विवाह वृन्दावनम् (पं. सीताराम झा ज्योतिष टीका - विवाह संस्कार, अष्टकूट गुण-मिलान एवं मुहूर्त विज्ञान सटीक)
Vivaha Vrindavanam: Vivaha Sanskara, Ashtakuta Guna Milana evam Muhurta Vigyan
केशवार्कमहोदय (टीकाकार: पं. सीताराम झा) द्वारा
पृष्ठ 34, कुल 138 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रकरणम् ३ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । २१
( कन्यावरयोर्जन्मनक्षत्रे ) एकयाते एकस्मिन् नवके प्राप्ते चेत् 'तदा'
वरवधूनिधनाय नाडी ( नाडीदोषो ) भवति ॥ ६ ॥
भा०—आर्द्रा पुनर्वसु, उत्तराफाल्गुनी हस्त, ज्येष्ठा मूल, शतभिषा पूर्वभाद्रपदा
और अश्विनी यह एकनवक, तथा उत्तराषाढ़ श्रवण, कृत्तिका रोहिणी, स्वाती
विशाखा, आश्लेषा मघा और रेवती ये द्वितीयनवक, तथा शेषनक्षत्र ( भरणी,
मृगशिरा, पुष्य, पूर्वफाल्गुनी, चित्रा, अनुराधा, पूर्वाषाढ़, धनिष्ठा और उत्तरभाद्रपद
यह तृतीयनवक इस प्रकार २७ नक्षत्रों में तीन नवक हैं, किसी एक नवक में
वर कन्या दोनों के जन्मनक्षत्र पड़ें तो मरणप्रद नाडीदोष होता है ॥ ६ ॥
कैश्चित् त्रिचरणद्विचरणनक्षत्रोत्पन्नकन्यायाः क्रमेण चतुर्नाडी-
पञ्चनाडीचक्रवेध उक्तः स न ग्राह्य इत्याह —
प्रमीयमाणोऽपि मतैर्मुनीनां त्रिद्व्यङ्घ्रिनक्षत्रभुवः कुमार्याः ।
नाडीचतुःपञ्चतयस्य पक्षो न क्षोदवीथीविषयत्वमेति ॥ ७ ।
सं० त्रिद्व्यङ्घ्रिनक्षत्रभुवः ( त्रिचरण-द्विचरणनक्षत्रोत्पन्नायाः )
कुमार्याः कन्यायाः 'क्रमेण' नाडीचतुःपञ्चतयस्य ( नाडीचतुष्टयस्य, नाडी-
पञ्चकस्य ) पक्षः मुनीनां ( हारीतादिमहर्षीणां ) मतैः प्रमीयमाणोऽपि,
( प्रमाणत्वं प्राप्तोऽपि ) क्षोदवीथीविषयत्वं ( विचारपद्धतिगोचरत्वं ) नैति
( नागच्छति ) । सर्वदेशेऽनुपयुक्तत्वात् । यथा ह वृद्धगर्गः—"जाङ्गले च
चतुर्माला पाञ्चाले पञ्चमालिका । त्रिमाला सर्वदेशेषु विवाहे ऋषिसम्मता ॥"
तथा च हारीतः—
त्र्यंघ्रिभे द्व्यंघ्रिभे वध्वा जाताया गणयेत् क्रमात् ।
वह्निभादिन्दुमान्नार्डीं चतुःपञ्चसु पर्वसु ॥" इति ॥ ७ ॥
भा०—'त्रिचरणनक्षत्रोत्पन्न कन्या का चतुर्नाडी चक्र में, और द्विचरण-
नक्षत्रोत्पन्न का पञ्चनाडी चक्र में वेध देखना चाहिये"—इस प्रकार कितने
आचार्यों का पक्ष मुनियों के मतों से प्रमाणित होने पर भी हमारे विचारपथ में
नहीं आता है ॥ ७ ॥
अथ योनिमैत्रीं कथयति—
अश्वेभाजोरगाहिःश्वखनकरिपवो मेष ओतुर्द्विराखु-
र्गोकान्त्यौ व्याघ्रकालीपशुरिपुहरिणैणाश्वकीशाः क्रमेण ।