विवाह वृन्दावनम् (पं. सीताराम झा ज्योतिष टीका - विवाह संस्कार, अष्टकूट गुण-मिलान एवं मुहूर्त विज्ञान सटीक)
Vivaha Vrindavanam: Vivaha Sanskara, Ashtakuta Guna Milana evam Muhurta Vigyan
केशवार्कमहोदय (टीकाकार: पं. सीताराम झा) द्वारा
२ विवाहवृन्दावनम्— [ नक्षत्रशुद्धि-
अथ ग्रन्थस्य वैशिष्ट्यं कथयति—
संवर्ग्य गर्गभृगुभागुरिरैभ्यगीर्भ्यः
सारं वराहमिहिरादिमतानुसारम् ।
स्फारत्स्फुरत्परिमलाढ्यफलं विवाह-
वृन्दावनं विरचयामि विचाररम्यम् ॥ २ ॥
सं० गर्ग-भृगु-भागुरि-रैभ्य-गीर्भ्यः सारं (तत्त्वं) संवर्ग्य (संकलय्य)
वराहमिहिरादिमतानुसारं ( वराहमिहिरादीनां, आदिशब्दात्—श्रीपति-
लल्लाचार्याणां—मतं अनुसरतीति तथोक्तं ) स्फारत्स्फुरत्परिमलाढ्यफलं
( स्फारन्ति-विस्तृतानि, स्फुरन्ति विकसितानि, परिमलाढ्यानि फलानि
‘सदसद्रूपाणि’ यस्मिन् तत्तथोक्तं ) विचाररम्यं ( विचारेण सदसद्विवेकेन
रम्यं मनोहरं, वनपक्षे तु विचारेण—स्त्रीणां पक्षिणां चारेण-संचारेण रम्य-
मिति’ एवं भूतं ) विवाहवृन्दावनं ( विवाहानां वृन्दं अवतीति तथोक्तं )
विरचयामि ॥ २ ॥
भा० — गर्ग, भृगु, भागुरि, रैभ्य इन सब मुनियों के वचनों के तत्त्व संकलन
करके वराहमिहिर, श्रीपति लल्ल आदि आचार्यों के मतानुसार विस्तृत रूप से
विकसित परिमल से युक्त फल है जिसमें इस प्रकार सद्विचारों से रमणीय विवाह-
वृन्दावन नामक ग्रन्थ को मैं बनाता हूँ ॥ २ ॥
अथादौ विवाहविहितनक्षत्राणि कथयति—
ध्रुवानुराधामृगमूलरेवती-करं मघास्वातिरदूषणो गणः ।
रवेरमीना मकरादिषड्गृही करग्रहे मङ्गलकृन्मृगीदृशाम् ॥ ३ ॥
सं०—ध्रुवानुराधामृगमूलरेवतीकरं ( ध्रुवाणि-अनुराधा-मृगशिरा-
मूलं रेवती करो हस्तः एषां समाहारद्वन्द्वे नपुंसकत्वं ) मघा, स्वातिः ‘अयं’
गणः ( एकादशनक्षत्रसमूहः ) ‘यदि’ अदूषणः ( दोषरहितः ) स्यात्
तदा मृगीदृशां ( स्त्रीणां ) करगृहे ( विवाहे ) मङ्गलकृत् स्यात् । तथा च
रवेः ( सूर्यस्य ) अमीना ( मीनरहिता ) मकरादिषड्गृही ( मकरादीनां
षड्गृहाणां समाहारो मकरादिषड्गृही चैत्ररहितमुत्तरायणमित्यर्थः )
मृगीदृशां ( स्त्रीणां ) करग्रहे ( विवाहे ) मङ्गलकृत् भवति ॥ ३ ॥
भा०—ध्रुवसंज्ञक ( तीनों उत्तरा रोहिणी ), अनुराधा, मृगशिरा, मूल,
प्रकरणम् १ ] वसन्तलक्ष्मौसहितम् । ३
रेवती, हस्त, मघा, और स्वाती ये ११ नक्षत्र यदि वेधादि दोषों से रहित हों तो
स्त्रियोंके पाणिग्रहणमें मङ्गलकारक होते हैं । तथा मीनको छोड़कर मकरादि ६
राशियों में ( अर्थात् मकर, कुम्भ, मेष, वृष, मिथुन में ) सूर्य हों तो विवाहमें
मङ्गलकारक होते हैं ॥ ३ ॥
विवाहे पूर्वफाल्गुनीपुष्यौ कैश्चिदुक्तौ तद्दोषं कथयति-
प्राचेतसः प्राह शुभं भगर्क्षं सीता तदूढा न सुखं सिषेवे ।
पुष्यस्तु पुष्यत्यतिकाममेव प्रजापतेराप स शापमस्मात् ॥ ४ ॥
सं०-प्रचेतसोऽपत्यं ( प्राचेतसो मुनिः ) भगर्क्षं ( पूर्वाफाल्गुनी-
नक्षत्रं ) शुभं प्राह, परन्तु तदूढा ( तस्मिन् भगर्क्षे विवाहिता ) सीता
सुखं न सिषेवे, अर्थात् वनवासादि दुःखमेव प्राप्तवती, तस्मात् तत् त्याज्य-
मेव । पुष्यस्तु अतिकामेव पुष्यति (वर्द्धयति ) अस्मात् स ( पुष्यः ) प्रजा-
पतेः ( ब्रह्मणः ) शापं आप प्राप्तवान्, अतः पुष्योऽपि त्याज्य एवेत्यर्थः ॥
भा०-प्राचेतस मुनि ने पूर्वफाल्गुनी को विवाह में शुभ कहा है, परञ्च उसमें
विवाहिता सीता ने सुख का सेवन नहीं किया । तथा पुष्य नक्षत्र तो अत्यन्त
काम को ही बढ़ाता है इसलिये ब्रह्मा ने उसे शाप दिया है । सिद्ध हुआ कि ये
दोनों नक्षत्र विवाह में त्याज्य हैं । इसलिये नारदादि मुनियों ने इन दोनों को
विवाह में विहित नहीं कहा ॥ ४ ॥
विशेष - ब्रह्मपुराणादि में प्रसिद्ध है कि-पार्वतीजी के सौन्दर्य देखकर ब्रह्माजी
मोहित हो गये पश्चात् ज्ञान होने पर उन्होंने विचार किया कि मेरा विवाह पुष्य
नक्षत्र में हुआ था इसी से काम की अधिकता हुई है इसलिये ब्रह्माजी ने पुष्य-
नक्षत्र को शाप देकर विवाह में निषेध कर दिया ॥ ४ ॥
अथ विवाहेऽन्यमतं निरस्य स्वमतमाह—
प्रावृड्वसन्तोर्जसहःकरग्रहः परैरुदाहारि न हारि तन्मतम् ।
रवेरवौसारिणमुत्तरायणं पुरन्ध्रिपाणिग्रहणे परायणम् ॥ ५ ॥
सं०—परैः ( अन्याचार्यैः ) प्रावृड्वसन्तोर्जसहःकरग्रहः ( प्रावृड्-
वर्षा, वसन्तःप्रसिद्धः, ऊर्जः कार्तिकः, सहा मार्गशीर्षः एषु करग्रहः विवाहः)
उदाहारि ( उक्तः ) 'परञ्च' तन्मतं न हारि ( न मनोहरम् ) । यतो रवेः
( सूर्यस्य ) अवैसारिणं ( मीनरहितं ) उत्तरायणं ( मकरादिराशिषट्कमेव )
पुरन्ध्रिपाणिग्रहणे (स्त्रीणां विवाहे) परायणं (श्रेष्ठं, बहुसम्मतत्वात्) ॥५॥
५ विवाहवृन्दावनम् । [ नक्षत्रशुद्धि-
भा०—वात्स्य आदि अन्य आचार्यों ने वर्षा और वसन्त ऋतु, कार्तिक तथा
मार्गशीर्ष विवाह में विहित कहा है । परन्तु उनका यह मत ठीक नहीं है । क्यों
कि मीन को छोड़कर सूर्य का उत्तरायण काल ही स्त्रियों के विवाह में अत्यन्त
श्रेष्ठ है । ऐसा बहुत मुनियों का सम्मत है । अर्थात् अल्पसम्मति होने के कारण
वर्षाऋतु विवाह में त्याज्य है ॥ ५ ॥
अथ विवाहे पञ्चशलाकावेधमाह—
याम्योत्तराः प्रागपराश्च पञ्च द्वे द्वे च रेखे रचयेद्विदिक्षु ।
विदिग्द्वितीयार्गलिताग्नितारः सहाभिजित् तत्र भवेद्भवर्गः ॥ ६ ॥
सं०—पञ्च याम्योत्तराः, पञ्च प्रागपराश्च रेखाः, द्वे द्वे रेखे च
