वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

२३० वरिवस्यारहस्ये
भिन्नपदत्वभ्रमः कार्यः, सुब्रह्मण्यानिगदे 'परोरजास्ते पञ्चमः पादः' इति प्रयोगात्।
सावदोमित्यस्य सवदोऽवदश्च यः प्रणवः। वक्तुं शक्यो वक्तुमशक्यश्चेत्यर्थः। शब्दैः
शक्तिमर्यादया न बोध्यः, शक्यतावच्छेदकधर्ममात्रस्य परतत्त्वे विरहात्। लक्षणया तु
बोध्यः, सत्यज्ञानादिपदशक्यविशिष्टतादात्म्यसंबन्धशालित्वात्। 'यतो वाचो निवर्तन्ते'
इति श्रुतेः, 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः, 'लक्ष्यार्था लक्षणागम्या' इत्यादिसमृतेश्च। प्रणवार्थः
परतत्त्वमकारोकारमकारैर्ब्रह्मविष्णुरुद्रात्मकम्। एतावानप्यर्थो हल्लेखायाः। हकारस्य
हृदयमर्थः। तत्र ई गतेत्यर्थः। 'इट्किट्कटी गतौ' इत्यत्र प्रश्लिष्टोऽयं धातुः। अत
एव 'हृदयागारवासिनी हल्लेखा' इति श्रुतिः। एवं चायमर्थो गायत्र्याः प्रथमकूटस्य च
संपन्नः—सर्वजगत्सिसृक्षारूपकामनावान् कामेश्वरः, जगत्कारणरूपा कामेश्वरी, शिवः
सर्वान्तर्यामी सर्वाधारः पञ्चमहाभूताद्यात्मना परिणतः परवस्तुमात्रविषयकनिर्विकल्पक-
ज्ञानजनको निरञ्जनो निर्गुणो वेदैर्लक्षणया गम्यः शक्त्या त्वगम्यो ब्रह्मविष्णुरुद्रात्मा
परतत्त्वमिति॥ ६०-६१॥

• सरोजिनी *
  (क)—वाग्भवकूट एवं गायत्री मन्त्र में समन्वय—पञ्चदशाक्षरी मन्त्र एवं
  गायत्री मन्त्र—अर्थात् दोनों में एकात्मता, एकार्थता, एकोद्देश्यता एवं अभिन्नता है—
  इसका प्रतिपादन उपनिषदों में भी किया गया है।—त्रिपुराताप न्युपनिषद 'पञ्चदशी'
  के वाग्भवकूट के साथ गायत्री मन्त्र के समन्वय की पुष्टि निम्न रूप से करता है—
  “महामनुसमुद्भवं तदिति ब्रह्म शाश्वतं परो भगवान् निर्लक्षणो निरञ्जनो
  निरूपाधिराधिरहितो देव उन्मीलते पश्यति विकास्ते चैतन्यभावं कामयत इति स एको
  देवः शिवरूपी दृश्यत्वेन विकास्ते यतिषु यज्ञेषु योगिषु कामयते कामं जायते। स
  एष निरञ्जनोऽकामतवेनोज्जृंभते अ क च ट त प य शान् सृजते। तस्मादीश्वरः
  कामोऽभिधीयते। तत्परिभाषया कामः ककारं व्याप्नोति। काम एवेदं तत्तदिति ककारो
  गृह्यते। तस्मात्तत्पदार्थ इति य एवं वेद॥ 'क' = कामेश्वर॥ 'तत्' (गायत्री मन्त्र
  का एक पद) = परमात्मा।
  'ए' = 'पञ्चदशाक्षरी मन्त्र' का 'ए' वर्ण एवं गायत्री मन्त्र
  “ए” = कामेश्वरी॥ (पञ्चदशाक्षरी)
  “सवितुर्वरेण्यं”—(गायत्री मन्त्र)—सवितुर्वरेण्यमितिषूङ्प्राणिप्रसवे सविता
  प्राणिनः सूते प्रसूते शक्तिः सूते ॥ ८ ॥ त्रिपुरा शक्तिराद्येयं त्रिपुरा परमेश्वरी।
  महाकुण्डलिनी देवी जातवेदसमण्डलम् ॥ ९ ॥ योऽधीते सर्वं व्याप्यते। त्रिकोण
  शक्तिरेकारेण महाभागेन प्रसूते। तस्मादेकार एवा गृह्यते ॥ १० ॥
  “वरेण्यं” श्रेष्ठं भजनीयमक्षरं नमस्कार्यम्। तस्माद्वरेण्य मेकाराक्षरं गृह्यत इति
  य एवं वेद ॥ ११ ॥
  “भर्गो देवस्य धीमहि”—इत्येव व्याख्यास्यामः। धकारो धारणा॥ धियैव
  धार्यते भगवान् परमेश्वरः। भर्गो देवो मध्यवर्ति तुरीयमक्षरं साक्षात्तुरीयं सर्व