कथासरित्सागर : प्रथम खण्ड (लम्बक १ से ५)
Kathasaritsagara Part 1 (Lambaka 1–5)
महाकवि सोमदेव भट्ट द्वारा
स्रोत: कथासरित्सागर : प्रथम खण्ड (लम्बक १ से ५) · बिहार राष्ट्रभाषा परिषद्, पटना · 1960 (उद्गम)
षष्ठ लम्बक १५१
षष्ठ लम्बक १५१
उन वैतालों के साथ क्या मित्रता जो हँसते-हँसते प्राण ले लेते हैं। इसलिए हे राजपुत्री
मेरी मित्रता में ऐसा विघ्न न करना ।। १५३।।
भवन की छत पर सोमप्रभा से इस प्रकार की कथा सुनकर कलिङ्गसेना स्नेह के साथ
सखी से कहने लगी ।। १५४।।
सखि ये राजपुत्र पिशाच हैं राजपुत्र नहीं। इनको वश में रखना कठिन कार्य है।
पिशाच को कठिनता से वश में रखने की एक कथा मैं तुम्हे सुनाती हूँ सुनो ।। १५५।।
पिशाच और ब्राह्मण की कथा
पूर्वकाल में मङ्गलस्थल नामक ग्राम में एक ब्राह्मण रहता था। वह कभी दुर्दशाग्रस्त
होकर लकड़ियाँ लेने जंगल में गया ।। १५६।।
वहाँ पर दैववश कुल्हाड़े से फाड़ी जाती हुई लकड़ी का एक टुकड़ा उसकी जाँघ के भीतर
घुस गया। रक्त निकल जाने के कारण बेहोश पड़े हुए उसे किसी परिचित व्यक्ति ने उठाकर घर
पर लाकर रख दिया ।। १५७-१५८ ।।
घर पर घबराई हुई उसकी पत्नी ने उसका रक्त धोकर उसकी जाँघ पर पट्टी
बाँध दी। उसकी निरन्तर चिकित्सा करने पर भी वह घाव दिनों दिन बढ़ता ही गया और
वह नाड़ी-व्रण (नासूर) बन गया ।। १५९-१६० ।।
नाड़ीव्रण हो जाने के कारण खिन्न वह दरिद्र ब्राह्मण मरण को तैयार हो गया। तब
उसके किसी मित्र ब्राह्मण ने आकर एकान्त में उससे कहा—'यज्ञदत्त नामक मेरा मित्र अत्यन्त
निर्धन होकर भी पिशाच की साधना से धन प्राप्त करके सुखी हो गया। इस साधना को उसने मुझे
भी बताया है। अतः तुम भी पिशाच की साधना करो वह तुम्हारे इस व्रण को भर
देगा ।। १६१-१६३।।
ऐसा कहकर उसने उसे मन्त्र बता दिया और उसकी साधना-क्रिया भी इस प्रकार बताई—
'रात के पिछले पहर में उठकर केशों को खोलकर नंगे होकर, बिना स्नान किये ही दो मुट्ठी
चावल दोनों हाथों में लेकर मन्त्र का जप करते हुए चौराहा पर जाना। वहाँ पर दो मुट्ठी चावल
रखकर मौन होकर लौट आना और लौटते हुए पीछे नहीं देखना ।। १६४-१६६।।
३५२ कथासरित्सागर
३५२ कथासरित्सागर
एवं कुरु सदा यावत् पिशाचो व्यक्ततां गतः ।
अह हि हन्मि ते व्याधिमिति त्वा वक्ष्यति स्वयम् ॥१६७॥
ततोऽभिनन्देस्तं साध्यं तव रोगं हरिष्यति ।
इत्युक्तस्तेन मित्रेण स द्विजस्तत्तथाकरोत् ॥१६८॥
ततः सिद्धं पिशाचं स तस्यार्तस्य महौषधीः ।
हिमाचलेन्द्रादानीय रोपयामास तं व्रणम् ॥१६९॥
जगाद च प्रहृष्टं तं सोऽथ रुग्णग्रहो द्विजम् ।
देहि व्रणं द्वितीयं मे यावत् रोपयाम्यहम् ॥१७०॥
न चेदुत्सृजाम्यन्यं ते शरीरं संहरामि वा ।
तच्छ्रुत्वा स द्विजो भीतः सद्यो मुक्त्यर्थं तमभ्यधात् ॥१७१॥
व्रणं द्वितीयं दास्यामि सप्तभिस्ते दिनैरिति ।