विदिक्षु ( कोणेषु ) रचयेत् । तत्र ( तस्मिन् चक्रे ) विदिग्द्वितीयार्गलिता-
ग्नितारः ( विदिशि द्वितीया 'रेखया'ऽर्गलिता बद्धाऽग्नितारा कृत्तिका
यस्य स तथोक्त
प्रकरणम् १ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । ५
सं०—तस्मिन् ( चक्रे ) ग्रहः अभिन्नाग्रगतं ( एकरेखाग्रगतं )
विवाहार्क्षं अशेषमेव ( समस्तमेव ) भिनत्ति ( वेधयति ), 'तत्रापि'
असौम्यवेधः ( पापग्रहवेधः ) स्त्रीपुंसयोः ( कन्यावरयोः ) आयुः हन्ति,
सौम्यव्यधः (शुभग्रहवेधः) शश्वत् (सर्वदा) सुखानि हन्ति ( नाशयति ) ।
भा०—उक्तपञ्चशलाकाचक्र में— जिस रेखा में ग्रह हो उस रेखा के अग्रगत
विवाहविहित सम्पूर्णनक्षत्र को वेधित करता है । उसमें भी पापग्रह कृतवेध
वर कन्या की आयु और शुभग्रहकृत वेध वरकन्या के सुख का नाश करता है ।
अभिजन्मानं, सप्तशलाकावेधं चाह—
वैश्वदैवततुर्लवः श्रवःपञ्चभूलव इहाभिजिन्मितिः ।
अन्यतः परिणयादयं व्यधः सप्तरेखवलये विलोक्यते ॥ ८ ॥
सं०—वैश्वदैवततुर्लवः ( उत्तराषाढ़चतुर्थांशः ) श्रवःपञ्चभूलवः
( श्रवणस्य पञ्चदशांशः ) इह अभिजिन्मितिः स्यात् । अयं व्यधः ( वेध-
विचारः ) परिणयादन्यतः ( विवाहादन्यत्र ) सप्तरेखवेलये ( सप्तशलाके
चक्रे ) विलोक्यते ॥ ८ ॥
भा०—उत्तराषाढ़ के चतुर्थ चरण और श्रवण के आदि में पञ्चदशांश अभिजित्
नक्षत्र का मान है । विवाह से भिन्न शुभकार्यों में यह वेध सप्तशलाका चक्र में
देखा जाता है ॥ ८ ॥ सप्तशलाका चक्र यथा—
कृ रो मृ आ पु पु श्ले
भ —┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼— म
अ —┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼— पू
रे —┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼— उ
उ —┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼— ह
पू —┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼— चि
श —┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼— स्वा
ध —┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼— वि
श्र अ उ पू मू ज्ये अ
अथावश्यके चरणवेधं कथयति—
स किल वेधविधिर्द्वितीययोश्चरणयोर्मिथ आदिचतुर्थयोः ।
अशुभविद्धमशेषमुङ् त्यजेत् चरणगं शुभवेधमसंपदि ॥ ६ ॥
६ विवाहवृन्दावनम् । [ नक्षत्रशुद्धि-
सं०-स वेधविधिः द्वितीययोश्चरणयोः तथा आदिचतुर्थयोश्चर-
णयोर्मिथः परस्परं ज्ञेयः । अशुभविद्धं ( पापग्रहविद्धं ) उडु ( नक्षत्रं )
अशेषं ( समस्तं ) त्यजेत् । तथा असम्पदि ( अन्यनक्षत्रालाभे = आव-
श्यके ) शुभवेधं ( शुभग्रहवेधं ) चरणगं ( यस्मिन् चरणे वेधस्तं चरणमेव )
त्यजेत् ॥ ९ ॥
भा०-उपरोक्त वेधविधि द्वितीय और तृतीय चरण में तथा प्रथम और
चतुर्थ चरण में परस्पर समझना । पापग्रहसे वेधित समस्त नक्षत्रको त्याग देना
चाहिये तथा परमावश्यकमें शुभग्रह से विद्ध नक्षत्रके चरणमात्र त्याग करें ॥९॥
अथ दोषान्तराणि कथयति-
यदशुभैर्गतगम्यमधिष्ठितं यदपि च त्रिविधाद्भुतदूषितम् ।
तरणितारकतोऽपि चतुर्दशं तदखिलेपि खलं शुभकर्मणि ॥१०॥
सं०-यत् 'नक्षत्रं' अशुभैः ( पापग्रहैः ) गतं ( मुक्तं ), गम्यं
( भोग्यं ), अधिष्ठितं ( युतं ) यदपि च त्रिविधाद्भुतदूषितं ( त्रिविधैः
दिव्यभौमाऽन्तरिक्षैः अद्भुतैरुत्पातैः दुष्टं ) तरणितारकतः ( सूर्यनक्षत्रतः )
चतुर्दशं तत् अखिलेपि ( समस्तेऽपि ) शुभकर्मणि खलं ( दुष्टं ) स्यात् ।
भा०-पापग्रह जिस नक्षत्र को छोड़ दिया हो, जिसमें जाने वाला हो तथा
जिसमें वर्तमान हो ये तीनों नक्षत्र तथा त्रिविध ( दिव्य भौम, आन्तरिक्ष )
उत्पातों से दूषित नक्षत्र, तथा सूर्य नक्षत्र से १४ वाँ नक्षत्र जो हो ये नक्षत्र सब
शुभकार्यों में अशुभ हैं ॥ १० ॥
अथ लत्तादोषं कथयति-
रविनखैर्मितमर्कविधुन्तुदौ मुनिभिरिन्दुरखण्डलमण्डलः ।
हुतवहाकृतिषड्जिनदन्तिभिः क्षितिसुतादभिलत्तयति ग्रहः ॥११॥
सं०-अर्कविधुन्तुदौ ( सूर्य-राहू ) 'क्रमेण' रविनखैर्मितं ( द्वादशं,
विंशतितमं नक्षत्रं अभि ( सम्मुखं ) लत्तयतः, रविः स्वाक्रान्तात् द्वादशं,
राहुश्च विंशतितमं नक्षत्रं लत्तयतीत्यर्थः । अखण्डलमण्डलः (पूर्णमण्डलः)
इन्दुश्चन्द्रः मुनिभिर्मितं ( सप्तमं ) नक्षत्रं अभि लत्तयति । तथा क्षिति-
सुतात् ( मङ्गलमारभ्य ) ग्रहः 'क्रमेण' हुतवहा-ऽऽकृति-षड्-जिन-दन्तिभि-
र्भितं 'नक्षत्रं' अभि लत्तयति ॥११॥
प्रकरणम् १ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । ७
भा०-सूर्य अपने नक्षत्र से १२ वाँ, और राहु २० वाँ, पूर्ण चन्द्रमा ७ वाँ,
मङ्गल ३ रा, बुध २२ वाँ, बृहस्पति ६ ठा, शुक्र २४ वाँ और शनि ८ वाँ नक्षत्र
को सामने से लत्तित करता है ।।११।।
पूर्वाचार्यैः पृष्ठलत्तनं यदुक्तं तत्कारणं कथयति—
इति सति द्युसदामभिलत्तने यदनुलत्तनमुक्तमृषिव्रजैः ।
तदुडुपश्चिमपूर्वविभागयोरनधिकाधिकदोषविवक्षया ॥१२॥
सं०—इति ( एवं ) द्युसदां (ग्रहाणां ) अभिलत्तने ( सम्मुखलत्तने )
सति ऋषिव्रजैः ( मुनिगणैः ) अनुलत्तनं ( पृष्ठलत्तनं ) यदुक्तं, तत् उडु-
पश्चिमपूर्वविभागयोः (नक्षत्रस्योत्तरार्धपूर्वार्धयोः) अनधिकाधिकदोषविवक्षया
उक्तम् । अर्थात् सम्मुखलत्तने नक्षत्रोत्तरार्धेऽल्पदोषः पूर्वार्धेऽधिकदोषः,
पृष्ठलत्तने नक्षत्रस्योत्तरार्धेऽधिकदोषः, पूर्वार्धेऽल्पदोष इत्यर्थः ॥१२॥
