वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

द्वितीयोंऽश: ३०५
‘ह’ = ‘हकारः शिव उच्यते, अष्टमूर्तिः सदाभद्रे, तस्माद्वसुदलं भवेत्’ ।
‘ई’ = ‘इकारस्तु सदा माया भुवनानि चतुर्दश ।
पालयन्ती परात्साच्छक्र कोणं भवेत् प्रिये’ ।।
‘ऐ’ = ‘शक्तिरेकादशस्थाने स्थित्वा सूते, जगत्त्रयम् ।
विष्णोर्योनिरितिख्याता । सा विष्णोर्दशरूपकम् ।।
एकारात् परमेशानी चक्रं व्याप्य व्यवस्थिता ।।
‘र’ = दशकोणकरं तस्मात् प्रकारो ज्योतिराख्यः ।
कला दशान्वितो वह्निर्दशकोणप्रवर्तकः ।।
‘क’ = ‘ककारान्मदनो देवि शिवं चाष्टस्वरूपकम् ।
योनिवश्यं तदाचक्रं वसुयोन्यङ्कितं भवेत्’ ।।
( ˘ ) = अर्धमात्रा गुणान् सूते नादरूपा यतः स्मृतः । त्रिकोणरूपा
योनिस्तु ।
( • ) = बिन्दुना बैन्दवं भवेत् । कामेश्वरस्वरूपं तद्विश्वारस्वरूपकम्’।
श्रीचक्रन्तुर्विय सम्भवमिति ।¹

‘ल’ = पृथ्वीतत्त्व = मूलाधार ।
‘क’ = जलतत्त्व—स्वाधिष्ठान
‘र’ = अग्नितत्त्व = मणिपुर ।
‘ई’ = चतुर्थ स्वर = हृदय = चौथा चक्र (अनाहत चक्र)
‘ऐ’ = वाणी = विशुद्ध । वाणी का स्थान वैखरी
‘स’ = अमृत = सहस्रार—अमृतस्थान
‘अर्द्धचन्द्र’ = अर्धेन्दु = चन्द्र = आज्ञा = चन्द्रमा का स्थान
‘ह’ = गगनमण्डल । शिव = सहस्रार, परमशिव का स्थान
‘ल’ = पृथ्वी = मूलाधार ।
‘क’ = प्रथमाक्षर = प्रथमावस्था = त्रिकोणों का प्रथम प्रसार = अष्टार
= स्वाधिष्ठान ।
‘र’ = अग्नि । अग्नि की १० जिह्वा = अन्तर्दशार । मणिपुर ।।
‘ई’ = विष्णुमाया = १० रूपा = १० अवतार = बहिर्दशार =
अनाहतचक्र ।

१. दुर्वासा—‘त्रिपुरामहिम्न’ के २८वें श्लोक की टीका । ‘ज्ञानार्णव’ ।
२० वरि.