सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

वितर्कप्रहाणः ] पञ्चदशः सर्गः ३०९
निपुणम् = दक्षतया, विशोध्य = परिष्कृत्य, क्लेशेभ्यः = कष्टेभ्यः, शमयति = शान्तं
करोति, सङ्क्षिपति = सङ्कोचयति चेति। उपमालङ्कारः ॥ ६८ ॥
हिन्दी—जैसे सुनार संसार में धूल से ढँके सोने को क्रमशः पानी से धोकर फिर
आग में पकाता है और बार-बार उलटता-पलटता है, उसी तरह योगाभ्यासी व्यक्ति
दोषयुक्त चित्त को दोषों से अच्छी तरह परिमार्जित कर अपने मन को शान्त एवं
संकुचित करता है ॥ ६८ ॥
यथा च स्वच्छन्दादुपनयति कर्माश्रयसुखं
सुवर्णं कर्मारो बहुविधमलङ्कारविधिषु ।
मनःशुद्धो भिक्षुर्वशगतमभिज्ञास्वपि तथा
यथेच्छं यत्रेच्छं शमयति मनः प्रेरयति च ॥ ६९ ॥
सौन्दरनन्दे महाकाव्ये वितर्कप्रहाणो नाम पञ्चदशः सर्गः ॥ १५ ॥
अन्वयः—यथा च कर्माश्रयसुखं सुवर्णं कर्मारः स्वच्छन्दात् अलङ्कारविधिषु
बहुविधम् उपनयति, तथा मनःशुद्धः भिक्षुः वशगतं मनः अभिज्ञासु अपि यथेच्छं
यत्रेच्छं शमयति प्रेरयति च ॥ ६९ ॥
व्याख्या—यथा=येन रूपेण, च=पुनः, कर्माश्रयसुखम्—सुखेन = सहजभावेन,
कर्म = कृत्यम्, कर्तुं = विधातुम्, शक्यम् = समर्थमिति कर्माश्रयसुखम्, सुवर्णम् =
हेमम्, कर्मारः=सुवर्णकारः, स्वच्छन्दात् = निरङ्कुशात्, अलङ्कारविधिषु = आभूषण-
प्रकारेषु, बहुविधम् = अनेकप्रकारकम्, उपनयति = समीपमानयति, तथा = तेनैव रूपेण,
मनः = चित्तः, शुद्धः = संस्कृतः, संस्कृतमनः, भिक्षुः = भगवान् बुद्धः, मनः = चेतः,
अभिज्ञा = दिव्यशक्तिसु, अपि = चेत्, यथेच्छम् = इच्छानुसारम्, यत्रेच्छम् = यथा-
भिलषितम्, शमयति = शान्तिं नयति, प्रेरयति = प्रेरणां ददाति। अत्राप्युपमालङ्कारः ॥६९॥
हिन्दी—और जिस तरह सुनार अनेक प्रकार से प्रस्तुत तथा आसानी से काम
करने लायक सोने को स्वेच्छानुसार भाँति-भाँति के आभूषणों में बदल देता है। उसी
प्रकार भगवान् बुद्ध ने मन को शुद्ध कर लिया है और दिव्यशक्तियों के सम्बन्ध में अपने
मन को वशवर्ती बना लिया है, वह जैसे चाहता है और जहाँ चाहता है, अपने मन को
शान्त कर लेता है और प्रेरित करता है ॥ ६९ ॥
सौन्दरनन्द-महाकाव्य में 'वितर्कप्रहाण' नामक पञ्चदश सर्ग समाप्त ॥ १५ ॥

षोडशः सर्गः
आर्यसत्यव्याख्यानः
कार्य सफल उसका होता है जो उत्तम उद्योगी है।
अनुद्योग पापों की जड़ है कर्मनिरत नित योगी है॥
एवं मनोधारणया क्रमेण व्यपोह्य किञ्चित् समुपोह्य किञ्चित् ।
ध्यानानि चत्वार्यधिगम्य योगी प्राप्नोत्यभिज्ञा नियमेन पञ्च ॥ १ ॥
अन्वयः—एवं मनोधारणया क्रमेण किञ्चित् व्यपोह्य किञ्चित् समुपोह्य योगी
चत्वारि ध्यानानि अधिगम्य नियमेन पञ्च अभिज्ञाः प्राप्नोति ॥ १ ॥
व्याख्या—एवम् = इत्थम्, मनोधारणया = मानसिकसङ्कल्पेन, क्रमेण = आनु-
पूर्व्येण, किञ्चित् = किमपि, व्यपोह्य = पृथक्कृत्वा, किञ्चित् = कतिचित्, समुपोह्य =
सञ्चयित्वा, योगी = योगाभ्यासी, चत्वारि = तुरीयानि, ध्यानानि = चित्तस्थैर्याणि,
अधिगम्य = उपलभ्य, नियमेन = नियोगेन, पञ्च = पञ्चविधाः, अभिज्ञाः = विज्ञताः,
प्राप्नोति = अधिगच्छति ॥ १ ॥
हिन्दी—इस प्रकार मानसिक एकाग्रता के द्वारा योगी कुछ छोड़कर और कुछ
'लेकर चार तरह के ध्यानों को प्राप्तकर निश्चय ही पाँच तरह की अभिज्ञाओं को प्राप्त
करता है ॥ १ ॥
ऋद्धिप्रवेकं च बहुप्रकारं परस्य चेतश्चरितावबोधम् ।
अतीतजन्मस्मरणं च दीर्घं दिव्ये विशुद्धे श्रुतिचक्षुषी च ॥ २ ॥
अन्वयः—बहुप्रकारम् ऋद्धिप्रवेकं परस्य चेतश्चरितावबोधं च दीर्घम् अतीतजन्म-
स्मरणं च दिव्ये विशुद्धे श्रुतिचक्षुषी च ॥ २ ॥
व्याख्या—बहुप्रकारम् = बहुविधम्, ऋद्धिप्रवेकम् = ऋद्धिषु = समृद्धिषु, प्रवेकम्=
उत्कृष्टम्, परस्य = अपरस्य, चेतश्चरितावबोधम् = चेतः = मनसः, सः चरितस्य =
आचरणस्य, अवबोधम् = जागरणम्, च = पुनः, दीर्घम् = विस्तृतम्, अतीतजन्मस्मरणम्—
अतीतस्य = व्यतीतस्य, जन्मनः = उत्पत्तेः, स्मरणम् = आख्यानम्, च = पुनः, दिव्ये =
भव्ये, विशुद्धे = परिष्कृते, श्रुतिचक्षुषी = श्रवणनयने, च प्राप्नोति ॥ २ ॥
हिन्दी—अनेक तरह की सिद्धियां, दूसरों के मन की गति का ज्ञान, अनेक पूर्व-
जन्मों का वृत्तान्त तथा अलोकिक श्रवण, अवलोकन शक्ति—॥ २ ॥
अतःपरं तत्त्वपरीक्षणेन मनो दधात्यास्रवसङ्क्षयाय ।
ततो हि दुःखप्रभृतीनि सम्यक्चत्वारि सत्यानि पदान्यवैति ॥ ३ ॥

आर्यसत्यव्याख्यानः ] षोडशः सर्गः ३११
अन्वयः—अतःपरं तत्त्वपरीक्षणेन मनः आस्रवसङ्क्षयाय दधाति, हि ततः
दुःखप्रभृतीनि चत्वारि सत्यानि पदानि सम्यक् अवैति ॥ ३ ॥
व्याख्या—अतःपरम् = तदनन्तरम्, तत्त्वपरीक्षणेन = तत्त्वस्य = याथार्थ्यस्य, परी-
क्षणेन = आलोकनेन, मनः = चित्तम्, आस्रवसङ्क्षयाय = अन्तर्मनमलप्रवाहविनाशाय,
दधाति = धारयति, हि = यतः, ततः = तत्पश्चात्, दुःखप्रभृतीनि = दुःखादिकारणादीनि,
चत्वारि = चतुःसङ्ख्याकानि, सत्यानि = तथ्यानि, पदानि = आर्यसत्यानि, सम्यक् =
सुष्ठुतया, अवैति = जानाति । अव + √इण् + लट्; पाणिनिव्याकरणानुसारेण 'अवेति'
रूपं भवति ॥ ३ ॥
हिन्दी—और तब वह दुःखादि चार आर्यसत्यों से पूर्ण परिचित होने के बाद
तत्त्व-परीक्षण के द्वारा अपने अन्तर्मन की बहती गन्दगी की सफाई करता है ॥ ३ ॥
बाधात्मकं दुःखमिदं प्रसक्तं दुःखस्य हेतुः प्रभवात्मकोऽयम् ।
दुःखक्षयो निःसरणात्मकोऽयं त्राणात्मकोऽयं प्रशमाय मार्गः ॥ ४ ॥
अन्वयः—बाधात्मकम् इदं प्रसक्तं दुःखम्, दुःखस्य अयं हेतुः प्रभवात्मकः, अयं
दुःखक्षयः निःसरणात्मकः प्रशमाय अयं त्राणात्मकः मार्गः ॥ ४ ॥
व्याख्या—बाधात्मकम् = वेदनात्मकम्, इदम् = एतत्, प्रसक्तम् = निरन्तरम्,
दुःखम् = कष्टम्, दुःखस्य = पीडायाः, अयम् = एषः, हेतुः = कारणम्, प्रभवात्मकः—
प्रभवः = उत्पत्तिः, आत्मा = जीवः, यस्य सः, अयम् = एषः, मार्गः = पन्थाः, अयम् = एषः,
दुःखक्षयः = कष्टविनाशः, निःसरणात्मकः = अपसारणात्मकः, प्रशमाय = शान्तये,
अयम् = एषः, त्राणात्मकः = रक्षात्मकः, मार्गः = पन्थाः । दुखं दुःखस्य कारणम्,
दुःखविनाशः दुःखविनाशस्य पन्थाः इत्यादेः सम्यग् ज्ञानं भवति ॥ ४ ॥
हिन्दी—यह दुःख निरन्तर रहने वाला है, इसकी आत्मा पीड़ा है, यह दुःख का
कारण है, इसकी आत्मा उत्पत्ति है, यह दुःख का विनाश है, इसकी आत्मा निकलती
है, यह शान्ति का मार्ग है, रक्षा इसकी आत्मा हे ॥ ४ ॥
इत्यार्यसत्यान्यवबुध्य बुद्ध्या चत्वारि सम्यक् प्रतिविध्य चैव ।
सर्वास्रवान् भावनयाऽभिभूय न जायते क्षान्तिमवाप्य भूयः ॥ ५ ॥
अन्वयः—इति चत्वारि आर्यसत्यान् बु द्धया सम्यक् अवबुध्य प्रतिविध्य चैव
भावनया सर्वास्रवान् अभिभूय शान्तिम् अवाप्य भूयः न जायते ॥ ५ ॥
व्याख्या—इति = इत्थम्, चत्वारि = चतुःसङ्ख्याकानि, आर्यसत्यान् = दुःखादीन्
आर्यसत्यान्, बुद्ध्या = ज्ञानेन, सम्यक् = सुष्ठुतया, अवबुध्य = अवगम्य, प्रतिविध्य =
उपचारं कृत्वा, चैव = पुनः, भावनया = ध्यानेन, सर्वास्रवान् = सकलमनोमलान्, अभि-
भूय = पराजित्य, शान्तिम् = शमम्, अवाप्य = प्राप्य, भूयः = पुनः, न = नहि, जायते =
उत्पन्नो भवति ॥ ५ ॥