भा०—इस प्रकार ग्रहों के सम्मुखलत्ता होने पर भी मुनिगणों ने जो
पृष्ठलत्ता दोष कहा वह नक्षत्र के उत्तरार्ध और पूर्वार्ध में अल्पाधिक दोष
विवक्षा से ।
अर्थात् लत्तादोष से दूषित सम्पूर्ण नक्षत्र त्याज्य है उसमें भी पृष्ठलत्ता वाले
नक्षत्रों के पूर्वार्ध में अल्प और उत्तरार्ध में अधिक दोष, तथा सम्मुखलत्ता वाले
नक्षत्रों के उत्तरार्ध में अल्प और पूर्वार्ध में अधिक दोष है। इसलिये पूर्वाचार्यों ने
पृष्ठलत्ता भी कहा है। यहाँ ग्रन्थकार ने समस्त नक्षत्र को दूषित समझकर केवल
सम्मुखलत्ता ही कहा ।।१२।।
अथ लत्तादोषस्य फलमाह—
उडुनि निर्दलिते शुभलत्तया न फलमस्ति बलस्य गलत्तया ।
अशुभलत्तितमत्ति तदूढयोर्धनसुतानसुतापकरं परम् ॥१३॥
सं०—उडुनि ( नक्षत्रे ) शुभलत्तया निर्दलिते सति बलस्य गलत्तया
फलं ( नक्षत्रोक्तं शुभं फलं ) नास्ति । अशुभलत्तितं 'नक्षत्रं' तु तदूढयोः
( तत्र विवाहितयोः कन्यावरयोः ) परं असुतापकरं ( प्राणसन्तापद्ं )
भवति, धनसुतान् अत्ति ( खादयति नाशयतीत्यर्थः ) ॥१३॥
भा०—शुभग्रह से लत्तित नक्षत्रों में बल के ह्रास होने के कारण उन
नक्षत्र का शुभ फल नहीं होता है। तथा पापग्रह से लत्तित नक्षत्र में विवाहित
वर कन्या के प्राण का सन्ताप और धन पुत्र का. नाश होता है ॥१३॥
८ विवाहवृन्दावनम् । [ नक्षत्रशुद्धि-
अथैकार्गलादोषमाह—
विद्धा त्रयोदशभिरूर्ध्वगतैकरेखा
खार्जूरिकं तदिह शीर्षभतो भचक्रे ।
न्यस्ते सहाभिजिति तारकराजभान्वो-
स्तुल्यर्क्षगम्यगतयोर्नयनार्गलेयम् ॥१४॥
**सं०—**ऊर्ध्वगतैकरेखा त्रयोदशभिः 'तिर्यग्रेखाभिः' विद्धा सती खार्जूरिकं 'चक्रं' भवति । तदिहास्मिन् चक्रे शीर्षभतः ( वक्ष्यमाणशीर्षनक्षत्रात् ) सहाभिजिति ( अभिजित्सहिते ) भचक्रे न्यस्ते सति तुल्यर्क्षगम्यगतयोः तारकराज-भान्वोः ( सूर्यचन्द्रयोः ) एकरेखास्थयोरियं नयनार्गला ( एकार्गलाख्योदोषो ) भवति । रविचन्द्रयोर्मध्ये एकस्य नक्षत्रं यावद्गतं तावदेवान्यस्य गम्यं चेत्तदैवायं दोष इत्यनेनात्र पादवेधः सूचितः ।
**भा०—**एक ऊर्ध्वाधर रेखा को १३ तिरछी रेखा से वेध करने पर खार्जूर नामक चक्र होता है। इस चक्र में आगे कहे हुए शीर्ष नक्षत्र से आरम्भ कर अभिजित् सहित २८ नक्षत्रों का न्यास करने पर यदि सूर्य और चन्द्रमा एक रेखा में पड़ें तथा एक के नक्षत्र का गत और दूसरे का गम्य तुल्य हो तो 'यह नयनार्गला ( परस्पर दृष्टयर्गला अर्थात् एकार्गला ) नामक दोष होता है ॥१४॥
अथ शीर्षनक्षत्रज्ञानं तथैकार्गलाफलं चाह—
शीर्षभं भवति रूपसंयुता दुष्टयोगमितिरर्द्धिता सती ।
शेषिणी यदि च सार्द्धविश्वयुङ्मङ्गलङ्गलति सार्गले विधौ ॥१५॥
सं —"इयमर्गला व्याघातादिदुष्टयोगे सति ज्ञेयेति, दुष्टे योगे सति"—सा दुष्टयोगमितिः ( विष्कम्भादिदुष्टयोगावधिसंख्या ) रूपसंयुता ( एकयुता ) अर्द्धिता सती शीर्षभं ( शीर्षनक्षत्रं ) भवति । यदि सार्द्धिता शेषिणी ( शेषसहिता ) भवेत्, तदा सार्धविश्वयुक् ( सार्धत्रयोदशसहिता सती ) शीर्षभं ज्ञेयम् । एवं विधौ चन्द्रे सार्गले सति मङ्गलं ( विवाहादिशुभकार्यं ) गलति ( नश्यति ) ॥१५॥
**भा०—**व्याघातादि दुष्टयोग की संख्या में १ जोड़ कर आधा करने से जो संख्या हो वही शीर्ष नक्षत्र होता है। यदि आधा करने से शेष युत संख्या हो तो उसमें १३॥ साढ़े तेरह जोड़ने से शीर्ष नक्षत्र होता है। इस प्रकार चन्द्रमा अर्गलायुक्त हो तो विवाहादि मङ्गल कार्य का नाश होता है ॥१५॥
प्रकरणम् १ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । ६
वि०— व्याघात आदि दुष्टयोग में जब सूर्य नक्षत्र से अभिजित् सहित गणना
करने से चन्द्रमा विषम नक्षत्र में पड़े तभी यह योग होता है । सम संख्य नक्षत्र
में पड़ने से नहीं होता है । इसलिये रामाचार्य ने मुहूर्तचिन्तामणि में सरल
प्रकार कहा है यथा—
व्याघात-गण्ड-व्यतिपातपूर्वे शूलाऽन्त्य-वज्रे परिघाऽतिगण्डे ।
योगे विरुद्धे त्वभिजित्समेतः खाजूरमर्काद् विषमे शशी चेत् ॥
उदाहरण—मानों व्याघात योग में रेवती में सूर्य और चित्रा में चन्द्रमा है
तो सूर्य नक्षत्र रेवती से चन्द्र नक्षत्र चित्रा तक गिनने से विषम संख्या १५ हुई
अतएव एकार्गला दोष हुआ ।
अब इस ग्रन्थ के अनुसार व्याघात की संख्या १३ में १ जोड़कर आधा करने
स्पष्टार्थ चक्र — से ७ हुआ अतः अश्विनी से ७ वाँ पुनर्वसु शीर्ष
पु. नक्षत्र हुआ । अतः पुनर्वसु को चक्र के शीर्ष
आ ─────┬───── पु. (मस्तक) पर लिखकर क्रम से अभिजित् समेत
मृ ─────┼───── श्ले २८ नक्षत्रों को न्यास करने से एक रेखा में
रो ─────┼───── म सूर्य और चन्द्रमा पड़े अतः एकार्गल दोष हुआ ।
कृ ─────┼───── पू. तथा दुष्टयोग गण्ड की संख्या १० में १
भ ─────┼───── उ. जोड़ कर आधा करने से शेष सहित (अर्थात् ५॥
अ ─────┼───── ह साढ़े पाँच) हुआ अतः इसमें साढ़े तेरह १३॥
सूर्य० रे ──┼── चि चन्द्र. जोड़ने से १९ वाँ मूल शीर्ष नक्षत्र हुआ ।
उ ─────┼───── स्वा इस प्रकार चक्र न्यास करने पर एक रेखा में
पू ─────┼───── वि. सूर्य और चन्द्रमा पड़े तो एकार्गल दोष होता
श ─────┼───── अनु है । उसमें भी यदि एक प्रथम चरण में और
ध ─────┼───── ज्ये अन्य चतुर्थ चरण में हो, अथवा एक द्वितीय
श्र ─────┼───── मू में और अन्य तृतीय में हो तो विशेष दोष
अ ─────┴───── पू समझना ॥ १५ ॥
उ.
