वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

द्वितीयोऽंशः २४७
वाच्यमित्यर्थः' इति व्याचक्षते । तन्नातीव संदर्भशुद्धं वाच्यार्थे मयदभावश्चेत्युपेक्ष्यम् ।
स्पन्दः षट्त्रिंशत्तत्वात्मना परिणामः, तद्रूपिणीं तदभिन्नाम् । एतेन देवताभिन्नविश्वस्यापि
मन्त्राभेदः सूचितः । अव्याकृतनामरूपप्रपञ्चस्योत्पत्त्युन्मुखतैव स्पन्दोन्मेषव्याकरणादि-
शब्दैर्व्यवह्रियते 'नान्यत् किञ्चन मिषत्', 'नामरूपे व्याकरण्वाणि', 'न खलु कुशलः
स्पन्दितुमपि' इत्यादौ । तेनाव्याकृतनामरूपजगत एव स्पन्द इति प्रायेण तन्त्रेषु
व्यवहारः । इत्थं मन्त्रदेवताजगतामभेदमनुसंदधानो मन्त्रं जपेदिति विधत्ते—स्वैरमुपासत
इति । पञ्चमो ऽयं लकारो लिङर्थे । 'मुखं व्यादाय स्वपिति' इतिवत् समानकालिकत्वे
ऽपि 'ज्ञात्वा' इत्यत्र क्त्वाप्रत्ययः । एवं देवतायां मन्त्राभेदं युक्तिभिः प्रतिपाद्य
मन्त्रपदस्यावयवशक्त्तिरपि समस्तीति प्रदर्शयति—शिवेत्यादिसार्धश्लोकेन । शिव-
शक्त्यात्मनोः संघट्टः सामरस्यं तद्रूपे । शाश्वते ऽनादिनिधने । तस्य प्रथायाः पृथुत्वेन
प्रसरो जगद्रूपः, तदाश्लेषशालिन्यप्यैन्द्रेण जगदैश्वर्येण काकेनेवोपलक्ष्यते, न तु विशिष्टे ।
विषयत्व सप्तम्यर्थः । तथा च सत्यत्वज्ञानत्वाद्युपलक्षितशुद्धब्रह्मैकविषयक-
निर्विकल्पकज्ञानवतः साधकपुंगवस्य ज्ञानमयः स्वसंविद्रूपो ब्रह्मभावो य आकार-
स्तत्करणान्मन्तारमुक्तज्ञानरूपमननशालिनं त्रायते भयजनकद्वितीयपदार्थमात्रनिरासादिति
मन्त्रपदावयवार्थः । तद्रूपिणीमिति विध्यन्तर्गतदेवीपदस्य विशेषणम् । मन्त्र इति पदस्य
देव्यामनुगत्तिमुपपाद्य तत्पदार्थभूतं पञ्चदश्यभिन्नत्वं संमुग्धाकारेण प्रतिज्ञातपूर्वमपि हेतुना
द्रढयति—तेषामिति । तुशब्दो ऽत्र हेत्वर्थकः । यतो भारत्यादीनां समष्टिरूपेणोपलक्षिता
माता, ततस्तस्यां तद्वाचकाक्षरसमष्ट्यात्मकविद्याभेद उपपद्यत इति भावः । अथ वा,
मन्त्रपदस्यावयवशक्त्या प्रवृत्तिमपपाद्य समुदायशक्त्यापि तामुपपादयितुं मन्त्रराज-
पदशक्यतावच्छेदकं भारत्यादिसप्तकसमिष्टत्वं(?) परदेवतायामाह—तेषामिति ।
समष्टीति भावप्रधानो निर्देशः । समष्टित्वेन शक्यतावच्छेदकरूपेण युक्ता यतः
परदेवता, ततो रूढ्यापि मन्त्रराजपदवाच्यत्वं युक्तम् । तेन च तयोरभेदो ऽपि युज्यत
इति भावः ।। ६६ ।।

• सरोजिनी *
  मिथुनत्रय एवं कूटत्रय में अभेदात्मकता प्रतिपादन
  १. ब्रह्मा और भारती (अर्थात् वामा + इच्छाशक्ति) ┐
  २. हरि और क्षिति (अर्थात् ज्येष्ठा + ज्ञानशक्ति) ├ 'मिथुनत्रय' कहे गए हैं ।
  ३. शिव और अपर्णा (अर्थात् रौद्री + क्रियाशक्ति) ┘
  ३ कूट : १. वाग्भवकूट ┐
  २. कामराजकूट ├ मिथुनत्रय कूटत्रय के वाच्य हैं ।
  ३. शक्तिकूट ┘
  मिथुनत्रय = कूटत्रय ।।
  'कूटत्रयात्मिकां देवीं समष्टिव्यष्टिरूपिणीम्' कहकर कूटत्रय की देव्यात्मकता का
  प्रतिपादन भी किया गया है ।