३१२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—इस प्रकार इन चार आर्यसत्यों को ज्ञानपूर्वक ठीक-ठीक समझकर और
भावना से मन के मैलों को साफ कर वह शान्ति प्राप्त करता है और फिर जन्म ग्रहण
नहीं करता है ॥ ५ ॥
अबोधतो ह्यप्रतिवेधतश्च तत्त्वात्मकस्यास्य चतुष्टयस्य ।
भवाद्भवं याति न शान्तिमेति संसारडोलामधिरुह्य लोकः ॥ ६ ॥
अन्वयः—अस्य तत्त्वात्मकस्य चतुष्टयस्य हि अबोधतः च अप्रतिवेधतः लोकः
संसारडोलाम् अधिरुह्य भवात् भवं याति शान्तिं न एति ॥ ६ ॥
व्याख्या—अस्य = एतस्य, तत्त्वात्मकस्य = तथ्यभूतस्य, चतुष्टयस्य = चतुष्कस्य,
हि = यतः, अबोधतः = मौर्ख्यात्, च = पुनः, अप्रतिवेधतः = अजागरणतः, लोकः =
जनः, संसारडोलाम् = संसार एव = जगदेव, डोला = प्रेङ्खा, ताम्, अधिरुह्य = आरोहणं
कृत्वा, भवात् = जन्मनः, भवम् = जन्म, याति = प्राप्नोति, शान्तिम् = तृष्णाक्षयम्,
न = नहि, एति = प्राप्नोति ॥ ६ ॥
हिन्दी—इस तत्त्वात्मक चार. आर्यसत्यों को नासमझदारी एवं अप्रतिवेधता के
कारण मनुष्य संसाररूपी झूले पर चढ़कर एक जन्म से दूसरे जन्म में जाता है; उसे
शान्ति कहीं नहीं मिलती है ॥ ६ ॥
तस्माज्जरादेर्व्यसनस्य मूलं समासतो दुःखमवेहि जन्म ।
सर्वौषधीनामिव भूर्भवाय सर्वापदां क्षेत्रमिदं हि जन्म ॥ ७ ॥
अन्वयः—तस्मात् समासतः जरादेः व्यसनस्य मूलं दुःखं जन्म अवैहि, सर्वौष-
धीनां भवाय भूः इव सर्वापदां क्षेत्रं हि इदं जन्म ॥ ७ ॥
व्याख्या—तस्मात् = तेन कारणेन, समासतः = सङ्क्षेपतः, जरादेः = वार्द्धक्यादेः,
व्यसनस्य = विपत्तेः, मूलम् = बीजम्, दुःखम् = पीडाम्, जन्म = उत्पत्तिः, अवैहि =
जानीहि, सर्वौषधीनाम् = भेषजानाम्, भवाय = जन्मग्रहणाय, भूः = पृथ्वी, इव = यथा,
सर्वापदाम् = सकलविपदाम्, क्षेत्रम् = जननहेतुः, हि = यतः, इदम् = एतत्, जन्म =
उत्पत्तिरस्ति ॥ ७ ॥
हिन्दी—अतः संक्षेप में यह जानो कि वृद्धावस्था आदि विपत्तियों की जड़ जन्म-
रूपी दुःख है, जैसे सभी ओषधियां धरती से उत्पन्न होती है, उसी तरह सभी
विपत्तियों का क्षेत्र जन्म है ॥ ७ ॥
यज्जन्म रूपस्य हि सेन्द्रियस्य दुःखस्य तन्नैकविधस्य जन्म ।
यः सम्भवश्चास्य समुच्चयस्य मृत्योश्च रोगस्य च सम्भवः सः ॥ ८ ॥
अन्वयः—सेन्द्रियस्य रूपस्य हि यद् जन्म तत् नैकविधस्य दुःखस्य जन्म, अस्य
समुच्चयस्य यः सम्भवः सः मृत्योश्च रोगस्य च सम्भवः ॥ ८ ॥
व्याख्या—सेन्द्रियस्य = इन्द्रियैः = करणैः, सहितम् = सार्द्धम्, तस्य, रूपस्य =
सौन्दर्यस्य, हि = यतः, यत् = यः, जन्म = उत्पत्तिः, तत् = तदेव, नैकविधस्य = न =
नहि, एकविधः = एकप्रकारकः, इति नैकविधस्तस्य, दुःखस्य = क्लेशस्य, जन्म =

आर्यसत्यव्याख्यानः ] षोडशः सर्गः ३१३
उत्पत्तिः, अस्य = एतस्य, समुच्छ्रयस्य = देहस्य, यः सम्भवः = यो जन्म, सः = एषः,
मृत्योश्च = अन्तकश्च, रोगस्य च = आमयश्च, सम्भवः = उत्पत्तिरस्ति ॥ ८ ॥
हिन्दी — इन्द्रियों के साथ रूप की उत्पत्ति ही अनेक प्रकार के दुःखों का कारण
है, मृत्यु और रोगों का भी वही कारण है, जो देह का है ॥ ८ ॥
सद्राप्यसद्वा विषमिश्रमन्नं यथा विनाशाय न धारणाय ।
लोके तथा तिर्यगुपर्यधो वा दुःखाय सर्वं न सुखाय जन्म ॥ ९ ॥
अन्वयः — यथा विषमिश्रम् अन्नं सद् वा असद् वा अपि विनाशाय न धारणाय
तथा लोके तिर्यगुपरि अधः वा जन्म सर्वं दुःखाय न सुखाय ॥ ९ ॥
व्याख्या — यथा = येन प्रकारेण, विषमिश्रम् = गरलमिश्रितम्, अन्नम् = भोज्य-
पदार्थम्, सद् = उत्कृष्टम्, वा = अथवा, असद् = अनुत्कृष्टम्, वा = अथवा, अपि =
चेत्, विनाशाय = मारणाय, न = नहि, धारणाय = संरक्षणाय भवति, तथा = तेनैव
प्रकारेण, लोके = मर्त्यलोके, तिर्यगुपरि = विहगानामूर्ध्वम्, अधो वा = निम्नोऽथवा,
जन्म = जननम्, सर्वम् = सकलम्, दुःखाय = पीडनाय, न = नहि, सुखाय = सुख-
बोधाय भवति ॥ ९ ॥
हिन्दी — जैसे जहरीला भोजन अच्छा हो या बुरा — मारक ही होता है, न कि
पालक । उसी तरह अण्डज से ऊपर या नीचे किसी भी योनि में जन्म लेना दुःख का
कारण होता है, न कि सुख का ॥ ९ ॥
जरादयो नैकविधाः प्रजानां सत्यां प्रवृत्तौ प्रभवन्त्यनर्थाः ।
प्रवात्सु घोरेष्वपि मारुतेषु न ह्यप्रसूतास्तरवश्चलन्ति ॥ १० ॥
अन्वयः — प्रवृत्तौ सत्यां प्रजानां जरादयः नैकविधाः अनर्थाः प्रभवन्ति, हि घोरेषु
अपि मारुतेषु प्रवात्सुः अप्रसूताः तरवः न चलन्ति ॥ १० ॥
व्याख्या — प्रवृत्तौ = उत्पत्तौ, सत्याम् = सति, प्रजानाम् = जनानाम्, जरादयः =
वृद्धत्वादयः, नैकविधाः = विविधरूपाः, अनर्थाः = अयुक्तार्थाः, प्रभवन्ति = जायन्ते,
हि = यतः, घोरेषु = प्रबलेषु, अपि, मारुतेषु = प्रभञ्जनेषु, अप्रसूताः = अनुत्पन्नाः,
तरवः = द्रुमाः, न = नहि, चलन्ति = कम्पन्ति ॥ १० ॥
हिन्दी — जन्म लेने का क्रम जब तक चलता रहेगा तब तक प्राणियों की वृद्धावस्था
प्रभृति दुःखों का अन्त नहीं है । जो पौधे जन्म नहीं लेते, उन्हें प्रबल प्रभंज भी नहीं
हिला पाता ॥ १० ॥
आकाशयोनिः पवनो यथा हि यथा शमीगर्भशयो हुताशः ।
आपो यथान्तर्वसुधाशयाश्च दुःखं तथा चित्तशरीरयोनिः ॥ ११ ॥
अन्वयः — यथा हि आकाशयोनिः पवनः यथा शमीगर्भशयः हुताशः यथा च अन्त-
र्वसुधाशयाः आपः तथा चित्तशरीरयोनिः दुःखम् ॥ ११ ॥
व्याख्या — यथा = यद्वत्, हि = यतः, आकाशयोनिः — आकाशः = गगनम्, योनिः =
उत्पत्तिस्थानम्, यस्य सः, पवनः = वायुः, यथा = यद्वत्, शमीगर्भशयः — शमी = काष्ठ-