अथार्गलायामन्याचार्यमतं कथयति—
त्यक्त्वा गतैष्यस्य परे तु हेतुमुज्झन्ति नक्षत्रमशेषमेव ।
एकार्गलस्यैव हि सा च भङ्गी सन्ध्यागतं यद्गलहस्तयन्ति ॥१६॥
सं०—परे श्रीपत्याद्याचार्यास्तु गतैष्यस्य हेतुं त्यक्त्वा अशेषं (समस्तं)
एव नक्षत्रं उज्झन्ति (त्यजन्ति) हि (यस्मात्) ते सन्ध्यागतं (सन्ध्यो-
२
१० विवाहवृन्दावनम्- [ नक्षत्रशुद्धि-
दितं सूर्याच्चतुर्दशं) नक्षत्रं यद् (यद्वत्) समस्तमेव गलहस्तयन्ति (त्यजन्ति)
सैव एकार्गलस्यापि भङ्गी रचनायुक्तिः । यद्वत् सन्ध्योदितं सूर्येण चरण-
विद्धमपि समस्तमेव नक्षत्रं त्यजन्ति तद्वदेवैकार्गलगतमपि समस्तमेव
त्यजन्तीत्यर्थः ॥१६॥
भा०-श्रीपति आदि अन्याचार्य गतगम्य के हेतु (पादवेध) को छोड़कर
समस्त नक्षत्रको ही त्याज्य कहे हैं। क्योंकि वे सन्ध्योदित (अर्थात् सूर्यसे १४
वाँ) चन्द्रनक्षत्रको त्याज्य कहे हैं वही युक्ति एकार्गल विद्ध नक्षत्रके त्याज्यमें
भी है ॥ १६ ॥
अथ कैश्चित् क्रूरात् षड्भान्तरितनक्षत्रं दूषितं, तच्च चान्द्रजामित्रपरि-
णतमेवेत्याह-
क्रूरस्य भार्धान्तरमृक्षमेवमनिष्टमित्येष विशेषवादः ।
पापाच्चतुःपञ्चलवेषु चान्द्रं जामित्रमस्मात् खलु पर्यणंंसीत् ॥१७॥
सं०-एवं क्रूरस्य पापग्रहस्य भार्धान्तरं ( षड्भान्तरितं ) ऋक्षं
( नक्षत्रं ) अनिष्टमित्येष केषाञ्चिदाचार्याणां विशेषवादः स्यात् । स तु
अस्मात् पापात चतुःपञ्चलवेषु ( चतुःपञ्चाशन्नवमांशेषु ) चान्द्रं ( चन्द्र-
सम्बन्धि ) जामित्रमेव पर्यणंंसीत् 'चन्द्रजामित्रेणैव परिणत इत्यर्थः ॥१७॥
भा०-पापग्रह से ६ राशि अन्तरपर जो नक्षत्र हो वह अनिष्ट है । इस प्रकार
कितने आचार्यों की विशेषोक्ति है । परन्तु वह तो पापग्रह से ५४ वाँ नवांश पर
स्थित चन्द्रमा के जामित्र ही होता है । अर्थात् ६ राशिपर पापग्रह पड़ता है तो
चन्द्रजामित्र होता है, तथा ६ राशि में ५४ नवांश होते हैं इसलिये उक्त
विशेषोक्ति चन्द्रजामित्र में ही आ गया ॥ १७ ॥
अथ कैश्चित् पादवेधे युक्तिरुक्ता तां दूषयति -
क्षतादृते दिग्धशरार्दितस्य शस्तं मृगस्यामिषमेवमन्ये ।
क्रूराङ्घ्रिवेधाय पदं वदन्ति तेनैव तेषां निजपक्षहानिः ॥१८॥
विश्लेषमायाति यथासुभिः स्वैरेणः शरेणैकदिशि क्षतोपि ।
तथाङ्घ्रिवेधादपि तारकाणां क्रूरस्य नश्येद्बलरूपसम्पत् ॥१९॥
सं०-यथा-दिग्धशरेण ( विषाक्तबाणेन ) अर्दितस्य मृगस्य
आमिषं ( मांसं ) क्षतात् ऋते ( क्षतं विनाऽन्यत ) शस्तं, एवं अन्ये
प्रकरणम् १ ] वसन्तलक्ष्मीसाहतम् । ११
आचार्याः क्रूराङ्घ्रिवेधाय पदं ( दृष्टान्तं ) वदन्ति, परञ्च तेनैव 'दृष्टान्तेन'
तेषां निजपक्षहानिः स्यात् । तां हानिं दर्शयति—यथा शरेण एकदि-
श्यपि ( एकस्मिन्नङ्गविभागेऽपि ) क्षतः ( विद्धः ) एणः ( मृगः ) स्वैः
असुभिः (सर्वप्राणैः) विश्लेषं (वियोगं) आयाति 'मृत्युं प्राप्नोतीत्यर्थः, तथैव
क्रूरस्य ( पापग्रहस्य ) अङ्घ्रिवेधात् तारकाणां ( नक्षत्राणां ) अपि बल-
रूपसम्पत् नश्येत् । अतएव पापविद्धं शमस्तमेव नक्षत्रं त्यजेदिति भावः ॥
भा०—जैसे विषयुक्त शर से मारे हुए हरिण के क्षत स्थल को छोड़ कर
अन्य समस्त अङ्गों का मांस प्रशस्त माना जाता है इसी दृष्टान्त से दूसरे आचार्यों
ने पापग्रह के पाद वेध मात्र को त्याज्य कहा समस्त नक्षत्र को नहीं । परञ्च
उसी दृष्टान्त से उन आचार्यों के अपने पक्ष की ही हानि हुई — क्योंकि—जैसे
किसी एक अङ्ग में भी शर से विद्ध होने पर हरिण समस्त शरीरस्थ प्राणों से
विमुक्त हो जाता है, उसी प्रकार पापग्रह से चरण वेध होने पर भी समस्त
नक्षत्रों का बलरूप सम्पत्ति नष्ट हो जाती है । इसलिये पापविद्ध समस्त नक्षत्र
को ही त्याग देना चाहिये यह ग्रन्थकार का अभिप्राय है । कहा भी है—"अशुभ
विद्धमशेषमुडु त्यजेत्” ॥१८-१९॥
अथ चण्डायुधदोषमाह—
यदन्तगं हर्षणसाध्यशूलगण्डव्यतीपातकवैधृतीनाम् ।
तत्रैव चन्द्रोडुनि चण्डमैशमस्त्रं पतेन्मङ्गलभङ्गलक्ष्म ॥२०॥
सं०—हर्षण-साध्य-शूल-गण्ड-व्यतीपातक-वैधृतीनां अन्तगं यन्नक्षत्रं
तत्रैव ( तस्मिन्नेव ) नक्षत्रे ऐशं ( ईशसम्बन्धि ) चण्डमस्त्रं पतेत्, तत्
मङ्गलभङ्गलक्ष्म ( मङ्गलस्य शुभस्य भङ्गकारकं ) ज्ञेयम् ॥२०॥
भा०—हर्षण, साध्य, शूल, गण्ड, व्यतीपात और वैधृति इन ६ योगों के
अन्त में जो नक्षत्र रहता है उस नक्षत्र पर शङ्कर का चण्ड आयुध पतित होता है,
वह मङ्गल कार्य का भङ्गकारक होता है ॥२०॥
अथ दुष्टयोगानां वर्ज्यघाटकाः, ग्रहणदुष्टसमयं चाह —
गं-शू-वि-व-व्याऽतिषु षट्शरत्रित्रिनन्दषट्का घटिकाः क्रमेण ।
द्व्यंशं त्यजेत्पारिघमिन्दुभान्वोः पर्वएयतीते दिनसप्तकं च ॥२१॥
सं०—गं-शू-वि-व-व्याऽतिषु ( गण्ड-शूल-विष्कम्भ-वज्र-व्याघाता-
ऽतिगण्डेषु ) क्रमेण षट्-शर-त्रि-त्रि-नन्द-षट्का घटिकाः त्यजेत् । पारिघं
१२ विवाहवृन्दावनम्- [ नक्षत्रशुद्धि-
(परिघस्येदं पारिघं ) द्वयंशं ( अर्धं ) त्यजेत् । तथा—इन्दुभान्वोः
