वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

२९२ वरिवस्यारहस्ये
हृल्लेखात्रयसंभूतैस्तिथिसंख्यैस्तथाक्षरैः । अन्यै द्वादशभिर्वर्णैरेषा नक्षत्ररूपिणी ॥१
अर्थात् २७ अक्षरों से युक्त होने के कारण विद्या नक्षत्ररूपा भी है । “बीजत्रय त्रय
शिखरवर्ति हृल्लेखात्रयसंभूतैस्तथाक्षरैर्हकार रेफ ईकार बिन्दु नादात्मकैस्तिथिसंख्यकैः
पंचदशभिरन्यैहृल्लेखात्रय वर्जितै द्वादशवर्णौ कूटत्रयावयवैः पंचदशभिर्द्वादशभिश्च
सप्तविंशतिवर्णैः सर्वैनक्षत्ररूपिणीत्यर्थः ॥२ इस दृष्टि की पुष्टि करते हुए आचार्य
भास्करराय ने 'सेतुबन्ध' में कहा है—'हकार रेफेकार बिन्दुनादाः प्रति हृल्लेखं
पञ्चतित्थिसंख्यैः पंचदशसंख्यैः । अन्यैः सव्यञ्जन रूपैर्वर्णै द्वादशभिर्मिलित्वा
सप्तविंशत्या नक्षत्ररूपैषा विद्या ।
हृल्लेखाभिस्तिसृभिस्तदन्यकूटैश्च योगिनी योगात् ।
राशीभूताप्येषा तिसृणां पूर्वाक्षरैरैक्यात् ॥ ९० ॥
(श्रीविद्या की योगिनीरूपात्मकता एवं राशिरूपात्मिकता)
हृल्लेखात्रितय एवं तदितर कूटत्रय के योग से यह श्रीविद्या योगिनीरूपात्मिका
है । तीन (हृल्लेखात्रय) एवं पूर्ववर्ती (ल) अक्षरों के योग से निर्मित होने के कारण
(यह श्रीविद्या) राशिरूपात्मिका भी है ॥ ९० ॥

• प्रकाश *
  हृल्लेखात्रयं तद्विनिर्मुक्तं कूटत्रयं चेति षड्भिर्योगोदेषा विद्या योगिनी । तिसृणां
  हृल्लेखानां पूर्ववर्णैलकारैः सह गणनायां द्वादशसंख्याकावयवशालित्वात् राशि-
  रूपाप्येषा । उक्तं च—
  'विद्यान्तर्भूतशक्त्याद्यैः शाक्तैः षड्भिरथाक्षरैः ।
  योगिनीत्वं च विद्याया राशित्वं चान्त्यवर्जितैः ॥'
  इति । विद्यान्तर्भूता ये शक्तेराद्यभागाश्चतुःपञ्चत्र्यक्षररूपास्त्रयः; तैः शाक्तैः
  शक्तिनिः । स्वार्थे तद्धितः । साहित्यरूपसंबन्धार्थे वा । तिसृभिः शक्तिभिः सहितैः । तेन
  षट्संख्यामापन्नैरित्यर्थः । केचित्तु—शाक्तपदेन लकारास्त्रयः; तेषामेव शक्त्याद्यैरिति
  विशेषणम्; तच्च शक्तिसाहित्यद्योतनाय; तेन च षट्संख्यापूर्तिः एवं च त्रिभिर्लकारैस्ति-
  सृभिर्लज्जाभिश्चेत्यर्थः—इति व्याचक्षते । तेषां मते विद्यैकदेशस्यैव योगिनीरूपत्वात्
  'योगिनीत्वं च विद्यायाः' इत्युक्ति-स्वारस्यभङ्गापत्तिः, विद्यैकदेशे विद्यापदस्य लक्षणा-
  पत्तेः । इदं तु चिन्त्यम्—शक्त्याद्या लकारास्त्रयः शाक्ताः सकारास्त्रय इति स्पष्टतरम्;
  हादिविद्यापक्ष एवास्य स्वारस्ये सत्यपि शक्तपद लकारार्थकत्वेन किमिति व्याख्यातं
  तत्पक्षपातिभिरिति । 'अन्त्यवर्जितैः' इत्यस्यान्त्यानां मायानां पार्थक्येन गणनं वर्जनीय-
  मित्यर्थः । अर्थात् संनिहितैर्लकारैर्मेलनेनेति भावः । ये तु यथाश्रुतं व्याचक्षते तेषाम्
  'विद्यायाः' इति स्वारस्यं भज्येत । अथ वा, राशीनां सपादनक्षत्रद्वयात्मकत्वेन
  नक्षत्रत्वोक्त्यैव पूर्णविद्याया राशित्वं सिद्धम्; एकदेशे ऽपि तदस्तीति विशेषद्योत-
  नायान्त्यवर्जितैरित्युक्तिः ॥ ९० ॥
  १. अमृतानन्दनाथ—योगिनीहृदय 'दीपिका' २. सेतुबन्ध