३१४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
विशेषः, गर्भशयः = गर्भकोशस्थः, हुताशः = अग्निः, यस्य सः, च = पुनः, यथा =
येन रूपेण, अन्तर्वसुधाशयाः = वसुधाम् = पृथिव्याम्, अन्तरे = अभ्यन्तरे, आशयाः =
उत्पत्तिस्थानम्, यस्य सः, आपः = जलानि, तथा = तेनैव प्रकारेण, चित्तशरीरयोनिः —
चित्तशरीरम् = मनोदेहम्, योनिः = उत्पत्तिस्थानम्, यस्य तत्, दुःखम् = उत्पीडनम्
अस्ति ॥ ११ ॥
हिन्दी—जैसे आकाश में हवा, शमी नामक लकड़ी के भीतर आग तथा धरती
के नीचे पानी की उत्पत्ति होती है, उसी तरह मन और देह में दुःख की उत्पत्ति
होती है ॥ ११ ॥
अपां द्रवत्वं कठिनत्वमुर्व्या वायोश्चलत्वं यद्धुवमौष्ण्यमग्नेः ।
यथा स्वभावो हि तथा स्वभावो दुःखं शरीरस्य च चेतसश्च ॥ १२ ॥
अन्वयः—यथा हि अपां द्रवत्वम्, उर्व्याः कठिनत्वम्, वायोः चलत्वम्, अग्नेः
औष्ण्यं ध्रुवं स्वभावः, तथा शरीरस्य च चेतसश्च दुःखं स्वभावः ॥ १२ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, हीति निश्चयेन, अपाम् = सलिलानाम्, द्रवत्वम् =
द्रवणत्वम्, उर्व्याः = भूमेः, कठिनत्वम् = कठोरत्वम्, वायोः = अनिलस्य, चलत्वम् =
प्रवहणशीलत्वम्, अग्नेः = अनलस्य, औष्ण्यम् = उष्णत्वम्, ध्रुवम् = निश्चितम्,
स्वभावः = प्रकृतिः, तथा = तेनैव प्रकारेण, शरीरस्य = देहस्य, चेतसश्च = मनसश्च,
दुःखम् = क्लेशम्, स्वभावः = प्रकृतिरस्ति ॥ १२ ॥
हिन्दी—जैसे पानी का पिघलना, पवन का बहना, पृथ्वी की घनता, आग का
जलना स्वभाव है; वैसे ही मन और देह का स्वभाव दुःख है ॥ १२ ॥
काये सति व्याधिजरादि दुःखं क्षुतर्षवर्षोष्णहिमादि चैव ।
रूपाश्रिते चेतसि सानुबन्धे शोकारतिक्रोधभयादि दुःखम् ॥ १३ ॥
अन्वयः—काये सति व्याधिजरादिदुःखं क्षुतर्षवर्षोष्णहिमादि चैव रूपाश्रिते
सानुबन्धे चेतसि शोकारतिक्रोधभयादिदुःखम् ॥ १३ ॥
व्याख्या—काये = देहे, सति = सत्याम्, व्याधिजरादिदुःखम् = रुज्-वार्द्धक्यादि-
कष्टम्, क्षुतर्षवर्षोष्णहिमादि चैव = बुभुक्षा-पिपासा-वर्षा-ताप-शैत्यादि चैव, रूपाश्रिते =
रूपसमन्विते, सानुबन्धे = संस्कारसमन्विते, चेतसि = मनसि, शोकारतिक्रोधभयादि—
शोकश्च = चिन्ता च, अरतिश्च = दौर्भाग्यञ्च, क्रोधश्च = कोपश्च, 'भयञ्च = भीतिश्च,
आदौ यस्य तत्, दुःखम् = कष्टम्, विद्यत एवेति ॥ १३ ॥
हिन्दी—देह रहते रोग, बुढ़ापा आदि तथा भूख-प्यास, सर्दी-गर्मी, वर्षा आदि से
दुःख होते ही हैं; वैसे ही रूप में आश्रित तथा संस्कार-सम्पन्न मन में शोक, दुर्भाग्य,
क्रोध, भय आदि दुःख होते ही हैं ॥ १३ ॥
प्रत्यक्षमालोक्य च जन्मदुःखं दुःखं तथातीतमपीति विद्धि ।
यथा च तद्दुःखमिदं च दुःखं दुःखं तथानागतमप्यवेहि ॥ १४ ॥

आर्यसत्यव्याख्यानः ] षोडशः सर्गः ३१५
अन्वयः—जन्मदुःखं प्रत्यक्षम् आलोक्य अतीतम् अपि च दुःखं तथेति विद्धि
यथा च तद् दुःखम् इदं च दुःखं तथा च अनागतम् अपि दुःखम् अवेहि ॥ १४ ॥
व्याख्या—जन्मदुःखम् = उत्पत्तिजन्यपीडाम्, प्रत्यक्षम् = दृग्गोचरम्, आलोक्य =
अवलोक्य, अतीतम् = विगतम्, अपि च दुःखम् = क्लेशम्, तथेति = तेन रूपेणैव, विद्धि =
अवेहि, यथा च = येन रूपेण च, तत् = पूर्वोक्तम्, दुःखम् = पीडाम्, इदञ्च = एतच्च,
दुःखम् = केष्टम्, तथा = तेनैव रूपेण, अनागतम् = भावी, अपि = चेत्, दुःखम् = पीडा,
अवेहि = जानीहि ॥ १४ ॥
हिन्दी—जन्म के दुःख को प्रत्यक्ष देखकर बीते हुए दुःख को भी वैसा ही समझो
और जैसा कि वह (बीता हुआ) दुःख था और यह (वर्तमान) दुःख है वैसा ही
भावी दुःख को भी समझो ॥ १४ ॥
बीजस्वभावो हि यथेह दृष्टो भूतोऽपि भव्योऽपि तथानुमेयः ।
प्रत्यक्षतश्च ज्वलनो यथोष्णो भूतोऽपि भव्योऽपि तथोष्ण एव ॥ १५ ॥
अन्वयः—इह हि यथा बीजस्वभावः दृष्टः भूतः अपि भव्यः अपि तथा अनुमेयः
प्रत्यक्षतः ज्वलनः यथा उष्णः भूतः अपि तथैव उष्णः ॥ १५ ॥
व्याख्या—इह = अस्मिन् संसारे, हीति निश्चयेन, यथा = येन रूपेण, बीजस्वभावः =
रोहि-प्रकृतिः, दृष्टः = अवलोकितः, भूतः = व्यतीतः, अपि = चेत्, भव्यः अपि = भवि-
ष्येऽपि, तथा = तेनैव रूपेण, अनुमेयः = तर्कणीयः, प्रत्यक्षतः = पुरःस्थितः, ज्वलनः =
कृशानुः, यथा च = येन रूपेण च, उष्णः = सन्तप्तः, भूतोऽपि = व्यतीतोऽपि, तथैव =
तेनैव प्रकारेण, उष्णः = उत्तप्तो भवति ॥ १५ ॥
हिन्दी—बीज का स्वभाव जैसा वर्तमान में है वैसा ही अतीत में था और उसी
तरह भविष्य में भी रहेगा—ऐसा अनुमान करना चाहिए; क्योंकि आग में जो गर्मी
अभी है, वही अतीत में थी और भविष्य में भी रहेगी ॥ १५ ॥
तन्नामरूपस्य गुणानुरूपं यत्रैव निर्वृत्तिरुदारवृत्त ।
तत्रैव दुःखं न हि तद्विमुक्तं दुःखं भविष्यत्यभवद् भवेद्वा ॥ १६ ॥
अन्वयः—उदारवृत्त ! यत्रैव नामरूपस्य गुणानुरूपं निर्वृत्तिः, तत्रैव हि तद्दुःखं
तद्विमुक्तं दुःखं न भविष्यति, अभवत् भवेत् वा ॥ १६ ॥
व्याख्या—उदारवृत्त !—उदारम्=त्यागशीलम्, वृत्तम्=आचरणम्, यस्य तत्सम्बुद्धौ;
यत्रैव = यस्मिन् स्थाने एव, नामरूपस्य = संज्ञास्वरूपात्मकस्य व्यवहारस्य, जगन्नामरूपा-
त्मकोऽस्ति, अस्य निष्पत्तिः गुणानुसारेण भवति । गुणानुरूपम्—गुणस्य = स्वभावस्य,
अनुरूपम् = तुल्यम्, निर्वृत्तिः = निष्पत्तिः, तत्रैव = तस्मिन्नेव स्थाने, हीति निश्चयेन,
तद्दुःखम् = पूर्वोक्तकष्टम्, तद्विमुक्तम् = तन्निरोधरहितम्, दुःखम् = क्लेशम्, न = नहि,
भविष्यति = भविता, नाभवत् = न बभूव, वा = अथवा, न भवेत् = न स्यात् ॥ १६ ॥
हिन्दी—अरे ओ उदारचरित ! गुणों के अनुसार ही जहाँ नामरूप की निष्पत्ति
होती है, वहीं पीड़ा है। इसे छोड़कर अन्यत्र न कहीं दुःख है, न था और न तो
होगा ही ॥ १६ ॥

३१६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
प्रवृत्तिदुःखस्य च तस्य लोके तृष्णादयो दोषगणा निमित्तम्।
नैवेश्वरो न प्रकृतिर्न कालो नापि स्वभावो न विधिर्यदृच्छा॥ १७॥
अन्वयः—च तस्य प्रवृत्तिदुःखस्य निमित्तं लोके तृष्णादयः दोषगणाः नैव ईश्वरः
नैव प्रकृतिः न कालः नैव स्वभावः न यदृच्छा न विधिः॥ १७॥
व्याख्या—च=पुनः, तस्य=पूर्ववर्णितस्य, प्रवृत्तिदुःखस्य=विषयासङ्गरूपक्लेशस्य,
निमित्तम्=कारणम्, लोके=अस्मिन् संसारे, तृष्णादयः=लोभप्रभृतयः, दोषगणाः=
दुर्गुणसमुदयाः, नैव ईश्वरः=न तु परमात्मा, न प्रवृत्तिः=न स्वभावः, न कालः=
नावसरः, नैव स्वभावः=न तु धर्मः, न यदृच्छा=न संयोगः, न विधिः=नैव नियोगः,
कारणमस्ति ॥ १७॥
हिन्दी—इस विषयासक्ति रूप पीड़ा का कारण इस संसार में जन्म-जन्य दुर्गुणों का
समूह है। ईश्वर, प्रकृति, काल, स्वभाव, विधि या संयोग इसका कारण नहीं है॥ १७॥
ज्ञातव्यमेतेन च कारणेन लोकस्य दोषेभ्य इति प्रवृत्तिः।
यस्मान्म्रियन्ते सरजस्तमस्का न जायते वीतरजस्तमस्कः॥ १८॥
अन्वयः—एतेन च कारणेन दोषेभ्यः लोकस्य प्रवृत्तिः इति ज्ञातव्यम्, यस्मात्
सरजस्तमस्काः म्रियन्ते वीतरजस्तमस्कः न जायते॥ १८॥
व्याख्या—एतेन च=पुरोवर्त्तमानेन च, कारणेन=हेतुना, दोषेभ्यः=दुर्गुणेभ्यः,
लोकस्य=मर्त्यलोकस्य, प्रवृत्तिः=जननम्, इति=इत्थम्, ज्ञातव्यम्=अवगन्तव्यम्,
यस्मात्=येन हेतुना, सरजस्तमस्कः—रजः=रजोगुणः, तमोभ्याम्=तमोगुणाभ्याम्,
सहिताः=संयुक्ताः, म्रियन्ते=पञ्चत्वं यान्ति, वीतरजस्तमस्कः—वीते=विगते, रज-
स्तमसी यस्य सः=रजस्तमोगुणरहितः, कदापि, न=नहि, जायते=समुत्पन्नो भवति।
हिन्दी—अतः जानना चाहिए कि इन्हीं दुर्गुणों से संसार की उत्पत्ति होती है, जो
मन का मैल और चित्त के अन्धकार से ढंका है, फिर जन्म लेने के लिए तो वे मरते
हैं, किन्तु जिनका रज और तम नष्ट हो गया है, वे कभी जन्म नहीं लेते॥ १८॥
इच्छाविशेषे सति तत्र तत्र यानासनादेर्भवति प्रयोगः।
यस्मादतस्तर्षवशात् तथैव जन्म प्रजानामिति वेदितव्यम्॥ १९॥
अन्वयः—यस्मात् इच्छाविशेषे सति तत्र तत्र यानासनादेः प्रयोगः भवति, अतः
तर्षवशात् प्रजानां तथैव जन्म इति वेदितव्यम्॥ १९॥
व्याख्या—यस्मात्=येन हेतुना, इच्छाविशेषे सति=स्पृहाविशिष्टे सति, तत्र तत्र=
तस्मिन्, यानासनादेः=प्रवहणोपवेशनप्रकारादेः, प्रयोगः=व्यवहारः, भवति=जायते;
अतः=अस्मात् कारणात्, तर्षवशात्=तृष्णाप्रभावात्, प्रजानाम्=जनानाम्, तथैव=
तेनैव रूपेण, जन्म=जननम्, इति=इत्थम्, वेदितव्यम्=बोद्धव्यम्॥ १९॥
हिन्दी—चलने या बैठने आदि की क्रियाएँ तभी होती है जब उन विषयों की
इच्छा होती है। अतः यह जानना चाहिए कि तृष्णा के प्रभाव से ही प्राणियों का
जन्म होता है॥ १९॥