पर्वणि ( ग्रहणे ) अतीते ( गते ) सति दिनसप्तकं च त्यजेत् ॥२१॥
भा०—गण्ड में ६, शूल में ५, विष्कम्भ में ३, वज्र में ३, व्याघात में ९,
और अतिगण्ड में ६ घटी आरम्भ से त्याज्य है। तथा परिघयोग का पूर्वार्ध
त्याज्य है। एवं सूर्य चन्द्रमा के ग्रहण के बाद ७ दिन सब शुभ कार्यों में
त्याज्य है ॥ २१ ॥
अथ ग्रहभेदादिगतनक्षत्रदोषं कथयति-
यस्मिन्नृक्षे वीक्ष्यते सैंहिकेयो भेदस्ताराखेटयोर्यत्र वा स्यात् ।
आषण्मासन्तत्र लग्नेन्दुभाजि भ्राजिष्णु स्यान्नो शुभंकर्म किञ्चित् ॥
सं०- यस्मिन् ऋक्षे सैंहिकेयो राहुः वीक्ष्यते दृश्यते ( ग्रहणं भवती-
त्यर्थः ) यत्र वा ताराखेटयोः ( मङ्गलादिकयोर्द्वयोर्ग्रहयोः ) भेदः ( योगः )
तत्र नक्षत्रे लग्नेन्दुभाजि ( लग्नस्थे, चन्द्राक्रान्ते वा ) आषण्मासं षण्-
मासपर्यन्तं किञ्चित् शुभं कर्म भ्राजिष्णु ( शोभनं ) न स्यात् ॥२२॥
भा०—जिस नक्षत्र में राहु देख पड़े ( अर्थात् ग्रहण हो ) और जिस नक्षत्र
में मंगलादि ५ ग्रहों में किसी दो का भेद योग हो उस नक्षत्र में स्थित चन्द्रमा,
और लग्न को ६ मास पर्यन्त त्याग देना चाहिये क्योंकि उस नक्षत्र में शुभकर्म
अच्छा नहीं होता है ॥ २२ ॥
पापमुक्तनक्षत्रस्य शुद्धिं पातदोषं चाह-
उत्पातपापग्रहमुक्तमृक्षं यदीन्दुराक्रम्य पुनर्भुनक्ति ।
तदा तदर्हं सकलेषु कर्मसु त्यजेत्समक्रान्तितनू रवीन्द्वोः ॥२३॥
सं०-उत्पातपापग्रहमुक्तं ( त्रिविधोत्पातेन, पापग्रहेण त्यक्तं ) ऋक्षं
( नक्षत्रं ) यदि इन्दुश्चन्द्र आक्रम्य पुनः ( द्वितीयवारं ) भुनक्ति तदा तत्
नक्षत्रं सकलेषु कर्मसु अर्हं योग्यं भवति । तथा रवीन्द्वोः समक्रान्तितनू
तुल्यक्रान्ती सकलेषु कर्मसु त्यजेत् ॥ २३ ॥
भा०-जिस नक्षत्र में उत्पात हुआ हो उसको और पापग्रह से त्यक्त
नक्षत्र को यदि चन्द्रमा दोबारा भोग करै तो वह नक्षत्र ६ मास के भीतर भी
सब शुभकार्य में शुभ होता है। तथा सूर्य और चन्द्रमा की तुल्य क्रान्ति को भी
शुभ कार्य में त्याग करना चाहिये ॥ २३ ॥
प्रकरणम् १ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । १३
क्रान्तिसाम्यसम्भवमाह—
त्रिभागशेषे ध्रुवनाम्नि चैन्द्रे त्र्यंशे गते सम्प्रति सम्भवोऽस्य ।
मानार्धयोगाधिकमिन्दुभान्वोः क्रान्त्यन्तरं चेन्न तदैष दोषः ॥२४॥
सं०—ध्रुवनाम्नि योगे त्रिभागशेषे सति, ऐन्द्रे योगे च त्र्यंशे गते
सति सम्प्रत्यास्मिन् समये अस्य ( क्रान्तिसाम्यस्य ) सम्भवः स्यात् ।
इन्दुभान्वोः क्रान्त्यन्तरं मानार्धयोगाधिकं चेत् तदा एष दोषो न
स्यात् । चन्द्रार्कयोर्बिम्बयोगाधार्दल्पे क्रान्त्यन्तरे सति दोष इत्यर्थः ॥२४॥
भा०—ध्रुव योग के तृतीयांश अवशेष रहने पर और ऐन्द्रयोग के तृतीयांश
बीतने पर क्रान्तिसाम्य का सम्भव होता है । अर्थात् वहाँ क्रान्ति बनाकर देखना
यदि रवि चन्द्रमा के बिम्बयोगाधं से क्रान्ति का अन्तर अधिक हो तो दोष नहीं
होता है । अर्थात् बिम्बयोगाधं से अल्प अन्तर हो तो दोष समझना चाहिये ॥२४॥
वि०—ग्रन्थारम्भ समय में १२ के लगभग अयनांश ( क्रान्तिपात ) था
अतः ध्रुवयोग में क्रान्तिसाम्य व्यतीपात नामक, तथा ऐन्द्रयोग में क्रान्तिसाम्य
वैधृत नामक होता है । इष्ट समय में अयनांश संस्कार से जो योग आवे उसमें
क्रान्तिसाम्य का सम्भव देखना चाहिये । यथा—केशवोक्त संस्कार—
“त्रिघ्नाऽयनांशा नखभाजितास्तद्धीनाश्च सार्धत्रिभुवोऽद्रिपृक्ताः ।
तत्तुल्ययुत्योर्गतयोर्विलोक्यौ पातौ व्यतीपातक-वैधृताख्यौ ॥”
अर्थ—अयनांश को ३ से गुना कर २० के भाग देने से जो लब्धि हो उसको
साढ़े तेरह (१३॥) में घटाने से जो संख्या हो उतने विष्कम्भादि योग में व्यतीपात
नामक, तथा उसी लब्धि को २७ में घटाने से जो संख्या हो विष्कम्भादि
उस योग में वैधृतनामक क्रान्तिसाम्य दोष होता है ।
उदा०—अयनांश २१ । ३० । ३२ को ३ से गुना कर ६४ । ३१ । ३६
इसमें २० का भाग देने से ३ । १३ इसको साढ़े तेरह ( १३ । ३० ) में घटाने
से ( १० । १७ ) ग्यारहवाँ ( वृद्धि ) योग की १७ घटी बीतने पर क्रान्तिसाम्य
का सम्भव हो सकता है । तथा २७ में उसी लब्धि ३।१३ को घटाने से २३।४७
बचे, अर्थात् चौबीसवाँ शुक्लयोग की ४७ घटी पर क्रान्तिसाम्य का सम्भव होगा ॥
अथ नक्षत्रशुद्धिप्रशंसामाह—
स्फुरददूषणभूषणकान्तयो यदि भवन्ति मृगाङ्कमृगीदृशः ।
करमवाप्य वरः सुतनोस्तदा शुभरसं भरसम्भृतमश्नुते ॥२५॥
सं०—यदि मृगाङ्कमृगीदृशः ( मृगाङ्कस्य चन्द्रस्य मृगीदृशः = स्त्रि-
यस्ताराः = नक्षत्राणीत्यर्थः ) स्फुरद्दूषणभूषणकान्तयः ( अस्तादिदोष-
रहिताः ) भवन्ति तदा सुतनोः ( कुमार्याः ) करं अवाप्य पाणिग्रहं कृत्वा
वरः भरसंभृतं ( अतिशयं ) शुभरसं (सुखभोगं) अश्नुते लभते इत्यर्थः ॥
भा०—जो नक्षत्र वेधादि दोष रहित देदीप्यमान कान्तियुत हों उनमें वधू
के पाणिग्रहण करने से वर अतिशय सुख का भोग करता है ॥ २५ ॥
अथ कालमीमांसाध्यायः ।
जन्मराश्योरेव मेलके युक्तिं कथयति—
