्रपदेन निर्देशः । योगिनीवीरेन्द्रपदाभ्यां च शाक्तार्थे वक्ष्यमाणानां
  षण्णामक्षराणां ब्रह्मभारत्यादिवाचकानां परामर्शः । शिवशक्तिसमायोगपदेन काम-
  कलायाः परामर्शः, तस्यामुभयोगस्यानुपदं वक्ष्यमाणत्वात् । एवं सप्तभिरक्षरैस्त्रिरा-
  वृत्तैर्मन्त्रराजो जनितः प्रादुर्भूत इत्यर्थः एतत्सप्तकपरिणामत्वान्मन्त्रो ऽपि तदात्मकः
  प्रसारपरमार्थन्यायादिति भावः । न च मन्त्रयोत्पत्त्यङ्गीकारे ऽनादित्वभङ्गः, निर्विशेष-
  ब्रह्मातिरिक्तस्य निखिलस्यापि सृष्टिप्रतिपादकशास्त्रप्रामाण्याज्जन्यत्वस्येष्टत्वेन सविशेष-
  शक्तिवदजन्यत्वरूपानादित्वस्यानभिमतत्वात् । प्रवाहानादित्वं तु जन्यत्वाङ्गीकारे ऽपि
  नानुपपन्नम्, कार्यमात्रस्य स्थूलसूक्ष्मरूपद्वयस्वीकारेणोत्पत्तेः पूर्वमपि कारणान्तः
  सूक्ष्मरूपेणावस्थानस्य सत्कार्यवादिरभिरस्माभिरङ्गीकारेणानादित्वप्रतिपादकवचनानां
  तत्परत्वेनाप्युपपत्तेः । प्रथमपक्षद्वये तु जनितपदादेरर्थो न स्वरसः । अत एवोत्तरग्रन्थे
  भारत्यादिसप्तकसमष्टिरूपायाः परदेवताया मन्त्राभेदप्रतिपादनं सङ्गच्छते, वाचकाक्षर-
  समष्ट्यात्मकमन्त्रस्य वाच्यार्थ समष्ट्यात्मकपरदेवताभेदस्य वाच्यवाचकयोरभेदवादि-
  नामस्माकं न्यायसिद्धत्वेन संदर्भशुद्धेः । यथा—
  'तन्मयीं परमानन्दनन्दितां स्पन्दरूपिणीम् ।
  निसर्गसुन्दरीं देवीं ज्ञात्वा स्वैरमुपासते ॥
  शिवशक्त्यात्मसंघट्टरूपे ब्रह्मणि शाश्वते ।
  तत्तथाप्रसराश्लेषशालिन्यैन्द्रोपलक्षिते ॥
  ज्ञातुर्ज्ञानमयाकारकरणात्मनरूपिणीम् ।
  तेषां समष्टिरूपेण परा शक्तिस्तु मातृका ॥'
  इति । तन्मयीं मन्त्रराजाभिन्नाम् । 'आनन्दमयः', 'चिन्मयः', इतिवदभेदेमयट् ।
  अन्ये तु 'तुरीयकूटस्यार्थमाह—तन्मयीमिति । चतुर्थमिथुनवाचकत्रिबीजसमष्टिरूपमन्त्र-