आर्यसत्यव्याख्यानः ] षोडशः सर्गः ३१७
सत्त्वान्यभिष्वङ्गवशानि दृष्ट्वा स्वजातिषु प्रीतिपराण्यतीव ।
अभ्यासयोगादुपपादितानि तैरेव दोषैरिति तानि विद्धि ॥ २० ॥
अन्वयः—स्वजातिषु अभिष्वङ्गवशानि अतीव प्रीतिपराणि सत्त्वानि दृष्ट्वा
अभ्यासयोगात् तैरेव दोषैः उपपादितानि तानि इति विद्धि ॥ २० ॥
व्याख्या—स्वजातिषु = स्वकीयजन्मसु, अभिष्वङ्गवशानि = आसक्तिसामर्थ्यानि,
अतीव = अत्यधिकम्, प्रीतिपराणि = प्रेमयुक्तानि, सत्त्वानि = जीवानि, दृष्ट्वा = अव-
लोक्य, अभ्यासयोगात् = अनुशीलनसामर्थ्यात्, तैरेव = पूर्ववर्णितैरेव, दोषैः = दुर्गुणैः,
उपपादितानि = समुत्पादितानि, तानि = एतानि, इति = एवम्, विद्धि = जानीहि।
हिन्दी—प्राणी आसक्ति के अधीन एवं अपनी योनि से प्रेम करते हुए देखे जाते
हैं, अभ्यास के कारण ही वे उन दोषों के साथ फिर जन्म लेते हैं, ऐसा जानो ॥ २०॥
क्रोधप्रहर्षादिभिराश्रयाणामुत्पद्यते चेह यथा विशेषः ।
तथैव जन्मस्वपि नैकरूपो निर्वर्तते क्लेशकृतो विशेषः ॥ २१ ॥
अन्वयः—इह च यथा क्रोधप्रहर्षादिभिः आश्रयाणां विशेषः उत्पद्यते, तथैव जन्मसु
अपि न एकरूपः विशेषः क्लेशकृतः निर्वर्त्तते ॥ २१ ॥
व्याख्या—इह = मर्त्यलोके, च = पुनः, यथा = येन प्रकारेण, क्रोधप्रहर्षादिभिः—
क्रोधः = कोपः, प्रहर्षाः = प्रसन्नताः, आदौ येषां तैः, आश्रयाणाम् = जीवानाम्, विशेषः =
विशिष्टः, उत्पद्यते = जायते, तथैव = तेनैव प्रकारेण, जन्मसु = जननेषु, अपि = चेत्,
न = नहि, एकरूपः = एकप्रकारकः, विशेषः = वैशिष्ट्यम्, क्लेशकृतः = पीडादायकः,
निर्वर्त्तते = सम्पद्यते ॥ २१ ॥
हिन्दी—इस संसार में क्रोध और प्रसन्नता के कारण विविधता पायी जाती है,
उसी तरह अनेक जन्मों में अपने-अपने दोषों के कारण उनमें अनेक विशिष्टताऐं
होती हैं ॥ २१ ॥
दोषाधिके जन्मनि तीव्रदोष उत्पद्यते रागिणि तीव्ररागः ।
मोहाधिके मोहबलाधिकश्च तदल्पदोषे च तदल्पदोषः ॥ २२ ॥
अन्वयः—जन्मनि दोषाधिके तीव्रदोषः उत्पद्यते, रागिणि तीव्ररागः मोहाधिके
मोहबलाधिकश्च तदल्पदोषे च तदल्पदोषः ॥ २२ ॥
व्याख्या—जन्मनि = उत्पत्तौ, दोषाधिके = दुर्गुणातिशये, तीव्रदोषः = प्रचण्डदुर्गुणः,
उत्पद्यते = जायते, रागिणि—रागः = अनुरागोऽस्त्यस्येति तस्मिन्, तीव्ररागः = उग्रा-
सक्तिः, मोहाधिके—मोहस्य = ममत्वस्य, अधिकम् = प्रभूतम्, यस्मिन् सः तस्मिन्,
मोहबलाधिकः = स्नेहबलाधिक्यम्, च = पुनः, तदल्पदोषे = तन्यूनदुर्गुणे, च = पुनः,
तदल्पदोषः = तन्यूनदोषः, उत्पद्यते ॥ २२ ॥
हिन्दी—जिस व्यक्ति में दोषों की अधिकता होती है, उसका जन्म होने पर उसमें
प्रचण्ड दोष उत्पन्न होता है; उसी तरह अधिक राग वाले में तीव्रासक्ति, मोहाधिक्य के
सौ०-24

३१८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
कारण प्रचण्ड मोह पाये जाते हैं और जिनमें अल्पदोष होता है, उनमें जन्म लेने पर
अल्पदोष होता है ॥ २२ ॥
फलं हि यादृक् समवैति साक्षात् तदागमाद् बीजमवैत्यतीतम् ।
अवेत्य बीजप्रकृतिं च साक्षादनागतं तत्फलमभ्युपैति ॥ २३ ॥
अन्वयः—यादृक् फलं हि साक्षात् समवैति, तदागमात् अतीतं बीजम् अवैति,
बीजप्रकृतिं च साक्षात् अवेत्य अनागतं तत्फलम् अभ्युपैति ॥ २३ ॥
व्याख्या—यादृक्=यत्स्वरूपम्, हीति निश्चयेन, फलम्=परिणामम्, साक्षात्=
पुरतः, समवैति=अवगम्यते, तदागमात्=तदनुसारात्, अतीतम्=व्यतीतकालम्,
बीजम्=रोहिः कारणञ्च, अवैति=जानाति, बीजप्रकृतिम्=रोहिस्वभावम्, च=
पुनः, साक्षात्=समक्षम्, अवेत्य=अवगम्य, अनागतम्=भविष्यत्, फलम्=
परिणामम्, अभ्युपैति=अवेति ॥ २३ ॥
हिन्दी—प्रत्यक्षतः मनुष्य जैसा परिणाम देखता है उसी के अनुसार उसके भूत-
कालिक कारण को भी जान लेता है और बीज को साक्षात् देखकर उसके भावी फल
को भी समझ लेता है ॥ २३ ॥
दोषक्षयो जातिषु यासु यस्य वैराग्यतस्तासु न जायते सः ।
दोषाशयस्तिष्ठति यस्य यत्र तस्योपपत्तिर्विवशस्य तत्र ॥ २४ ॥
अन्वयः—यासु जातिषु यस्य दोषक्षयः वैराग्यतः सः तासु न जायते यत्र यस्य
दोषाशयः तिष्ठति, तत्र तस्य विवशस्य उपपत्तिः ॥ २४ ॥
व्याख्या—यासु=येषु, जातिषु=जननेषु, यस्य=लोकस्य, दोषक्षयः=दोषाणाम्
=दुर्गुणानाम्, क्षयः=विनाशः, असौ, वैराग्यतः=अनासक्तिभावतः, सः=असौ, तासु=
तेषु, न=नहि, जायते=समुत्पद्यते, यत्र=यस्मिन् स्थाने, यस्य=जनस्य, दोषाशयः=
दुर्गुणसमुदयः, तिष्ठति=विद्यते, तत्र=तस्मिन् स्थाने, तस्य=जनस्य, विवशस्य=
अवशीभूतस्य, उपपत्तिः=जन्म जायते ॥ २४ ॥
हिन्दी—जिस तरह की योनि में जिसके दोष विनष्ट हो गये हैं, उनमें वैराग्य
होने के कारण वह फिर जन्म नहीं लेगा, किन्तु जिस तरह की योनि में जिसका
दोषाशय रह जाता है, उनमें विवश होकर उसे जन्म लेना पड़ता है ॥ २४ ॥
तज्जन्मनो नैकविधस्य सौम्य ! तृष्णादयो हेतव इत्यवेत्य ।
तांश्छिन्धि दुःखायदि निर्मुमुक्षा कार्यक्षयः कारणसङ्क्षयाद्धि ॥ २५ ॥
अन्वयः—सौम्य ! तस्मात् नैकविधस्य तज्जन्मनः तृष्णादयः हेतवः इति अवेत्य
यदि दुःखात् निर्मुमुक्षा तान् छिन्धि, हि कारणसङ्क्षयात् कार्यक्षयः ॥ २५ ॥
व्याख्या—सौम्य=हे साधु ! तस्मात्=तेन हेतुना, नैकविधस्य=बहुप्रकारकस्य,
तज्जन्मनः=तदुत्पत्तेः, तृष्णादयः=अभिलाषादयः, हेतवः=कारणानि, इति=एतत्,
अवेत्य=अवगम्य, यदि=चेत्, दुःखात्=क्लेशात्, निर्मुमुक्षा=निर्मोक्तुमिच्छाऽस्ति,