जन्मलग्नमिदमङ्गमङ्गिनां मेनिरे मन इतीन्दुमन्दिरम् ।
सौहृदं हि मनसोर्न देहयोर्मेलकस्तदयमिन्दुगेहयोः ॥ १ ॥
सं०—देहिनां 'यत्' जन्मलग्नं इदं अङ्गं ( शरीरं ) तथा इन्दुमन्दिरं
( चन्द्रराशिः ) इति मनः मेनिरे । हि ( यतः ) सौहृदं ( मित्रत्वं ) मनसो-
रेव भवति, देहयोस्तु सौहृदं न भवति, तत् ( तस्मात् ) इन्दुगेहयोः
(वधूवरचन्द्रराश्योः) अयं मेलकः स्यात् । न तु जन्मलग्नयोरित्यर्थः ॥१॥
भा०—प्राणियों का जन्मलग्न शरीर, और चन्द्रराशि मन कहा गया है ।
मैत्री मन में ही होती है, शरीर में नहीं इसलिये वर कन्या की मनस्वरूप चन्द्र-
राशियों का ही मेलापक विचार उचित है ॥ १ ॥
यदि चन्द्रराश्योर्मेलकस्तर्हि सूक्ष्मयोस्तन्नवांशयो-
रपि कथं नेति दृष्टान्तेन कथयति—
चन्द्रराशिवशमेव सौहृदं सूक्ष्मयोरपि न किं नवांशयोः ।
एवमस्तु मकरांशगे रवौ कर्कटेऽपि किमु नोत्तरायणम् ॥ २ ॥
सं०—चन्द्रराशिवशं ( वधूवरयोर्जन्मराश्यनुसारं ) एव सौहृदं
'कथितं' तर्हि सूक्ष्मयोः तन्नवांशयोरपि कथं नेति, एवमस्तु ( एवं प्रश्न-
श्चेत् तदा ) मकरांशगे ( मकरनवांशस्थे ) रवौ ( सूर्ये ) कर्कटेऽपि
उत्तरायणं किमु न भवति ? । अयनादिकं यतो राशिवशादेव भवति
तस्माद्राश्योरेव मेलकोऽपि समुचित इत्यर्थः ॥ २ ॥
प्रकरणम् २] वसन्तरत्नमीसहितम् । १५
भा०- "यदि जन्मकालिक चन्द्रराशि ( जन्मराशि ) से ही मेलापक विचारा
जाता है तो उससे भी सूक्ष्म चन्द्रनवांश से क्यों नहीं किया जाय ?" यदि ऐसा
प्रश्न हो तो—जब कर्क राशि में मकर के नवांश (सप्तम नवांश ) में सूर्य
रहता है तब उत्तरायण क्यों नहीं होता है ? । अर्थात् जैसे अयन और गोल राशि
से ही होता उसी प्रकार मेलक विचार भी राशि ही से उचित है ॥ २ ॥
अयनादिकं राशिवशादेवेति सप्रमाणमाह—
मासषट्क्रमयनं च दक्षिणादित्य एति तदिति श्रुतिर्जगौ ।
मूलसंक्रमसमां विवस्वतः स्वस्वभङ्गिनमृतवोऽपि बिभ्रति ॥ ३ ॥
सं०-आदित्यः ( सूर्यः ) मासषट्कं दक्षिणा❄ (दक्षिणस्यां दिशि )
एति ( गच्छति ) तत् दक्षिणा 'अयनं' इति श्रुतिः (वेदः) जगौ कथयती-
त्यर्थः । तथा—ऋतवः (वसन्तादयः ) अपि विवस्वतः ( सूर्यस्य ) मूल-
संक्रमसमां स्वस्वभङ्गिं ( स्वस्वाकृतिं ) विभ्रति ( धारयन्ति ) अतो मूल-
राशिवशादेव घटितविचारः समुचित इत्यर्थः ॥ ३ ॥
भा०—सूर्य ६ मास (कर्क से धनु पर्यन्त) दक्षिण दिशा को चलते हैं
उसीको दक्षिणायन वेद ने भी कहा है। दूसरा प्रमाण यह है कि वसन्तादि ऋतु
भी सूर्य की राशि संक्रान्ति से ही अपनी अपनी भङ्गी ( चिह्न ) को धारण करती
है । नवांश से नहीं । अर्थात् सूर्य जब मीन में जाता है तभी वसन्त का चिह्न
( वृक्षादिकों में नव पल्लवादि होना ), दृश्य होता है, मीन के नवांश में जाने से
नहीं अतः राशिवश ही मेलकविधि समुचित है ॥ ३ ॥
पुनरन्यां युक्तिं कथयति-
किं दिनर्क्षविरहे करग्रहो नेष्यते तदुदयक्षणेष्वपि ।
स्थूलमेवमखिलं जगत्फलं तद्विशेषयति सूक्ष्मतागतिः ॥ ४ ॥
सं०-दिनर्क्षविरहे ( विवाहविहितदिवसनक्षत्रालाभे ) तदुदयक्षणेषु
( तन्नक्षत्रमुहूर्तेषु ) अपि करग्रहः (विवाहः ) किं नेष्यते ? एवं अखिलं
जगत्फलं स्थूलं, तत् ( स्थूलं फलं ) सूक्ष्मतागतिः विशेषयति, स्थूले सूक्ष्म-
तालाभश्चेत् तदा स्थूलफले विशेषतां प्रतिपादयतीत्यर्थः ॥ ४ ॥
भा०-विवाहविहित दिननक्षत्र नहीं प्राप्त होने पर विहित नक्षत्र के मुहूर्त
❄ "दक्षिणा" इत्यव्ययम् ।
१६ विवाहवृन्दावनम्- [ कालमीमांसा-
में क्या विवाह नहीं कहा है ? अवश्य कहा है । “धिष्ण्ये प्रोक्तं तस्य भस्योदये
वा” इत्यादि । परञ्च संसार का समस्त फल स्थूल है, उस स्थूल फल को सूक्ष्मता
विशेष करती है । अर्थात् स्थूल में सूक्ष्म का लाभ हो तो विशेष फल होता है ॥
यदि सूक्ष्मता स्थूलं विशेषयति तदा सूक्ष्मतेव किं
न ग्राह्या इत्यत्र हेतुं प्रतिपादयति-
अव्यवस्थितिरिति प्रतिवेलं तत्तदूहनविकल्पसमूहैः ।
स्थूलमप्यनुसरन्ति कृतीन्द्राः केवलं न रमणीयमणीयः ॥ ५ ॥
सं०-इति ( एवं सूक्ष्मताग्रहणे ) प्रतिवेलं ( प्रतिक्षणं ) तत्त-
दूहनविकल्पसमूहैः ( तत्तद्वेलाया ऊहनविकल्पास्तर्कवितर्ककल्पनास्तत्-
समूहैः) अव्यवस्थितिः स्यात् । अतः कृतीन्द्राः गर्गादयः स्थूलमप्यनुसरन्ति ।
केवलं अणीयः ( सूक्ष्मतरमेव ) न रमणीयं भवति ॥ ५ ॥
भा०-सूक्ष्मता के लिये प्रत्येक क्षण में तर्क वितर्क से तत्तत् समय के अनेक
कल्पनाओं से अव्यवस्थिति हो जायगी । इसलिये गर्गादि महर्षियों ने स्थूल का
भी अनुसरण किया केल सूक्ष्म अच्छा नहीं है ॥ ५ ॥
अथ सूक्ष्मफलस्य विशेषतां प्रतिपाद्य तद्ग्राह्यतां कथयति -
भिन्नभिन्नफलभाग्भुवि भूयानेकधिष्ण्यदिनजोऽपि जनोऽयम् ।
सूक्ष्मताऽपि ननु तेन गरिष्ठा सा च मूलमनुरुध्य विधेया ॥ ६ ॥
सं०-भुवि भूयान् ( बहुतरः ) अयं विद्यमानो जनः एकधिष्ण्य-
दिनजोऽपि ( एकनक्षत्रतिथ्युत्पन्नोऽपि ) भिन्नभिन्नफलभाग् 'दृश्यते'
तेन सूक्ष्मतापि गरिष्ठा ( गरीयसी ) किञ्च सा सूक्ष्मता मूलं ( स्थूल-