ततस्तेनोज्झितः सोऽभून्निराशो जीविते द्विजः ॥१७२॥
इत्युक्त्वा विरता मध्यादशखीलाख्यानसञ्ज्ञया ।
कलिङ्गसेना भूयः सावादीत्सोमप्रभामित्थम् ॥ १७ ॥
ततो व्रणान्तराभावादार्तं विप्रमुवाच तम् ।
दृष्ट्वा पृष्ट्वा च दुहिता विवन्धा मृतभर्तृका ॥१७४॥
वञ्चयेदहं पिशाचं तं गच्छ त्वं ब्रूहि तं पुनः ।
नाडीव्रणो मद्धुहितुर्भर्वतारोप्यतामिति ॥१७५॥
तच्छ्रुत्वा मुदितो गत्वा तथैवोक्त्वा च स द्विजः ।
अनेषीद्दुहितुस्तस्याः पिशाचं तं ततोऽन्तिकम् ॥१७६॥
सा च तस्य पिशाचस्य वराङ्गं स्वमदर्शयत् ।
रोपयेमं व्रणं भद्र ममेति ब्रुवती रहः ॥१७७॥
स च मूढः पिशाचोऽस्या वराङ्गे सततं ददौ ।
पिण्डीलेपादि न स्वासीत्स तं रोपयितुं क्षमः ॥१७८॥
त्रिदिनं विश्रस्तस्याः स कृत्वा जङ्घे निरामयां ।
किस्विन्न गह्वरीयं मे तद्वराङ्गं व्यलोकयत् ॥१७९॥
यावद्द्वितीयं तस्याथ स पायुव्रणमैक्षत ।
तं दृष्ट्वैव च सम्भ्रान्तः स पिशाचो व्यचिन्तयत् ॥१८०॥
षष्ठ लम्बक ६५३
षष्ठ लम्बक ६५३
जबतक पिशाच प्रकट होकर स्वयं यह न कहे कि मैं तुम्हारे घाव को अच्छा कर देता हूँ
तबतक बोलना नहीं। उसके कहने पर उसका अभिनन्दन करना वह तुम्हारा रोग अच्छा कर
देगा'। मित्र के कहने पर उस ब्राह्मण ने ऐसा ही किया। फलतः वह पिशाच सिद्ध हो गया।
तदनन्तर उसने हिमाचल से औषधि लाकर उससे उस नाड़ीव्रण (नासूर) को अच्छा कर दिया।
घाव के अच्छे हो जाने पर ग्रह के समान लगा हुआ वह पिशाच कहने लगा—'मुझे दूसरा घाव
दो तो मैं उसे अच्छा करूँ॥१६७—१६९॥
अन्यथा मैं कोई अनर्थ कर डालूँगा या तुम्हें मार डालूँगा'। यह सुनकर उस भयभीत
ब्राह्मण ने शीघ्र ही पीछा छुड़ाने के लिए कहा—'मैं सात दिनों में तुम्हें दूसरा घाव दूँगा'। इस
प्रकार पिशाच से मुक्त वह ब्राह्मण जीवन के प्रति निराश हो गया॥१७०—१७२॥
इतना कहकर कलिङ्गसेना मध्य में ही अभीष्ट कथा आन के कारण लज्जा से चुप हो
गई और सोमप्रभा से फिर कहने लगी॥१७३॥
दूसरा व्रण (घाव) मिलने न अत्यन्त पीड़ित अपने पिता को देखकर ब्राह्मण की चतुर
और विपश्चा कन्या सब सब बात जानकर इससे बोली—'मैं उस पिशाच को ठग लूँगी। तुम
उससे जाकर कह दो कि मेरी कन्या को नाड़ीव्रण (नासूर) है उसे भर दो'॥१७४-१७५॥
यह सुनकर प्रसन्न ब्राह्मण पिशाच के जाकर उसी प्रकार बोला और उसे अपनी कन्या के
पास ले आया॥१७६॥
उस कन्या ने उस पिशाच को एकान्त में अपना गुह्याङ्ग (जननन्द्रिय) दिखाते हुए कहा
इसे भर दो॥१७७॥
उस मूर्ख पिशाच ने उसके गुह्याङ्ग पर औषधि रस आदि अनेक प्रयोग किये किन्तु वह
उसे भर न कर पाया॥१७८॥
कुछ दिनों के पश्चात् वह आकर उसने उस कन्या के स्तनों पर कण्ठ का गहना उसे
भली भाँति देखना चाहा था कि वह व्रण क्यों नहीं भर रहा है इतने में ही उसे उसका दूसरा व्रण
(स्तनद्वय) दिखाई पड़ा। उसे देखकर घबड़ाया हुआ मूर्ख पिशाच सोचने लगा॥१७९-१८०॥