आर्यसत्यव्याख्यानः ] षोडशः सर्गः ३१९
तर्हि, तान् = पूर्वोक्तान् तृष्णादिहेतून्, छिन्धि = खण्डय, हि = यतः, कारणमङ्गक्षयात् =
हेतुविनाशात्, कार्यक्षयः = कार्यविनष्टो भवति ॥ २५ ॥
हिन्दी - अतः हे साधु पुरुष ! विभिन्न योनि में जन्मों के कारण अभिलाषाजन्य
दोष ही हैं। यदि दुःख रो छुटकारा चाहते हो तो उन दोषों को काटो, क्योंकि कारण
के नाश होते ही कार्य स्वतः नष्ट हो जाता है ॥ २५ ॥
दुःखक्षयो हेतुपरिक्षयाच्च शान्तं शिवं साक्षिकुरुष्व धर्मम् ।
तृष्णाविरागं लयनं निरोधं सनातनं त्राणमहार्यमार्यम् ॥ २६ ॥
अन्वयः—हेतुपरिक्षयात् च दुःखक्षयः, शान्तं शिवं तृष्णाविरागं लयनं निरोधं
सनातनं त्राणम् अहार्यम् आर्यं धर्मं साक्षिकुरुष्व ॥ २६ ॥
व्याख्या—हेतुपरिक्षयात् च = कारणनाशाच्च, दुःखक्षयः = दुःखनाशः, तस्मात्
शान्तम् = स्वस्थचित्तताम्, शिवम् = कल्याणप्रदम्, तृष्णाविरागम् = अभिलाषत्यागम्,
लयनम् = विलयनम्, निरोधम् = निवारकम्, सनातनम् = पुरातनम्, त्राणम् = संरक्षकम्,
अहार्यम् = अविनाशिनम्, आर्यम् = मान्यम्, धर्मम् = नियमम्, साक्षिकुरुष्व = प्रत्यक्ष-
दर्शनं कुरु ॥ २६ ॥
हिन्दी—कारण नाश होते ही दुःख का नाश हो जाता है। तृष्णा-विनाशक,
शरण्य, निरोध रूप, सनातन, अविनाशी, पवित्र, शान्त एवं कल्याणप्रद धर्म का
प्रत्यक्ष दर्शन करो ॥ २६ ॥
यस्मिन्न जातिर्न जरा न मृत्युर्न व्याधयो नाप्रियसम्प्रयोगः ।
नेच्छाविपन्न प्रियविप्रयोगः क्षेमं पदं नैष्ठिकमच्युतं तत् ॥ २७ ॥
अन्वयः—यस्मिन् न जातिः न जरा न मृत्युः न व्याधयः न अप्रियसंयोगः न
इच्छाविपत् न प्रियविप्रयोगः तत् क्षेमं पदं नैष्ठिकम् अच्युतं च अस्ति ॥ २७ ॥
व्याख्या—यस्मिन् = नियमे, न जातिः = नहि जननम्, न जरा = न तु वार्द्धक्यम्,
न मृत्युः = न तु मरणम्, न व्याधयः = न तु रोगाः, न अप्रियसयोगः = नानभिलषित-
प्राप्तिः, न इच्छाविपत् = नेच्छाविघातः, न प्रियविप्रयोगः = नास्ति प्रियविरहः, तत्,
क्षेमम् = माङ्गलिकम्, पदम् = स्थानम्, नैष्ठिकम् = श्रद्धास्पदम्, अच्युतम् = विनाश-
रहितम्, च = पुनः, अस्ति = भवति ॥ २७ ॥
हिन्दी—उस पद की खोज करो, जिसे पा लेने पर न जन्म होता है, न बुढ़ापा; न
मौत होती है, न रोग; न तो अनभिलषित वस्तु मिलती है, न प्रिय-वियोग होता है;
वह मंगलमय स्थान श्रद्धास्पद एवं अविनाशी है ॥ २७ ॥
दीपो यथा निर्वृतिमभ्युपेतो नैवावनिं गच्छति नान्तरिक्षम् ।
दिशं न काञ्चिद्विदिशं न काञ्चित् स्नेहक्षयात् केवलमेति शान्तिम् ॥२८॥
अन्वयः—यथा दीपः निर्वृतिम् अभ्युपेतः, नैव अवनिं गच्छति, न अन्तरिक्षम्, न
काञ्चिद् दिशम्, न काञ्चित् विदिशम्, स्नेहक्षयात् केवलं शान्तिम् एति ॥ २८ ॥

३२० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या - यथा = येन प्रकारेण, दीपः = दीपकः, निर्वृतिम् = निर्वापितम्, अभ्यु-
पेतः = प्राप्तः, नैव = नहि, अवनिम् = भूमिम्, गच्छति = व्रजति, न = नहि, अन्त-
रिक्षम् = आकाशम्, न = नहि, काञ्चित्, दिशम् = आशाम्, न काञ्चित् विदिशम् =
उपदिशम्, स्नेहक्षयात् = तैलक्षयात्, केवलम् = एकमात्रम्, शान्तिम् = निर्वापनम्,
एति = प्राप्नोति ॥ २८ ॥
हिन्दी - जैसे बुझा हुआ दीपक न धरती पर न आकाश में, न किसी दिशा या
विदिशा में जाता है, किन्तु तेल समाप्त हो जाने पर केवल बुझ जाता है ॥ २८ ॥
एवं कृती निर्वृतिमभ्युपेतो नैवावनिं गच्छति नान्तरिक्षम् ।
दिशं न काञ्चिद्विदिशं न काञ्चित् क्लेशक्षयात् केवलमेति शान्तिम् ॥२९॥
अन्वयः—एवं निर्वृतिम् अभ्युपेतः कृती नैव अवनिं गच्छति, न अन्तरिक्षम्, न
काञ्चित् दिशम्, न काञ्चित् विदिशम्, क्लेशक्षयात् केवलं शान्तिम् एति ॥ २९ ॥
व्याख्या - एवम् = अनेनैव प्रकारेण, निर्वृतिम् = तृष्णाक्षयः, अभ्युपेतः = प्राप्तः,
कृती = धर्मात्मा, नैव अवनिम् = पृथ्वीम्, गच्छति = याति, न = नहि, अन्तरिक्षम् =
आकाशम्, न काञ्चित् दिशम् = आशाम्, न काञ्चित् विदिशम् = उपदिशम्, प्रयाति,
प्रत्युत क्लेशक्षयात् = दुःखविनाशात्, केवलम् = एकमात्रम्, शान्तिम् = वैराग्यम्,
एति = प्राप्नोति ॥ २९ ॥
हिन्दी - इसी तरह निर्वाण को प्राप्त पुरुष न तो धरती पर रहता है और न
आकाश में ही, वह न किसी दिशा या विदिशा मे जाता है, प्रत्युत् दोषों के नष्ट होते
ही वह धर्मात्मा शान्ति पा जाता है ॥ २९ ॥
अस्याभ्युपायोऽधिगमाय मार्गः प्रज्ञात्रिकल्पः प्रशमद्विकल्पः ।
स भावनीयो विधिवद् बुधेन शीले शुचौ त्रिप्रमुखे स्थितेन ॥ ३० ॥
अन्वयः—अस्य अधिगमाय अभ्युपायः मार्गः प्रज्ञात्रिकल्पः प्रशमद्विकल्पः शुचौ
त्रिप्रमुखे शीले स्थितेन बुधेन सः विधिवत् भावनीयः ॥ ३० ॥
व्याख्या - अस्य = वैराग्यस्य, अधिगमाय = प्राप्तये, अभ्युपायः = कारणभूतः,
मार्गः = पन्थाः, प्रज्ञात्रिकल्पः = त्रिविधा प्रज्ञा, प्रशमद्विकल्पः = द्विविधा शान्तिः, शुचौ =
पवित्रे, त्रिप्रमुखे = प्रमुखत्रये, शीले = सदाचारे, स्थितेन = तिष्ठितेन, बुधेन = विज्ञेन,
सः = मार्गः, विधिवत् = विधिपूर्वकम्, भावनीयः = भावयितव्यम् ॥ ३० ॥
हिन्दी - इसे पाने का उपाय है वह मार्ग, जो त्रिविध प्रज्ञा ( सम्यक् दृष्टि,
सम्यक् विचार और सम्यक् प्रयत्न ) एवं द्विविध शान्ति ( सम्यक् स्मृति और सम्यक्
समाधि ) से युक्त है; पवित्र त्रिविध शील ( सम्यक् वाणी, सम्यक् कर्म और शुद्ध
आजीविका ) में स्थित होकर बुद्धिमान् मनुष्य को उस मार्ग की भावना करनी
चाहिए ॥ ३० ॥
वाक्कर्म सम्यक् सहकायकर्म यथावदाजीवनयश्च शुद्धः ।
इदं त्रयं वृत्तविधौ प्रवृत्तं शीलाश्रयं कर्मपरिग्रहाय ॥ ३१ ॥