फलं ) अनुरुध्य 'एव' विधेया विचार्या ॥ ६ ॥
भा०-संसार में ऐसे बहुत लोग हैं जो एक नक्षत्र; एक तिथि
में उत्पन्न हुए भी भिन्न भिन्न फल के भागी हैं। इस लिये सूक्ष्मता भी विशेष
है। परञ्च वह सूक्ष्मता मूल (अर्थात् स्थूल) के अनुरोध से ही ग्रहण करना
चाहिये ॥ ६ ॥
अथ केवलसूक्ष्मताग्रहणेऽनवस्थां दर्शयति-
सूक्ष्मो नवांशाद् द्विरसांश एवं त्रिंशल्लवस्तल्लवतोऽपि सूक्ष्मः ।
ततोऽपि लिप्तेत्यवलिप्तवाचां दृगेतु कस्यां नियतौ समस्याम् ॥७॥
प्रकरणम् २ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । १७
सं०—‘राशितो नवांशः सूक्ष्म उक्तः’ । नवांशादपि द्विरशांशः ( द्वा-
दशांशः ) सूक्ष्मः, एवं तद्वतः ( द्वादशांशतः ) अपि त्रिंशल्लवः सूक्ष्मः,
ततोऽपि ( त्रिंशल्लवादपि ) लिप्ता ( षष्ट्यंशः ) इत्येवं अवलिप्तवाचां
जनानां दृक् ( दृष्टिः ) कस्यां नियतौ समस्यां ( समाधानं ) एतु गच्छतु
न कस्यामपीत्यर्थः, सूक्ष्मताया अवसानाभावात् ॥ ७ ॥
भा०—राशि से नवांश सूक्ष्म कहा गया है । सूक्ष्मता के विचार में नवांश
से भी द्वादशांश सूक्ष्म, द्वादशांश से भी त्रिंशांश, त्रिंशांश से षष्ठ्यंश, इत्यादि
विष्ठ्यंश, आदि सूक्ष्म विभाग मानने वालों की दृष्टि किस अवधि पर पहुँच
सकती है ? किसी पर भी नहीं, क्योंकि सूक्ष्मता का अवसान ही नहीं हैं।
अतः स्थूल का अवलम्बन अवश्य करना चाहिये ॥ ७ ॥
अथ सूक्ष्मताया दुर्गमत्वं कथयति—
अत्यन्तसूक्ष्मः स किलैकदेशो येनाखिलानां भिदुरा फलर्द्धिः ।
नास्मादृशां दृग्विषयः स तस्मान्मूलानुकूला व्यवहारसिद्धिः ॥८॥
सं०—स एकदेशः( कालविभागः ) अत्यन्तसूक्ष्मः स्यात्, येन
अखिलानां जनानां फलर्द्धिः ( फलसम्पत्तिः ) भिदुरा ( भिन्ना भिन्ना )
भवति । स ( अत्यन्तसूक्ष्मप्रदेशः ) अस्मादृशां जनानां दृग्विषयो दर्श-
नायोग्यो न स्यात् । तस्मात् ‘लोकानां’ व्यवहारसिद्धिः मूलानुकूला एवेति ।
भा०—काल का वह प्रदेश अत्यन्त सूक्ष्म है जिससे सब जन्तुओं के फल
भिन्न भिन्न देखने में आता है, उस सूक्ष्म प्रदेश को हम लोग इस चर्मचक्षु से
नहीं देख सकते हैं, इसलिये मूल ( स्थूल नक्षत्रादि ) के अनुकूल ही व्यवहार
की सिद्धि है ॥ ८ ॥
अथ सिद्धान्तमाह—
इति सति यदि मूले सूक्ष्मभावांशलब्धि-
स्तदखिलमपि सिद्धं नास्ति चेन्मूलसम्पत् ।
तदुभयलवनाशो दुर्गमत्वादणूनां
परिणतिरिति रूढा कालमीमांसया नः ॥ ६ ॥
सं०—इत्येवं सति मूले ( अनुकूले स्थूलराश्यादौ, ) यदि सूक्ष्म-
भावांशलब्धिः, तत् ( तदा ) अखिलमपि सिद्धं स्यात् । चेत् मूलसम्पत्
३
१८ विवाहवृन्दावनम्— [मेलक-
नास्ति तदा अणूनां सूक्ष्मभागानां दुर्गमत्वात् तदुभयलवनाशः स्यात् । इति
कालमीमांसया ( समयविवेकेन ) नः ( अस्माकं ) परिणतिः रूढा । अतो
राश्योरनुकूलत्वे एव नवांशानुकूलत्वं विचार्यमिति सिद्धम् ॥ ९ ॥
भा०—इस प्रकार मूल के अनुकूल रहने पर यदि सूक्ष्म भाग भी लब्ध हो
जाय तो सर्वथा सिद्ध है । और यदि मूल ( स्थूल = राशि, नक्षत्र ) ही नहीं
अनुकूल हो तब तो सूक्ष्म भाग के दुर्गम होने के कारण 'सूक्ष्म का भी लाभ न
होगा' तब दोनों ही नष्ट हो जायेंगे । काल की मीमांसा ( विचार ) से यही
परिणाम हुआ । अतः व्यवहार में स्थूल का ग्रहण करना ही सिद्ध हुआ ॥ ९ ॥
अथ मेलकाध्यायः ।
तत्रादौ सयुक्तिकं राशिमेलकमाह —
व्यये न वित्तं न तपस्यपत्यं नायुर्द्विषत्येव वधूवराणाम् ।
द्विद्वादशः पञ्चनवाष्टषष्ठो जन्मर्क्षयोः सख्यविधिर्न दृष्टः ॥ १ ॥
सं०—'प्राचीनैः' जन्मर्क्षयोः ( जन्मराश्योः ) द्विद्वादशः, पञ्च-
नवाष्टषष्ठः ( पञ्चमनवमः, अष्टषष्ठश्च ) सख्यविधिः ( सौहृदविधिः ) न
दृष्टः । तत्र हेतुं कथयति—यतः—व्यये ( अर्थस्यापगमे ) वित्तं ( धनं )
न भवति अतः व्यये ( द्वादशे ) वित्तं ( द्वितीयं भं ) न योज्यम् । तथा
तपसि ( ब्रह्मचर्यादिनियमे ) अपत्यं ( सन्ततिः ) न भवति, अतः तपसि
( नवमराशौ ) अपत्यं ( पञ्चमं भं ) न योज्यं, तथा च—द्विषति ( शत्रौ
सति ) आयुः ( जीवनं ) न, इत्यतः द्विषति ( षष्ठे ) आयुः ( अष्टमं भं )
न योजनीयमिति वरकन्ययोः सेव्यसेवकयोर्वा जन्मर्क्षयोः द्विद्वादशे निर्धनत्वं,
नवपञ्चमेऽनपत्यता, षट्काष्टके मरणमिति फलं स्फुटमुपपद्यते ॥ १ ॥
भा०—वर कन्या, वा सेव्य सेवककी जन्मराशियोंमें परस्पर द्वितीयद्वादश,
पञ्चमनवम, षष्ठअष्टम में मैत्रीविधान ( मेल ) नहीं कहा गया है । उसकी युक्ति
श्लोकके पूर्वार्धसे कहते हैं कि—व्ययमें ( खर्च होनेपर ) धन नहीं रहता है, और
तपस्या में (तपश्चर्याके नियममें रहनेपर) अपत्य ( सन्तान ) नहीं हो सकता तथा
शत्रुओंके बीच आयु ( जीवन ) नहीं रहता है । इसलिये व्यय ( द्वादश ) के साथ
धन ( द्वितीय राशि ) का और तप ( नवम ) के साथ अपत्य ( पञ्चमराशि ) का,
एवं द्विषत् ( षष्ठ ) के साथ आयु ( अष्टमराशि ) का मेल शुभ नहीं है ॥ १ ॥
) तदा निविडा
Wait, in line 18: "ऋक्षं ( नक्षत्रं )" or "नक्षत्रं"? It's "नक्षत्रं".
