सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

अद्भुत रामायण (पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र हिन्दी टीका सहित)

Adbhut Ramayana Hindi

महर्षि वाल्मीकि (टीकाकार: पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र) द्वारा

स्रोत: Maharshi Valmiki Krit Srimad Adbhut Ramayanam with Hindi Tika by Pt. Jwala Prasad Mishra (उद्गम)

DevanagariHindipublished173 पृष्ठ

सर्ग ] हिन्दीटीकासहित (४७)

सर्ग ] हिन्दीटीकासहित (४७)

बहुत, समय बीतनेपर जगत्प्रभु विष्णुका अवतार हुआ, देवकीमें वसुदेवके घर जगत्पति अवतार लेते हुए ॥ ४५ ॥ सात स्वर और उनकी अंगनाओंके देखनेको यह गानविद्यामें विशारद रैवतक पर्वतपर श्रीकृष्णको प्रणाम करने गये ॥ ४६ ॥

व्यज्ञापयदशेषं तच्छ्वेतद्वीपे त्वया पुरा ॥ नारायणेन कथितं गानयोगार्थमुत्तमम् ॥ ४७ ॥ तच्छ्रुत्वा प्रहसन्कृष्णः प्राह जांबवतीं मुदा ॥ एनं मुनिवरं भद्रे शिक्षयस्व यथाविधि ॥ ४८ ॥

और उस श्वेतद्वीपकी वार्ताको श्रवण कराया कि, नारायणरूपसे आपने गानयोगकी वार्ता कही थी ॥ ४७ ॥ यह सुन श्रीकृष्णने हँसकर जांबवतीसे कहा हे भद्रे ! यथायोग्य इन मुनिश्रेष्ठको शिक्षा दो ॥ ४८ ॥

वीणागानसमायोगे तथेत्याह च सा पतिम् । प्रहसंती यथायोगं शिक्षयामास तं मुनिम् ॥ ४९ ॥ ततः संवत्सरे पूर्णे नारदं प्राह केशवः । सत्याः समीपमागच्छ शिक्षस्व तथा पुनः ॥ ५० ॥

वीणागानका योग सिखाओ, जांबवतीने स्वीकार कर हँसते हँसते यथायोग्य नारदजीको शिक्षा देनी प्रारंभ की ॥ ४९ ॥ फिर संवत्सर पूर्ण होजानेपर केशवने नारदजीसे कहा अब सत्याके समीप जाकर सीखो ॥ ५० ॥

तथेत्युक्त्वा सत्यभामां प्रणिपत्य ययौ मुनिः । तया स शिक्षितो विद्वान्पूर्णे संवत्सरे ततः ॥ ५१ ॥ वासुदेवनियुक्तोऽसौ रुक्मिण्याः सदनं गतः । अंगनाभिस्तत्रत्याभिर्दासीभिर्मुनिसत्तमः ॥ ५२ ॥

बहुत अच्छा यह कह मुनि सत्याको प्रणाम करनेको गये उसने एक वर्षतक नारदजीको शिक्षा दी ॥ ५१ ॥ फिर श्रीकृष्णकी आज्ञासे नारदजी रुक्मिणीके भवनमें गये वहां बहुतसी श्रेष्ठ दासी विद्यमान थीं ॥ ५२ ॥

उक्तोऽसौ गायमानोऽपि न स्वरं वेत्सि वै मुने । ततः श्रमेण महता यावत्संवत्सरद्वयम् ॥ ५३ ॥ शिक्षितोऽसौ तदा देव्या रुक्मण्याधिजगौ मुनिः । न तु स्वरांगनाः प्राप तंत्रीयोगे महामुनिः ॥ ५४ ॥

जब वह गाना सिखाने लगीं तो नारद जीको उनके स्वरका ज्ञानभी तो नहीं होता था तब बडे परिश्रमसे दो वर्षतक सिखाती रही ॥ ५३ ॥ और रुक्मिणीके सिखाये नारदजी गाने लगे परन्तु देवाङ्गनाओंके तन्त्रीयोगको प्राप्त न हुए ॥ ५४ ॥

(४८) अद्भुतरामायण [सप्तम-

आहूय कृष्णो भगवान्स्वयमेव महामुनिम् । अशिक्षदमैयात्मा गानयोगमनुत्तमम् ॥ ५५ ॥ कृष्णदत्तेन गानेन तस्यायाताः स्वरांगनाः । ब्रह्मानन्दः समभवन्नारदस्य च चेतसि ॥ ५६ ॥

तब श्रीकृष्ण भगवान् स्वयं ही महामुनिको बुलाकर वह अविनाशी गान-योग सिखाने लगे ॥ ५५ ॥ तब कृष्णके गाना सिखानेपर सुरांगना आकर प्राप्त हुई और नारदजीके चितमें ब्रह्मानंदकी प्राप्ति हुई ॥ ५६ ॥

ततो द्वेषादयो दोषाः सर्वे अस्तं गता द्विज । ईर्ष्या च तुंबुरौ यासीन्नारदस्य च सा गता ॥ ५७ ॥ ततो ननर्त देवर्षिः प्रणिपत्य जनार्दनम् । उवाच च हृषीकेशः सर्वज्ञस्त्वं महामुने ॥ ५८ ॥

तब नारदजीके द्वेषादि दोष सब अस्त होगये और तुम्बुरुके प्रति जो ईर्षा थी वह भी जाती रही ॥ ५७ ॥ तब नारायणको प्रणाम कर देवर्षि नृत्य करने लगे और श्रीकृष्णने कहा नारद ! अब तुम सर्वज्ञ हुए ॥ ५८ ॥

प्राचीनगानयोगेन गायस्व मम सन्निधौ । एतत्ते प्रार्थितं प्राप्तं मम लोके तथैव च ॥ ५९ ॥ नित्यं तुम्बुरुणा सार्द्धं गायस्व च यथातथम् । एवमुक्तो मुनिस्तत्र यथायोगं चचार सः ॥ ६० ॥

मेरे निकट प्राचीन गानयोगसे गाओ यह मैंने आपसे अपने लोककी प्राप्ति कही है ॥ ५९ ॥ नित्य आप तुंबुरुके साथ गान करिये यह सुनकर मुनि त्रिलोकीमें सञ्चरण करने लगा ॥ ६० ॥

तथा संपूजयत्कृष्णं रुद्रं भुवन नायकम् । तदा जगौ हरेस्तत्र नियोगाच्छंकरालये ॥ ६१ ॥ रुक्मिण्या सत्यया सार्द्धं जांबवत्या महामुनिः । कृष्णेन च द्विजश्रेष्ठ श्रुतिजातिविशारदः ॥ ६२ ॥

और रुद्रभवनके नायकका पूजनकर इस नारायणकी आज्ञासे वह शंकरके स्थानमें गानको गये ॥ ६१ ॥ रुक्मिणी, सत्या, जांबवती और श्रीकृष्णजीके साथमें महामुनि गान करने लगे ॥ ६२ ॥

एवं ते मुनिशार्दूल प्रोक्तो गीतक्रमो मया । ब्राह्मणो वासुदेवाख्यं गायमानोऽनिशं द्विज ॥ ६३ ॥ हरेः सायुज्यमाप्नोति सर्वयज्ञफलं लभेत् । अन्यथा नरकं गच्छेदगायमानोऽन्यदेव हि ॥ ६४ ॥