१५४ कथासरित्सागर
१५४ कथासरित्सागर
एको न रोपितो यावदुत्पन्नोऽस्य व्रणोऽपर।
सत्यं प्रवादो यच्छिद्रेष्वनर्था यान्ति भूरिताम् ॥१८१॥
प्रभवन्ति यतो लोकाः प्रलयं यान्ति येन च।
ससार वर्त्म विवृतं कः पिधातुं तदीश्वरः ॥१८२॥
इत्यालोच्य विरुद्धाथेसिद्धया मन्त्रनश्वयुया।
स पिशाचस्ततो मूर्खं पलाय्यावर्शनं ययौ ॥१८३॥
एवं च बद्धमित्वा तं पिशाचं मोषितस्तया।
दुहित्रा स द्विजस्तस्मै रोगोत्तीर्णो यथासुखम् ॥१८४॥
इत्य पिशाचास्तत्तुत्या बाला राजसुताश्च ये।
ते सिद्धा अप्यनर्थाय सखि रक्ष्यास्तु बुद्धिभि ॥१८५॥
राजपुत्र्यः कुलीनास्तु नैतादृश्यः श्रुता क्वचित्।
अतोऽन्यथा न भव्यं ते सखि मत्संगतं प्रति ॥१८६॥
एवं कलिङ्गसेनाया मुखाच्छ्रुत्वा यथाक्रमम्।
सहासाचित्रमधुर सोर्प सोमप्रभा ययौ ॥१८७॥
इतो मे षष्टियोजन्यां गृहं याति च वासरः।
चिरं स्थितास्मि सतन्वि यामीत्यैतामुवाच च ॥१८८॥
गतोऽस्तगिरिशेखरं व्रजति वासरोशे धर्न
सखीं पुनरुपागमत्क्षणमिनी समापृच्छ्य ताम्।
क्षण अनितविस्मया गगनमार्गमुत्पत्य सा
जगाम वसतिं निजां प्रसभमत्र सोमप्रभा ॥१८९॥
विलोक्य च तदद्भुतं बहुवितर्कमत्यद्भुतम्
प्रविद्य समचिन्तयत् किम कलिङ्गसेना च सा।
न वेद्मि किमसावहो मम सखी हि सिद्धाङ्गना
भवत्यथवाप्सराः किमथवापि विद्याधरी ॥१९०॥
दिव्या तावदियं मवरयवितथं व्योमाप्रमच्छासिणी
दिव्या यान्ति च मानुषीभिरसमस्नेहानुसा सङ्गतिम्।
भेजे किं नृपते पृथोस्तनयया सख्यं न सारून्धती
तत्क्षीरण्या पृथुरानिगाय सुरभि स्वर्गाप्र किं भूतले ॥१९१॥
तत्क्षीरपानतो न किं पुनरसौ भ्रष्टोऽपि यातो दिवं
सम्भूताश्च तत प्रभृत्यविवणा गायो न किं भूतले।
तद्भाग्यास्मि शुभोदयादुपगता दिव्या मतीयं मम
प्रातः स्वान्वयनामनी मुनिपुणं प्रक्ष्यामि तामागताम् ॥१९२॥
षष्ठ लम्बक १५५
षष्ठ लम्बक १५५
अभी तक एक घाव तो भरा नहीं तबतक यह दूसरा घाव उत्पन्न हो गया। यह कहावत
सच है कि छिद्रों में अधिक अनर्थ होते हैं। जिस संसार-मार्ग से लोग जाते हैं और नष्ट होते हैं
भला उस संसार-मार्ग को कौन बन्द कर सकता है। ऐसा सोचकर और उल्टा अपराध पड़ने
और पकड़े जाने की शंका से वह मूर्ख पिशाच भागकर अन्तर्धान हो गया ॥१८६-१८७॥
इस प्रकार कन्या द्वारा ठगकर उस पिशाच से छुड़ाया हुआ वह
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें६५६ कथासरित्सागर
६५६ कथासरित्सागर
इत्यादि राजतनया हृदि चिन्तयन्ती
तां यामिनीमनयद्यत्र कलिङ्गसेना ।
सोमप्रभा च निजवेश्मनि भूय एव
तद्दर्शनोत्सुकमना रजनीं निनाय ॥१९३॥
इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे ।
मदनमञ्चुकालम्बके द्वितीयस्तरङ्गः
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंमदनमंचुका लम्बक का दूसरा तरंग समाप्त