Line 19:
प्रीतिः ( अतिशयं प्रेम ) भवति । एकराशौ चेत् कृत्तिकारोहिणिवत्
Line 20:
'भिन्नमृक्षं' तदा नाडी न स्यात् ( नाडीदोषो न भवतीत्यर्थः ) यथाह
Single quotes around भिन्नमृक्षं?
Yes, 'भिन्नमृक्षं'.
Line 21:
भृगुः—"दम्पत्योरेकराशिश्चेत् पृथगृक्षं यदा भवेत् ।"
Double quotes around the quote?
Yes, "दम्पत्योरेकराशिश्चेत् पृथगृक्षं यदा भवेत् ।"
Line 22:
वशिष्ठोक्तो विवाहः स्याद् गणं नाडीं न चिन्तयेत् ॥ ३ ॥
Wait, does it have double quotes at the end?
No, the quote continues from भृगुः, but line 22 doesn't have a closing quote, or maybe line 21 had it closed at the end of the line: "भवेत् ।""?
Look at line 21: भृगुः—"दम्पत्योरेकरा
२० विवाहवृन्दावनम्- [ मेलक-
भा०—एक नक्षत्र एक राशि होने पर चरण भेद से परस्पर प्रीति होती है,
ऐसा पराशर मुनि ने कहा है। वशिष्ठ के शिष्य ने एक नक्षत्र के एक चरण में भी
सौमनस्य ( प्रीति ) कहा है, क्योंकि उनके मत से एक पिण्ड ( शरीर ) में
नाडीवेध नहीं होता है। इसका दृष्टान्त अग्रिम श्लोक में देते हैं ॥ ४ ॥
चरणैकत्वे दोषाभावे दृष्टान्तमाह—
नाग्निर्दहत्यात्मतनुं तथा हि द्रष्टा स्वदृष्टेर्न हि दर्शनीयः ।
एकांशकत्वेपि समप्रभावान्न भर्तृभार्याव्यवहारसिद्धिः ॥ ५ ॥
सं०—यथा हि अग्निः आत्मतनुं ( स्वशरीरं तेजोरूपं ) न दहति,
यथा च द्रष्टा स्वदृष्टेः दर्शनीयः ( दर्शनयोग्यः ) न भवति, तथा हि एकत्र
पिण्डे नाडिवेधोऽपि न भवितुमर्हतीति वशिष्ठशिष्यः प्राह । तत्र दोषं
कथयति—एवं एकांशकत्वे चरणैकत्वे समप्रभावात् ( तुल्याकारबलात् )
भर्तृभार्याव्यवहारसिद्धिरपि न स्यात् । यत उक्तं जातकेषु—"लग्ननवांश-
पतुल्यतनुः स्यात्" इत्यादि । अतश्चरणैकत्वे सौमनस्यं न भवितुमर्हती-
त्याचार्यस्याभिप्रायः ॥ ५ ॥
भा०—जैसे आग अपने शरीर को नहीं जलाती है, और देखने वाला जैसे
अपनी दृष्टि का दृश्य नहीं होता है, इसी प्रकार एक चरण होने पर एक नक्षत्र
में नाडीवेध का दोष नहीं हो सकता है, यह वशिष्ठ के शिष्य का दृष्टान्त है ।
इसमें आचार्य दोष देते हैं कि—एक चरण में तुल्य प्रभाव होने के कारण भर्त्ता
और भार्या का व्यवहार सिद्ध नहीं हो सकता है । अर्थात् स्त्री को पति के अधीन
होना चाहिये—एक नवांश में तुल्य सामर्थ्य होने से स्त्री अपने स्वामी के वश में
नहीं रह सकती है, अतः परस्पर प्रीति नहीं होने के कारण एक नक्षत्र के एक
चरण त्याज्य है ॥ ५ ॥
अथ त्रिनाडीवेधमाह—
रुद्रार्यमेन्द्रवरुणद्वयमश्विनी च विश्वाग्निवायुफणिनां युगमन्त्यभञ्च ।
शेषाणि चेति नवकत्रयमेकयाते जन्मोडुनी वरवधूनिधनाय नाडी ॥
सं०—रुद्रार्यमेन्द्रवरुण-द्वयं, अश्विनी चेति 'प्रथमनवकम्' । विश्वा-
ग्निवायुफणिनां युग्मं अन्त्यभं चेति 'द्वितीयनवकम्' । शेषाणि नक्षत्राणि
च 'तृतीयनवकम्' इत्येवं 'नक्षत्राणां' नवकत्रयं ज्ञेयम् । जन्मोडुनी
प्रकरणम् ३ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । २१
( कन्यावरयोर्जन्मनक्षत्रे ) एकयाते एकस्मिन् नवके प्राप्ते चेत् 'तदा'
वरवधूनिधनाय नाडी ( नाडीदोषो ) भवति ॥ ६ ॥
भा०—आर्द्रा पुनर्वसु, उत्तराफाल्गुनी हस्त, ज्येष्ठा मूल, शतभिषा पूर्वभाद्रपदा
और अश्विनी यह एकनवक, तथा उत्तराषाढ़ श्रवण, कृत्तिका रोहिणी, स्वाती
विशाखा, आश्लेषा मघा और रेवती ये द्वितीयनवक, तथा शेषनक्षत्र ( भरणी,
मृगशिरा, पुष्य, पूर्वफाल्गुनी, चित्रा, अनुराधा, पूर्वाषाढ़, धनिष्ठा और उत्तरभाद्रपद
यह तृतीयनवक इस प्रकार २७ नक्षत्रों में तीन नवक हैं, किसी एक नवक में
वर कन्या दोनों के जन्मनक्षत्र पड़ें तो मरणप्रद नाडीदोष होता है ॥ ६ ॥
कैश्चित् त्रिचरणद्विचरणनक्षत्रोत्पन्नकन्यायाः क्रमेण चतुर्नाडी-
पञ्चनाडीचक्रवेध उक्तः स न ग्राह्य इत्याह —
प्रमीयमाणोऽपि मतैर्मुनीनां त्रिद्व्यङ्घ्रिनक्षत्रभुवः कुमार्याः ।
नाडीचतुःपञ्चतयस्य पक्षो न क्षोदवीथीविषयत्वमेति ॥ ७ ।
सं० त्रिद्व्यङ्घ्रिनक्षत्रभुवः ( त्रिचरण-द्विचरणनक्षत्रोत्पन्नायाः )
कुमार्याः कन्यायाः 'क्रमेण' नाडीचतुःपञ्चतयस्य ( नाडीचतुष्टयस्य, नाडी-
पञ्चकस्य ) पक्षः मुनीनां ( हारीतादिमहर्षीणां ) मतैः प्रमीयमाणोऽपि,
( प्रमाणत्वं प्राप्तोऽपि ) क्षोदवीथीविषयत्वं ( विचारपद्धतिगोचरत्वं ) नैति
( नागच्छति ) । सर्वदेशेऽनुपयुक्तत्वात् । यथा ह वृद्धगर्गः—"जाङ्गले च
चतुर्माला पाञ्चाले पञ्चमालिका । त्रिमाला सर्वदेशेषु विवाहे ऋषिसम्मता ॥"
तथा च हारीतः—
त्र्यंघ्रिभे द्व्यंघ्रिभे वध्वा जाताया गणयेत् क्रमात् ।
वह्निभादिन्दुमान्नार्डीं चतुःपञ्चसु पर्वसु ॥" इति ॥ ७ ॥
भा०—'त्रिचरणनक्षत्रोत्पन्न कन्या का चतुर्नाडी चक्र में, और द्विचरण-
नक्षत्रोत्पन्न का पञ्चनाडी चक्र में वेध देखना चाहिये"—इस प्रकार कितने
आचार्यों का पक्ष मुनियों के मतों से प्रमाणित होने पर भी हमारे विचारपथ में
नहीं आता है ॥ ७ ॥
अथ योनिमैत्रीं कथयति—
अश्वेभाजोरगाहिःश्वखनकरिपवो मेष ओतुर्द्विराखु-
र्गोकान्त्यौ व्याघ्रकालीपशुरिपुहरिणैणाश्वकीशाः क्रमेण ।