वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)
Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary
भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा
पृष्ठ 412, कुल 530 में से
संदर्भ में पढ़ें३१० वरिवस्यारहस्ये
२. कादितान्ताक्षरोपेतं, बाणलिङ्गं त्रिकोणकम् ।
कदम्बगोलकाकारं थादि शान्ताक्षरा वृतम् ॥ ४६ ॥
३. सूक्ष्मरूपं समस्तार्णवृतं परमलिङ्गकम् ।
बिन्दुरूपं परानन्दकन्दं नित्यपदोदितम् ॥ ४७ ॥
अन्यपीठ भी हैं यथा—"पीठानि विन्यसेद्देविमातृकास्थान के पुनः । तेषां
नामानि वक्ष्यन्ते शृणुष्वावहिता प्रिये ॥ ३६ ॥ कामरूपं वाराणसी नेपालं पौण्ड्र-
वर्धनम् । चर स्थिरं कान्यकुब्जं पूर्णशैलं तथाबुर्दम् ॥ ३७ ॥ आम्रातकेश्वरै काम्रंचि-
स्रोतः कामकोरकम् । कैलासं भृगुनगरं केदारपूर्णचन्द्रके । श्रीपीठ ओड्डारपीठ जालध्रं
मालवोत्कले । कुलान्तं देविकोटं च गोकर्ण मास्तेश्वरम् । अट्टहासं च विरजं राजगेहं
महापथमू । कोलापुर मेलापुरं ओङ्कारस्तु जयन्तिका । उज्जायिन्यपि चित्रा च क्षीरकं
हस्तिनापुरम् । ओड्डीशं च प्रयागाख्यं षष्ठं मायापुरं तथा । जलेशं मलयं शैलं मेरुं
गिरिवरं तथा । महेन्द्रं वामनं चैव हिरण्यपुरमेव च ॥ महालक्ष्मीपुरोऽज्याणं छाया
छत्रमतः परम् । एते पीठाः समुद्दिष्टा मातृकारूपकाः स्थिताः ॥"१
मातृका के वर्णों की संख्या ५१ है । मुख्य पीठ भी ५१ है । गणप, ग्रह,
भ आदि जो संख्या की दृष्टि से १, ९, २७, ६, एवं १२ हैं—सब मिलाकर
५५ हैं । उनकी यह ५५ की संख्या ५५ पीठों का प्रतीक है ।
इस श्लोक में जो प्रतीकाक्षर प्रयुक्त किए गए हैं उनका अर्थ निम्नांकित है—
शशि (१), निधि (९), तारा (२७), ऋतु (६), सूर्य (१२) है ।
वररुचि कहते हैं—"पादपः पञ्च यादृष्ट कादयष्टादयो नव । एतद्वित्राक्षरं
बिन्दुः संख्या तन्मेलनोध्भवा ॥"
अथ चक्रराजस्य विद्याक्षरजन्यत्वमुपपादयति द्वाभ्यां श्लोकाभ्याम्—
कत्रितयादीकाराद् बिन्दुर्जातस्तदग्रिमे चक्रे ।
हल्लेखाभिस्तत्परचक्रत्रितयं हकाराभ्याम् ॥ ९९ ॥
एकारेण च तत्परचक्रे जाते सकाराभ्याम् ।
चतुरश्राणि लकारैरेवं विद्याक्षरेण चक्रजनिः ॥ १०० ॥
(विद्याक्षरों द्वारा चक्रोत्पत्ति-प्रक्रिया)
क एवं तीन ईकारों से 'बिन्दु' का प्रादुर्भाव हुआ । उसके अगले चक्र द्वय
(सर्वसिद्धि एवं सर्वरोगहर चक्र) हल्लेखाओं से, उससे अगले तीन चक्र
(सर्वरक्षाकर, सर्वार्थसाधक एवं सर्वसौभाग्यदायक चक्र) दो हकारों एवं एक एकार
से, अगले दो चक्र (सर्वसंक्षोभण एवं सर्वाशापरिपूरक चक्र) दो सकारों से तथा
चतुरस्र (त्रैलोक्यमोहन) लकारों से—इस प्रकार विद्या के अक्षरों द्वारा चक्र उत्पन्न
हुए ॥ ९९-१०० ॥
१. अमृतानन्दनाथ—योगिनीहृदय 'दीपिका'