आर्यसत्यव्याख्यानः ] षोडशः सर्गः ३२१
अन्वयः—सहकायकर्म सम्यक् वाक्कर्म यथावत् शुद्धः आजीवनयः च इदं त्रयं
वृत्तविधौ प्रवृत्तं शीलाश्रयं कर्मपरिग्रहाय ॥ ३१ ॥
व्याख्या—सहकायकर्म—कायकर्मणा = देहकृत्येन, सहितम्=समन्वितम्, सम्यक्=
सुष्ठुतया, वाक्कर्म = वाणीरूपकृत्यम्, यथावत् = विधिवत्, शुद्धः = परिष्कृतः,
आजीवनयः—आजीवस्य = वृत्तेः, नयः = आचरणं वा दिनचर्या, च = पुनः, इदम् =
एतत्, त्रयम् = त्रिविधम्, वृत्तविधौ—वृत्तस्य = आचरणस्य, विधिः = कल्पः, तस्मिन्,
प्रवृत्तम् = सम्बन्धि, शीलाश्रयम्—शीलः = चरित्रम्, आश्रयः = शरणम्, यस्य तत्,
कर्मपरिग्रहाय = कर्मनियोगाय, च भवति । अस्मिन् श्लोके त्रिविधशीलानां प्रतिपादन-
मस्ति ॥ ३१ ॥
हिन्दी—वाणी, दैहिक कर्म और शुद्ध आजीविका—ये तीनों मनुष्य के आचरण
से सम्बन्धित हैं, इनका आश्रय शील है, इन्हीं के द्वारा कर्मों का निग्रह होता है ॥ ३१॥
सत्येषु दुःखादिषु दृष्टिरार्या सम्यग्वितर्कश्च पराक्रमश्च ।
इदं त्रयं ज्ञानविधौ प्रवृत्तं प्रज्ञाश्रयं क्लेशपरिक्षयाय ॥ ३२ ॥
अन्वयः—दुःखादिषु सत्येषु आर्यादृष्टिः सम्यक् वितर्कश्च पराक्रमश्च इदं त्रयं
ज्ञानविधौ प्रवृत्तं प्रज्ञाश्रयं क्लेशपरिक्षयाय ॥ ३२ ॥
व्याख्या—दुःखादिषु = पीडाप्रभृतिषु ( संसारे दुःखं दुःखस्य कारणत्वादिसत्य-
मस्ति, यतो हि एतेषां कारणस्य विनाशं विना दुःखादीनां विनाशो भवितुं नार्हति,
एतेषां दुःखानां परम्परा प्रचलत्येव । ), सत्येषु=अवितथेषु, आर्यादृष्टिः=सम्यग्दर्शनम्
(दुःखादिविषये सम्यक् दृष्टि-विचार-प्रयत्नश्च करणीयम्, अनेनैव प्रयत्नेन दुःखादीनां
विनाशः सम्भवति, यतो ह्यस्य सम्बन्धं ज्ञानेनास्ति, एतेषामाश्रयः प्रज्ञा भवति, प्रज्ञा
च सत्यज्ञानमूलकमस्ति—'ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा ।' ), सम्यक् वितर्कश्च=सम्यग्विचारश्च,
पराक्रमश्च=सम्यक् प्रयत्नश्च, इदम् = पूर्वोक्तम्, त्रयम् = त्रिसङ्ख्याकम्, ज्ञानविधौ =
बोधानुशासने, प्रवृत्तम् = परायणम्, प्रज्ञाश्रयम् = एकाग्रताऽधारः, क्लेशपरिक्षयाय =
दुःखविनाशाय भवति ॥ ३२ ॥
हिन्दी—दुःखादि सत्यों के विषय में सम्यक् दृष्टि, सम्यक् विचार और सम्यक्
प्रयत्न—ये तीन ज्ञान से सम्बन्धित हैं, इनका आश्रय प्रज्ञा है, इनके द्वारा ही क्लेशों
का विनाश होता है ॥ ३२ ॥
न्यायेन सत्याधिगमाय युक्ता सम्यक् स्मृतिः सम्यगथो समाधिः ।
इदं द्वयं योगविधौ प्रवृत्तं शमाश्रयं चित्तपरिग्रहाय ॥ ३३ ॥
अन्वयः—सत्याधिगमाय न्यायेन युक्ता स्मृतिः, अथ सम्यक् समाधिः, इदं द्वयं
योगविधौ प्रवृत्तं शमाश्रयं चित्तपरिग्रहाय ॥ ३३ ॥
व्याख्या—सत्याधिगमाय—सत्यस्य=ऋतस्य, अधिगमाय = लाभाय, न्यायेन
युक्ता = समदर्शित्वेन संवलिता, स्मृतिः = आध्यानम्, अथ = अपि च, (सत्यस्याधि-
गमाय नियमपूर्वकेन पौनःपुन्येन स्मरणेन चित्तस्य निग्रहो भवति । ) समाधिः=ब्रह्मणि

३२२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
स्थितिः ( ज्ञेयतत्त्वस्य ध्यानं कृत्वा चित्तस्याविचला स्थितिरैव समाधिरस्ति । ) इदम्
= एतत्, द्वयम् = उभयम्, योगविधौ = चित्तवृत्तिनिरोधे ( योगक्रियायां चित्तवृत्तिनिरोध-
मेव यागः कथ्यते 'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः' ), प्रवृत्तम् = नियुक्तम्, शमाश्रयम् = शमः =
शान्तिः, आश्रयः = आधारो यस्य तत्, चित्तपरिग्रहाय = मनोनियन्त्रणाय
भवति ॥ ३३ ॥
हिन्दी—सम्यक् स्मृति, जो सत्य की प्राप्ति में न्यायपूर्वक लगी है तथा सम्यक्
समाधि—ये दो योग से सम्बन्धित हैं, इनका आश्रय शान्ति है, इनके द्वारा चित्त
का नियंत्रण होता है ॥ ३३ ॥
क्लेशाङ्कुरान्न प्रतनोति शीलं बीजाङ्कुरान् काल इवातिवृत्तः ।
शुचौ हि शीले पुरुषस्य दोषा मनः सलज्जा इव धर्षयन्ति ॥ ३४ ॥
अन्वयः—शीलं क्लेशाङ्कुरान् अतिवृत्तः कालः बीजाङ्कुरान् इव न प्रतनोति,
हि शुचौ शीले पुरुषस्य मनः दोषाः सलज्जाः इव धर्षयन्ति ॥ ३४ ॥
व्याख्या—शीलम् = सत्याचरणम्, क्लेशाङ्कुरान् = दोषप्ररोहान्, अतिवृत्तः =
वृत्तमितिक्रम्येति अतिवृत्तः = अतिचारयुक्तः ( यथा अनावृष्ट्या बीजः अङ्कुरितो न भवति,
तथैव शीलेन दोषस्य जन्माभावो भवति ), कांलः = दुःकालः, बीजाङ्कुरान् = बीजप्ररो-
हान्, इव = यथा, न = नहि, प्रतनोति = विस्तारयति, हि = यतः, शुचौ = पवित्रे,
शीले = सदाचरणे, पुरुषस्य = नरस्य, मनः = चेतः, दोषाः = दुर्गुणाः, सलज्जाः =
लज्जया = व्रीडया, सहिता = संवलिता, इव = यथा, धर्षयन्ति = आक्रमन्ति । यदा
मानवमनसि पवित्रशीलस्य निवासो भवति, तदा तस्योपरि आक्रमणेन दोषोऽपि लज्जितो
भवति । अर्थोऽयं सम्भावनार्थेऽस्ति । अतः अत्रोत्प्रेक्षालङ्कार इति ॥ ३४ ॥
हिन्दी—शीलवान् व्यक्ति के हृदय में दोषों के अँकुर' नहीं पनप सकते, जैसे
अनावृष्टिजन्य अकाल में बीज धरती पर नहीं उपजते । शीलवान् मनुष्य के मन पर
आक्रमण करने में दोष भी मानो लजाते हैं ॥ ३४ ॥
क्लेशांस्तु विष्कम्भयते समाधिर्वेगानिवाद्रिर्महतो नदीनाम् ।
स्थिते समाधौ हि न धर्षयन्ति दोषा भुजङ्गा इव मन्त्रबद्धाः ॥ ३५ ॥
अन्वयः—समाधिस्तु क्लेशान् अद्रिः नदीनां महतः वेगान् इव विष्कम्भयते, हि
समाधौ स्थिते दोषाः मन्त्रबद्धाः भुजङ्गाः इव न धर्षयन्ति ॥ ३५ ॥
व्याख्या—समाधिस्तु = अन्तर्ध्यानंस्तु ( चित्तस्य निश्चलावस्थितिस्तु समाधिरित्यु-
च्यते, 'चित्तस्य निश्चलावस्थानं समाधिः' । ), क्लेशान् = दुःखान्, अद्रिः = गिरिः, नदी-
नाम् = तटिनीनाम्, महतः = प्रचण्डान्, वेगान् = जवान्, इव = यथा, विष्कम्भयते =
अवरुणद्धि, हि = यतः, समाधौ = चित्तैकाग्रावस्थायाम्, स्थिते = विद्यमाने, दोषाः =
दुर्गुणाः, मन्त्रबद्धाः = विषापहरणमन्त्रावरुद्धाः, भुजङ्गाः—भुजैः गच्छन्तीति भुजङ्गाः
उरगाः, इव = यथा, न = नहि, धर्षयन्ति = आक्रमन्ति ॥ ३५ ॥

आर्यसत्यव्याख्यानः ] षोडशः सर्गः ३३३
हिन्दी—जिस तरह नदी के प्रचण्ड वेग को पहाड़ रोक लेता है, उसी तरह
समाधि मन के विकारों को रोक लेती है। समाधि की स्थिति में व्यक्ति पर मनो-
विकारों का आक्रमण उसी तरह नहीं होता, जैसे मन्त्रबद्ध विषधर पंगु हो जाता
है ॥ ३५ ॥
प्रज्ञा त्वशेषेण निहन्ति दोषांस्तीरद्रुमान् प्रावृषि निम्नगेव ।
दग्धा यया न प्रभवन्ति दोषा वज्राग्निनेवानुसृतेन वृक्षाः ॥ ३६ ॥
अन्वयः—प्रज्ञा तु अशेषेण दोषान् प्रावृषि निम्नगा तीरद्रुमान् इव निहन्ति, यया
दग्धाः दोषाः अनुसृतेन वज्राग्निना वृक्षाः इव न प्रभवन्ति ॥ ३६ ॥
व्याख्या—प्रज्ञा तु = एकाग्रता तु, अशेषेण = सम्पूर्णरूपेण, दोषान् = दुर्गुणान्,
प्रावृषि = वर्षर्तौ, निम्नगा — निम्नं गच्छतीति = तरङ्गिणी, तीरद्रुमान् = तटीयवृक्षान्,
इव = यथा, निहन्ति = पातयन्ति, यया = ऋतम्भरया, दग्धाः = ज्वलिताः, दोषाः =
दुर्गुणाः, अनुसृतेन = प्रसरितेन, वज्राग्निना — वज्रस्य = अशनेः, अग्निः = अनलस्तेन,
वृक्षाः = तरवः, इव = यथा, न = नहि, प्रभवन्ति = जायन्ते ॥ ३६ ॥
हिन्दी—शरीर के सम्पूर्ण दुर्गुणों को प्रज्ञा मार डालती है, ठीक उसी तरह जैसे
अपने किनारे पर लगे पेड़ों को बरसाती नदी बहा लेती है। वज्र की फैलती आगों
में झुलस कर जैसे पेड़ नहीं पनप पाते हैं, उसी तरह प्रज्ञा से जल कर कोई दोष
उत्पन्न ही नहीं होते ॥ ३६ ॥
त्रिस्कन्धमेतं प्रविगाह्य मार्गं प्रस्पष्टमष्टाङ्गमहार्यमार्यम् ।
दुःखस्य हेतून् प्रजहाति दोषान् प्राप्नोति चात्यन्तशिवं पदं तत् ॥३७॥
अन्वयः—त्रिस्कन्धं प्रस्पष्टम् अष्टाङ्गम् अहार्यम् आर्यम् एतत् मार्गं प्रविगाह्य
दुःखस्य हेतून् दोषान् प्रजहाति, तत् अत्यन्तं शिवं पदं च प्राप्नोति ॥ ३७ ॥
व्याख्या—त्रिस्कन्धम् = स्कन्धत्रयम्, शील-समाधि-प्रज्ञारूपस्कन्धत्रयेण युक्तम्,
प्रस्पष्टम् = अतिविशदम्, अष्टाङ्गम् = अष्टाङ्गयोगसंवलितम् ( अष्टाङ्गानि च — यम-
नियम-आसन-प्राणायाम-प्रत्याहार-धारणा-ध्यान-समाधिश्चैतान्यष्टाङ्गानि भवन्ति ।),
अहार्यम् = अविनाशि, आर्यम् = परमोत्कृष्टम्, एतत् = इदम्, मार्गम् = पन्थानम्,
प्रविगाह्य = आरोहणं कृत्वा, दुःखस्य = कष्टस्य, हेतून् = कारणानि, दोषान् = दुर्गुणान्,
प्रजहाति = परित्यजति, तत् = पूर्वोक्तम्, अत्यन्तम् = परमोत्कृष्टम्, शिवम् = कल्याण-
प्रदम्, पदम् = स्थानम्, च = पुनः, प्राप्नोति = अधिगच्छति ॥ ३७ ॥
हिन्दी—शील, समाधि और प्रज्ञारूपी तीन कंधे वाले इस विशद अष्टांगिक
अविनाशी मान्य मार्ग पर चल कर कोई भी आदमी दुःख के हेतु रूप उन दोषों को
छोड़कर अत्यन्त मङ्गलमय पद निर्वाण को पा लेता है ॥ ३७ ॥
अस्योपचारे धृतिरार्जवं च ह्रीरप्रमादः प्रविविक्तता च ।
अल्पेच्छता तुष्टिरसङ्गता च लोकप्रवृत्तावरतिः क्षमा च ॥ ३८ ॥