वह राजकुमारी कलिङ्गसेना इस प्रकार की विविध बातें सोचती-सोचती कठिनाई से
रात व्यतीत कर सकी। उधर सोमप्रभा ने भी राजकुमारी के पुनर्सङ्गम की लालसा में उत्कण्ठित
रहकर रात बिताई॥१९३॥
मदनमंचुका लम्बक का दूसरा तरंग समाप्त
तीसरा तरंग
कलिङ्गसेना का वृत्तान्त क्रमशः
तदनन्तर प्रातः काल होते ही सोमप्रभा ने सखी
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१६० कथासरित्सागर
१६० कथासरित्सागर
तद्दृष्ट्वा च ततस्तस्या जननी रोगशङ्किनी।
आनन्दास्येन भिषजा निरूप्याविकलोदिता ॥२४॥
कुतोऽपि हेतोर्हर्षेण नष्टास्याः क्षुन्न रोगतः।
उत्फुल्लनेत्रं वक्त्र्येतदस्या हसदिवाननम् ॥२५॥
इत्युक्ता भिषजा हर्षहेतुं सञ्जननी च सा।
पप्रच्छ तां यथावृत्तं सापि तस्यै
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंषष्ठ लम्बक ६६१
षष्ठ लम्बक ६६१
यह देखकर उसकी माता ने रोग की शंका से उसे आनन्द नामक वैद्य को दिखाया और
आनन्द ने उसकी भली भाँति परीक्षा करके बताया ॥२४॥
'किसी अत्यन्त हर्ष के कारण इसकी भूख नष्ट हो गई, रोग से नहीं। विकसित नयनों-
वाला हँसता हुआ इसका मुख भी यही बताता है ॥२५॥
ऐसा सुनकर उसकी माता ने उससे हर्ष का कारण पूछा तो उसने सारी घटना
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंतेनाभिपूज्य सुगता मासमाभास तत्र सा।
सोमप्रभा सनिख्यान्सर्वाश्चर्यप्रदायिना ॥४०॥
तद्बुद्ध्वागत्य दृष्ट्वा च विस्मितो महिषीसखः।
राजा कलिङ्गदत्तस्तामपृच्छत्तच्चेष्टितम् ॥४१॥
सत सोमप्रभावादीद्भाजन्नेतान्यनेकधा।
मायायन्त्रादिशिल्पानि पित्रा सृष्टानि मे पुरा ॥४२॥
यथा
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंरिक्त पृष्ठ
१६४ कथासरित्सागर
१६४ कथासरित्सागर
सखि भुक्तैः फलैरेतैर्जरा ते न भविष्यति ।
हिमात्ययस्य रूपस्य पद्मस्येव हिमाहृतिः ॥५५॥
एतदर्थमिह स्नेहादानीता भवती मया ।
इति सोमप्रभा चैतां राजपुत्रीमभाषत ॥५६॥
ततः कलिङ्गसेनात्र तान्यभुङ्क्त फलानि सा ।
सद्योऽमृतरसासार
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंषष्ठ लम्बक १६५
षष्ठ लम्बक १६५
तब सोमप्रभा ने कहा—'सखि इन फलों के खाने से कमलिनी को नष्ट करनेवाली
हिमवर्षा के समान तुम्हारे सुन्दर रूप को नष्ट करनेवाली वृद्धावस्था कभी नहीं आयेगी ॥५५॥
इसीलिए मैं तुम्हें यहाँ लाई हूँ। तब तुरन्त अमृतवर्षा से सींची हुई-सी कलिङ्गसेना ने उन
फलों को खाया ॥५६॥
वहाँ कौतुक से घूमते हुए उसने उस नगर के उद्यान को देखा
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें६६६ कथासरित्सागर
६६६ कथासरित्सागर
कीर्त्तिसेनादेवसेनयोः कथा
पुरे पाटलिपुत्राख्ये धुर्यो धनवतां वणिक्।
नाम्ना यथार्थेन पुरा धनपालित इत्यभूत् ॥६९॥
कीर्त्तिसेनाभिधाना च तस्याजायत कन्यका।
रूपेणानन्यसदृशी प्राणभ्योऽप्यधिकप्रिया ॥७०॥
