सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आर्यसत्यव्याख्यानः ] षोडशः सर्गः ३१५
अन्वयः—जन्मदुःखं प्रत्यक्षम् आलोक्य अतीतम् अपि च दुःखं तथेति विद्धि
यथा च तद् दुःखम् इदं च दुःखं तथा च अनागतम् अपि दुःखम् अवेहि ॥ १४ ॥
व्याख्या—जन्मदुःखम् = उत्पत्तिजन्यपीडाम्, प्रत्यक्षम् = दृग्गोचरम्, आलोक्य =
अवलोक्य, अतीतम् = विगतम्, अपि च दुःखम् = क्लेशम्, तथेति = तेन रूपेणैव, विद्धि =
अवेहि, यथा च = येन रूपेण च, तत् = पूर्वोक्तम्, दुःखम् = पीडाम्, इदञ्च = एतच्च,
दुःखम् = केष्टम्, तथा = तेनैव रूपेण, अनागतम् = भावी, अपि = चेत्, दुःखम् = पीडा,
अवेहि = जानीहि ॥ १४ ॥
हिन्दी—जन्म के दुःख को प्रत्यक्ष देखकर बीते हुए दुःख को भी वैसा ही समझो
और जैसा कि वह (बीता हुआ) दुःख था और यह (वर्तमान) दुःख है वैसा ही
भावी दुःख को भी समझो ॥ १४ ॥
बीजस्वभावो हि यथेह दृष्टो भूतोऽपि भव्योऽपि तथानुमेयः ।
प्रत्यक्षतश्च ज्वलनो यथोष्णो भूतोऽपि भव्योऽपि तथोष्ण एव ॥ १५ ॥
अन्वयः—इह हि यथा बीजस्वभावः दृष्टः भूतः अपि भव्यः अपि तथा अनुमेयः
प्रत्यक्षतः ज्वलनः यथा उष्णः भूतः अपि तथैव उष्णः ॥ १५ ॥
व्याख्या—इह = अस्मिन् संसारे, हीति निश्चयेन, यथा = येन रूपेण, बीजस्वभावः =
रोहि-प्रकृतिः, दृष्टः = अवलोकितः, भूतः = व्यतीतः, अपि = चेत्, भव्यः अपि = भवि-
ष्येऽपि, तथा = तेनैव रूपेण, अनुमेयः = तर्कणीयः, प्रत्यक्षतः = पुरःस्थितः, ज्वलनः =
कृशानुः, यथा च = येन रूपेण च, उष्णः = सन्तप्तः, भूतोऽपि = व्यतीतोऽपि, तथैव =
तेनैव प्रकारेण, उष्णः = उत्तप्तो भवति ॥ १५ ॥
हिन्दी—बीज का स्वभाव जैसा वर्तमान में है वैसा ही अतीत में था और उसी
तरह भविष्य में भी रहेगा—ऐसा अनुमान करना चाहिए; क्योंकि आग में जो गर्मी
अभी है, वही अतीत में थी और भविष्य में भी रहेगी ॥ १५ ॥
तन्नामरूपस्य गुणानुरूपं यत्रैव निर्वृत्तिरुदारवृत्त ।
तत्रैव दुःखं न हि तद्विमुक्तं दुःखं भविष्यत्यभवद् भवेद्वा ॥ १६ ॥
अन्वयः—उदारवृत्त ! यत्रैव नामरूपस्य गुणानुरूपं निर्वृत्तिः, तत्रैव हि तद्दुःखं
तद्विमुक्तं दुःखं न भविष्यति, अभवत् भवेत् वा ॥ १६ ॥
व्याख्या—उदारवृत्त !—उदारम्=त्यागशीलम्, वृत्तम्=आचरणम्, यस्य तत्सम्बुद्धौ;
यत्रैव = यस्मिन् स्थाने एव, नामरूपस्य = संज्ञास्वरूपात्मकस्य व्यवहारस्य, जगन्नामरूपा-
त्मकोऽस्ति, अस्य निष्पत्तिः गुणानुसारेण भवति । गुणानुरूपम्—गुणस्य = स्वभावस्य,
अनुरूपम् = तुल्यम्, निर्वृत्तिः = निष्पत्तिः, तत्रैव = तस्मिन्नेव स्थाने, हीति निश्चयेन,
तद्दुःखम् = पूर्वोक्तकष्टम्, तद्विमुक्तम् = तन्निरोधरहितम्, दुःखम् = क्लेशम्, न = नहि,
भविष्यति = भविता, नाभवत् = न बभूव, वा = अथवा, न भवेत् = न स्यात् ॥ १६ ॥
हिन्दी—अरे ओ उदारचरित ! गुणों के अनुसार ही जहाँ नामरूप की निष्पत्ति
होती है, वहीं पीड़ा है। इसे छोड़कर अन्यत्र न कहीं दुःख है, न था और न तो
होगा ही ॥ १६ ॥