३२४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अन्वयः—अस्य उपचारे धृतिः आर्जवं च ह्रीः अप्रमादः प्रविविक्तता च अल्पेच्छता
तुष्टिः असङ्गता च लोकप्रवृत्तौ अरतिः च क्षमा ॥ ३८ ॥
व्याख्या—अस्य = कष्टस्य, उपचारे = प्रतिकारे, धृतिः = धैर्यम्, आर्जवम् =
सरलता, च = पुनः, ह्रीः = लज्जा, अप्रमादः = सावधानता, प्रविविक्तता = एकान्तता,
च = पुनः, अल्पेच्छता = अत्यल्पाभिलाषा, तुष्टिः = तोषः, असङ्गता = अनासक्तिः,
च = पुनः, लोकप्रवृत्तौ = लोकस्य = जनस्य, प्रवृत्तिः = रुचिः, तस्याम्, अरतिः =
अरुचिः, क्षमा च = क्षान्तिश्च ॥ ३८ ॥
हिन्दी—इस दुःख के प्रतिकार में धैर्य, सरलता, लज्जा, सावधानी, एकान्त,
कम पाने की इच्छा, संतोष, अनासक्ति, सांसारिकता में अरुचि और क्षमा की
आवश्यकता होती है ॥ ३८ ॥
याथात्म्यतो विन्दति यो हि दुःखं तस्योद्भवं तस्य च यो निरोधम् ।
आर्येण मार्गेण स शान्तिमेति कल्याणमित्रैः सह वर्तमानः ॥३९॥
अन्वयः—यो हि दुःखं तस्य उद्भवं च तस्य निरोधं च याथात्म्यतः विन्दति,
सः कल्याणमित्रैः सह वर्त्तमानः आर्येण मार्गेण शान्तिम् एति ॥ ३९ ॥
व्याख्या—यः = नरः, हि = यतः, दुःखम् = क्लेशम्, तस्य = दुःखस्य, उद्भवम् =
उत्पत्तिः, च = पुनः, यः नरः, तस्य = दोषस्य, निरोधम् = अवरोधम्, च = पुनः,
याथात्म्यतः = तथ्यात्मतः, विन्दति = जानाति, सः = नरः, कल्याणमित्रैः = कल्याण-
सुहृद्भिः, सह = सार्द्धम्, वर्त्तमानः = उपस्थितः, आर्येण = उत्तमेन, मार्गेण = पथेन,
शान्तिम् = शमम्, एति = प्राप्नोति ॥ ३९ ॥
हिन्दी—जो व्यक्ति दुःख और उसकी उत्पत्ति और विनष्टि के बारे में सही
जानकारी रखता है, वह कल्याणकारी मित्रों के साथ रहता हुआ उत्तम राह पर
चलकर शान्ति प्राप्त करता है ॥ ३९ ॥
यो व्याधितो व्याधिमपैति सम्यग् व्याधेर्निदानं च तदौषधं च ।
आरोग्यमाप्नोति हि सोऽचिरेण मित्रैरभिज्ञैरुपचर्यमाणः ॥ ४० ॥
अन्वयः—यः व्याधि व्याधेः निदानं च तदौषधं च सम्यक् अवैति, सः हि अभिज्ञैः
मित्रैः उपचर्यमाणः व्याधितः अचिरेण आरोग्यम् आप्नोति ॥ ४० ॥
व्याख्या—यः = जनः, व्याधिम् = रोगम्, व्याधेः = रोगस्य, निदानम् = उपचारम्,
च = पुनः, तत् = रोगस्य, औषधम् = भेषजम्, च=पुनः, सम्यक् = सुष्ठुतया, अवैति =
जानाति, सः = असौ, हि = इति निश्चयेन, अभिज्ञैः = कुशलैः, मित्रैः = सुहृद्भिः,
उपचर्यमाणः = उपचारं क्रियमाणः, व्याधितः = रोगात्, अचिरेण = शीघ्रेण, आरोग्यम् =
नैरोग्यम्, आप्नोति = प्राप्नोति ॥ ४० ॥
हिन्दी—जो व्यक्ति रोग, रोग का निदान और उसकी औषधि को सही रूप में
जानता है, वह कुशल मित्रों की चिकित्सा में रहकर शीघ्र नीरोग हो जाता है ॥४०॥

आर्यसत्यव्याख्यानः ] षोडशः सर्गः ३२५
तद्व्याधिसंज्ञां कुरु दुःखसत्ये दोषेष्वपि व्याधिनिदानसंज्ञाम् ।
आरोग्यसंज्ञां च निरोधसत्ये भैषज्यसंज्ञामपि मार्गसत्ये ॥४१॥
अन्वयः—तद् दुःखसत्ये व्याधिसंज्ञां दोषेष्वपि व्याधिनिदानसंज्ञां निरोध-
सत्ये आरोग्यसंज्ञां मार्गसत्ये च भैषज्यसंज्ञामपि कुरु ॥ ४१ ॥
व्याख्या—तत्=पूर्वोक्तः, दुःखसत्ये = क्लेशसत्याम्, व्याधिसंज्ञाम्=रोगसंज्ञाम्,
दोषेष्वपि = दुःखेष्वपि, व्याधिनिदानसंज्ञाम्=दुःखोपचारसंज्ञाम्, निरोधसत्ये = दुःखा-
वरोधसत्ये, आरोग्यसंज्ञाम्=निरोगनामानम्, मार्गसत्ये=सन्मार्गसत्ये ( मार्गसत्ये—
प्रज्ञाशील-समाधिश्च मार्गसत्येनाभिधीयते, अतः मार्गम् औषधिपदेन व्यवह्रियते ),
भैषज्यसंज्ञाम्=औषधिसंज्ञाम्, अपि=चेत्, कुरु=विधेहि ॥ ४१ ॥
हिन्दी—अतः दुःखसत्य को रोग, दोषों को रोग-निदान, निरोधसत्य को आरोग्य
तथा मार्गसत्य को औषधि समझो ॥ ४१ ॥
तस्मात् प्रवृत्तिं परिगच्छ दुःखं प्रवर्त्तकानप्यवगच्छ दोषान् ।
निवृत्तिमागच्छ च तन्निरोधं निवर्त्तकं चाप्यवगच्छ मार्गम् ॥ ४२ ॥
अन्वयः—तस्माद् दुःखं प्रवृत्तिं परिगच्छ, दोषान् अपि प्रवर्त्तकान् अवगच्छ,
तन्निरोधञ्च निवृत्तिम् आगच्छ, मार्गं चापि निवर्त्तकम् अवगच्छ ॥ ४२ ॥
व्याख्या—तस्मात्=तेन हेतुना, दुःखम्=दोषम्, प्रवृत्तिम्=विषयासङ्गः, परिगच्छ=
जानीहि, दोषान्=दुःखान्, अपि=चेत्, प्रवर्त्तकान्=प्रेरकान्, अवगच्छ=जानीहि,
तन्निरोधञ्च = दुःखावरोधश्च, निवृत्तिम् = उपरमम्, आगच्छ = अवगच्छ, मार्गञ्चापि=
प्रज्ञादिपथश्चापि, निवर्त्तकम्=अपसारकम्, अवगच्छ=जानीहि ॥ ४२ ॥
हिन्दी - अतः दुःख को प्रवृत्ति, दोषों को प्रवर्त्तक, निरोध को निवृत्ति और मार्ग
को निवर्त्तक समझो ॥ ४२ ॥
शिरस्यथो वाससि सम्प्रदीप्ते सत्यावबोधाय मतिर्विचार्य्या ।
दग्धं जगत् सत्यनयं ह्यदृष्ट्वा प्रदह्यते सम्प्रति धक्ष्यते च ॥ ४३ ॥
अन्वयः—अथ शिरसि वाससि सम्प्रदीप्ते सति मतिः सत्यावबोधाय विचार्य्या, हि
सत्यनयम् अदृष्ट्वा जगद् दग्धं सम्प्रति प्रदह्यते च धक्ष्यते ॥ ४३ ॥
व्याख्या—अथ=अन्यच्च, शिरसि=मस्तके, वाससि=वसने, सम्प्रदीप्ते=
ज्वलिते, सति=सत्याम्, मतिः = बुद्धिः, सत्यावबोधाय = तथ्यज्ञानाय, विचार्य्या =
चिन्तनीया, हि = यतः, सत्यनयम् = सत्यनीतिम्, अदृष्ट्वा = अनवलोक्य, जगत्=
संसारम्, दग्धम्=भस्मीभूतम्, सम्प्रति=अधुना, प्रदह्यते=ज्वलति, धक्ष्यते च =
प्रज्जवलिष्यति च ॥ ४३ ॥
हिन्दी--वस्त्र और सिर में आग लग जाने पर भी अपनी बुद्धि को सत्यान्वेषण
में लगाओ, सत्य को नहीं पहचानने के कारण ही संसार जला है, जल रहा है और
जलेगा ॥ ४३ ॥

३२६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
यदैव यः पश्यति नामरूपं क्षयीति तद्दर्शनमस्य सम्यक् ।
सम्यक् च निर्वेदमुपैति पश्यन्नन्दीक्षयाच्च क्षयमेति रागः ॥ ४४ ॥
अन्वयः—यः यदैव नामरूपं क्षयीति पश्यति अस्य तद्दर्शनं सम्यक् सम्यक् च
पश्यन् निर्वेदम् उपैति नन्दीक्षयात् च रागः क्षयमेति ॥ ४४ ॥
व्याख्या—यः = नरः, यदैव = यस्मिन्नेव समये, नामरूपम् = संज्ञास्वरूपम्,
क्षयीति = विनाशीति, पश्यति = निरीक्ष्यति, अस्य = लोकस्य, तद्दर्शनम् = तदव-
लोकनम्, सम्यक् = सामस्त्येन, सम्यक् च = पुनः यथार्थम्, पश्यन् = अवलोकयन्,
निर्वेदम् = अनासक्तिम्, उपैति = प्राप्नोति, नन्दीक्षयात् = तृष्णाविनाशात्, च = पुनः,
रागः = अनुरागः, क्षयम् = विनाशम्, एति = प्राप्नोति ॥ ४४ ॥
हिन्दी—जब मनुष्य नामरूप पंचस्कन्ध ( Corporeality ) को क्षणिक समझता
है तो उसकी समझदारी सही है और वस्तुसत्य को ठीक से देखता हुआ वह विरक्त
हो जाता है, क्योंकि तृष्णा का विनाश होते ही उसकी आसक्ति मिट जाती है ॥४४॥
तयोश्च नन्दीरजसोः क्षयेण सम्यग्विमुक्तं प्रवदामि चेतः ।
सम्यग्विमुक्तिर्मनसश्च ताभ्यां न चास्य भूयः करणीयमस्ति ॥ ४५ ॥
अन्वयः—तयोश्च नन्दीरजसोः क्षयेन चेतः सम्यक् प्रविमुक्तं प्रवदामि, ताभ्यां
मनसश्च सम्यक् विमुक्तिः न च अस्य भूयः करणीयम् अस्ति ॥ ४५ ॥
व्याख्या—तयोश्च = उभयोश्च, नन्दीरजसोः—नन्दी च = तृष्णा च, रजश्च =
रागश्च, तयोः, क्षयेन = विनाशेन, चेतः = चित्तः, सम्यक् = सुष्ठुतया, प्रविमुक्तम् =
रागमुक्तम्, प्रवदामि = कथयामि, ताभ्याम् = तृष्णारागाभ्याम्, मनसश्च = चेतसश्च,
सम्यक् = सम्पूर्णतया, विमुक्तिः = मुक्तिः, अस्य = पूर्वोक्तस्य, च = पुनः, भूयः = अने-
कशः, करणीयम् = कर्तव्यम्, नास्ति = शेषो न भवतीति । संसारमिदं नामरूपात्मक-
मस्ति, अस्मिन्ननेकानां पदार्थानां नामानि रूपाणि च भवन्ति, नामरूपेण विहीनत्व-
मेव संसारविहीनत्वमस्ति । उभौ तौ विनाशिनी ज्ञेयौ । बौद्धदर्शनानुसारेण नाम-
रूपात्मकत्वमेव पञ्चस्कन्धत्वमस्ति । एतेषां यथार्थदर्शनमेव सम्यग् दर्शनं भवति । समस्त-
संस्काराणां विनाशेन कर्मशेषो न विद्यते ॥ ४५ ॥
हिन्दी—मैं कहता हूँ उन समस्त तृष्णा और आसक्ति के विनष्ट हो जाने पर
मन की सम्यक् मुक्ति हो जाती है और इन दोनों के मिटते ही मनुष्य के लिए कुछ
भी करना शेष नहीं रह जाता है ॥ ४५ ॥
यथा स्वभावेन हि नामरूपं तद्धेतुमेवास्तगमं च तस्य ।
विजानतः पश्यत एव चाहं ब्रवीमि सम्यक् क्षयमास्रवाणाम् ॥ ४६ ॥
अन्वयः—यथा हि स्वभावेन नामरूपं तद्धेतुं तस्य अस्तगमं च पश्यतः
विजानतश्चैव आस्रवाणां सम्यक् क्षयम् अहं ब्रवीमि ॥ ४६ ॥
व्याख्या—यथा = येन रूपेण, हि = यतः, स्वभावेन = प्रकृत्या, नामरूपम् = संज्ञा-
स्वरूपम्, तद्धेतुम् = तत् = संसारस्य, हेतुम् = कारणम्, तस्य = संसारस्य, अस्तगमम् =

आर्यसत्यव्याख्यानः ] षोडशः सर्गः ३२७
क्षयम्, च = पुनः, पश्यतः = अवलोकयतः, विजानतः = ज्ञातुश्चैव, आस्रवाणाम् =
मनोमलानाम्, सम्यक् = सम्पूर्णरूपेण, क्षयम् = विनाशम्, अहम् = बुद्धः, ब्रवीमि =
कथयामि ॥ ४६ ॥
हिन्दी—जो व्यक्ति नामरूप के वास्तविक प्रकृति, उसके हेतु और उसके विनाश
होने को देखता और समझता है, मैं कहता हूँ निश्चय ही उसके मन के मैल धुल
जाते हैं ॥ ४६ ॥
तस्मात् परं सौम्य ! विधाय वीर्यं शीघ्रं घटस्वास्रवसङ्क्षयाय ।
दुःखानित्यांश्च निरात्मकांश्च धातून् विशेषेण परीक्षमाणः ॥४७॥
अन्वयः—तस्मात् सौम्य ! परं वीर्यं विधाय आस्रवसङ्क्षयाय घटस्व, दुःखान्
अनित्यान् च निरात्मकान् च धातून् विशेषेण परीक्षमाणः ॥ ४७ ॥
व्याख्या—तस्मात् = तेन हेतुना, सौम्य = हे साधु ! परम् = श्रेष्ठम्, वीर्यम् =

३२८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
परीक्षितव्यः = समीक्षितव्यः, हि = यस्माद्धेतोः, अकाले = दुःकाले, अनुपायतश्च =
अनर्गलप्रयासतश्च, अनर्थाय = अनिष्टाय, भवति = जायते, तद्गुणाय = तल्लाभाय,
न = नहि भवति ॥ ४९ ॥
हिन्दी—जिसने दुःख-विनाश के लिए कमर कस ली है, उसे समय और प्रयास
की समीक्षा करनी चाहिए, क्योंकि असमय में अनर्गल प्रयास से योगाभ्यास करने
पर लाभ के बदले हानि अधिक होती है ॥ ४९ ॥
अजातवत्सां यदि गां दुहीत नैवाप्नुयात् क्षीरमकालदोही ।
कालेऽपि वा स्यान्न पयो लभेत मोहेन शृङ्गाद्यदि गां दुहीत ॥ ५० ॥
अन्वयः—यदि अजातवत्सां गां दुहीत अकालदोही क्षीरं नैव आप्नुयात्,
कालेऽपि स्यात् वा मोहेन गां दुहीत शृङ्गात् पयो न लभेत ॥ ५० ॥
व्याख्या—यदि = चेत्, अजातवत्साम् = न = नहि, जातः = उत्पन्नः, वत्सः =
गोशावकः, यस्याः सा ताम्, गाम् = धेनुम्, दुहीत = दोग्धि, अकालदोही = अकाले =
असमये, दोही = दोहकः, क्षीरम् = दुग्धम्, नैव आप्नुयात् = प्राप्नुयात्, कालेऽपि =
अवसरेऽपि, स्यात् = भवेत्, वा = अथवा, मोहेन = मूर्खतया, गाम् = धेनुम्, दुहीत =
दोग्धि, शृङ्गात् = विषाणात्, पयः = दुग्धम्, न = नहि, लभेत = प्राप्नुयात् ॥ ५० ॥
हिन्दी—बिन ब्याई गाय को यदि दुहा जाय तो असमय में दूहने वाले को दूध
नहीं मिलेगा या बछड़े वाली गाय को समय पर ही थन के बदले सींग को दूहे तो
भी दूध नहीं मिलेगा ॥ ५० ॥
आर्द्राच्च काष्ठाज्ज्वलनाभिकामो नैव प्रयत्नादपि वह्निमुच्छेत् ।
काष्ठाच्च शुष्कादपि पातनेन नैवाग्निमाप्नोत्यनुपायपूर्वम् ॥ ५१ ॥
अन्वयः—ज्वलनाभिकामः आर्द्राच्च काष्ठात् प्रयत्नादपि वह्नि नैव ऋच्छेत्,
पातनेनैव शुष्कादपि च काष्ठात् अनुपायपूर्वम् अग्नि न आप्नोति ॥ ५१ ॥
व्याख्या—ज्वलनाभिकामः—ज्वलनस्य = अनलस्य, अभिकामः = अभिलाषः,
यस्य सः, आर्द्राच्च = क्लिन्नाच्च, काष्ठात् = इन्धनात्, प्रयत्नादपि = आयासादपि,
वह्निम् = अग्निम्, नैव—नास्त्येव, ऋच्छेत् = प्राप्नुयात्, पातनेनैव = निपातनेनैव,
शुष्कादपि = निर्जलादपि, च = पुनः, काष्ठात् = दारोः, अनुपायपूर्वम् = अयुक्तोपायेन,
अग्निम् = वह्निम्, न = नहि, आप्नोति = प्राप्नोति ॥ ५१ ॥
हिन्दी—आग चाहने वाला व्यक्ति पर्यास प्रयास के बावजूद गीली लकड़ी से
आग नहीं पा सकता है, केवल गिरा देने पर उचित प्रयास के अभाव में सूखी लकड़ी
से भी आग नहीं पाई जा सकती है ॥ ५१ ॥
तद्देशकालौ विधिवत् परीक्ष्य योगस्य मात्रामपि चाभ्युपायम् ।
बलाबले चात्मनि सम्प्रधार्य कार्यः प्रयत्नो न तु तद्विरुद्धः ॥ ५२ ॥
अन्वयः—योगस्य मात्रां तद् देशकालौ अभ्युपायं चापि विधिवत् परीक्ष्य
आत्मनि बलाबले च सम्प्रधार्य प्रयत्नः कार्यः तु तद्विरुद्धः न ॥ ५२ ॥