सा च तेन समानाय मगधेषु महद्धये।
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंषष्ठ लम्बक ६६७
षष्ठ लम्बक ६६७
कीर्तिसेना की कथा
पाटलिपुत्र में धनिकों में श्रेष्ठ यथार्थ नामवाला धनपालित नाम का एक वणिक रहता था।
उसकी कीर्तिसेना नाम की एक कन्या थी जो रूप में असाधारण और बनिये को प्राणों से भी
अधिक प्यारी थी॥६९-७०॥
धनपालित ने अपने ही समान धनी मगध के वैश्य देवसेन को वह कन्या दे दी॥७१॥
अत्यन्त
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१६८ कथासरित्सागर
१६८ कथासरित्सागर
कीर्त्तिसेना तुसा तूष्णीमासीदुद्वेगसस्मिता ।
देवसेनस्तु सोऽन्येद्यु प्रतस्थे वलभीं वणिक् ॥८३॥
सासस्तद्विरहक्लेशजुपस्तस्याः क्रमेण सा।
तन्माता कीर्तिसेनाया दासी- पार्श्वान्न्यवारयत् ॥८४॥
कृत्वा च गृहचारिण्या स्वचेष्ट्या सह संविदम्।
आनाय्याभ्यन्तरं गुप्तं
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंषष्ठ लम्बक ६६९
षष्ठ लम्बक ६६९
घबराहट से मुस्कराती हुई कीर्तिसेना भी उस समय चुप रही। दूसरे दिन देवसेन वल्लभी
को चला गया ॥८४॥
उसके चले जाने के पश्चात् विरह-कष्ट से जर्जरित कीर्तिसेना की सास ने धीरे-धीरे उसकी
दासियों को निकाल दिया ॥८५॥
और, अपने घर की पुरानी दासी के साथ सलाह करके कीर्तिसेना को धोखे से कोठरी के
अन्दर घुसाकर नंगी कर दिया और बोली-॥८६॥
'पापिन ! मेरे लड़के को मुझसे अलग
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१७ कथासरित्सागर
१७ कथासरित्सागर
अतः स्वयुक्त्या गन्तव्यं पत्युरेवान्तिकं मया।
इहामुत्र च साध्वीनां पतिरेका गतिर्यतः ॥९८॥
इत्यालोच्य भयाद्रात्रौ तडागाम्बुधृताप्लवा।
राजपुत्रस्य वेषं सा कौशिखना मुमुहितम् ॥९९॥
ततो गत्वापणे दत्वा किञ्चिन्मूल्येन काञ्चनम्।
कस्यापि वणिजो गेहे दिने
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंषष्ठ लम्बक ६७१
षष्ठ लम्बक ६७१
इसलिए मुझे अपनी युक्ति से पति के पास ही जाना चाहिए क्योंकि पतिव्रताओं के लिए
पति ही इस लोक में और परलोक में गति है॥१०८॥
उसने ऐसा सोचकर वहीं तालाब में स्नान करके पूर्णरूप से राजपुत्र का वेश बनाया और
बाजार में सोना बेचकर, उसका मूल्य लेकर उस दिन उसी नगर के किसी बनिये के घर में रात्रि
व्यतीत की॥१०९॥
दूसरे दिन वल्लभी जाने के लिए उद्यत समुद्रसेन नामक
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें६७२ कथासरित्सागर
६७२ कथासरित्सागर
स्त्रीति ज्ञातास्मि केनापि हृतवस्त्रान्तरा यदि।
ततो मृत्युर्मम श्रेयान्न पुनः शील विप्लवः ॥११३॥
तेन धर्मेव मे रक्ष्यौ नापेक्ष्योऽय सुहृद् वणिक्।
सतीधर्मो हि सुस्त्रीणां चिन्यो न सुहृदादयः ॥११४॥
इति निश्चित्य सा प्राप छिन्वती तरुमध्यगम्।
गर्तं
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें