सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३२४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अन्वयः—अस्य उपचारे धृतिः आर्जवं च ह्रीः अप्रमादः प्रविविक्तता च अल्पेच्छता
तुष्टिः असङ्गता च लोकप्रवृत्तौ अरतिः च क्षमा ॥ ३८ ॥
व्याख्या—अस्य = कष्टस्य, उपचारे = प्रतिकारे, धृतिः = धैर्यम्, आर्जवम् =
सरलता, च = पुनः, ह्रीः = लज्जा, अप्रमादः = सावधानता, प्रविविक्तता = एकान्तता,
च = पुनः, अल्पेच्छता = अत्यल्पाभिलाषा, तुष्टिः = तोषः, असङ्गता = अनासक्तिः,
च = पुनः, लोकप्रवृत्तौ = लोकस्य = जनस्य, प्रवृत्तिः = रुचिः, तस्याम्, अरतिः =
अरुचिः, क्षमा च = क्षान्तिश्च ॥ ३८ ॥
हिन्दी—इस दुःख के प्रतिकार में धैर्य, सरलता, लज्जा, सावधानी, एकान्त,
कम पाने की इच्छा, संतोष, अनासक्ति, सांसारिकता में अरुचि और क्षमा की
आवश्यकता होती है ॥ ३८ ॥
याथात्म्यतो विन्दति यो हि दुःखं तस्योद्भवं तस्य च यो निरोधम् ।
आर्येण मार्गेण स शान्तिमेति कल्याणमित्रैः सह वर्तमानः ॥३९॥
अन्वयः—यो हि दुःखं तस्य उद्भवं च तस्य निरोधं च याथात्म्यतः विन्दति,
सः कल्याणमित्रैः सह वर्त्तमानः आर्येण मार्गेण शान्तिम् एति ॥ ३९ ॥
व्याख्या—यः = नरः, हि = यतः, दुःखम् = क्लेशम्, तस्य = दुःखस्य, उद्भवम् =
उत्पत्तिः, च = पुनः, यः नरः, तस्य = दोषस्य, निरोधम् = अवरोधम्, च = पुनः,
याथात्म्यतः = तथ्यात्मतः, विन्दति = जानाति, सः = नरः, कल्याणमित्रैः = कल्याण-
सुहृद्भिः, सह = सार्द्धम्, वर्त्तमानः = उपस्थितः, आर्येण = उत्तमेन, मार्गेण = पथेन,
शान्तिम् = शमम्, एति = प्राप्नोति ॥ ३९ ॥
हिन्दी—जो व्यक्ति दुःख और उसकी उत्पत्ति और विनष्टि के बारे में सही
जानकारी रखता है, वह कल्याणकारी मित्रों के साथ रहता हुआ उत्तम राह पर
चलकर शान्ति प्राप्त करता है ॥ ३९ ॥
यो व्याधितो व्याधिमपैति सम्यग् व्याधेर्निदानं च तदौषधं च ।
आरोग्यमाप्नोति हि सोऽचिरेण मित्रैरभिज्ञैरुपचर्यमाणः ॥ ४० ॥
अन्वयः—यः व्याधि व्याधेः निदानं च तदौषधं च सम्यक् अवैति, सः हि अभिज्ञैः
मित्रैः उपचर्यमाणः व्याधितः अचिरेण आरोग्यम् आप्नोति ॥ ४० ॥
व्याख्या—यः = जनः, व्याधिम् = रोगम्, व्याधेः = रोगस्य, निदानम् = उपचारम्,
च = पुनः, तत् = रोगस्य, औषधम् = भेषजम्, च=पुनः, सम्यक् = सुष्ठुतया, अवैति =
जानाति, सः = असौ, हि = इति निश्चयेन, अभिज्ञैः = कुशलैः, मित्रैः = सुहृद्भिः,
उपचर्यमाणः = उपचारं क्रियमाणः, व्याधितः = रोगात्, अचिरेण = शीघ्रेण, आरोग्यम् =
नैरोग्यम्, आप्नोति = प्राप्नोति ॥ ४० ॥
हिन्दी—जो व्यक्ति रोग, रोग का निदान और उसकी औषधि को सही रूप में
जानता है, वह कुशल मित्रों की चिकित्सा में रहकर शीघ्र नीरोग हो जाता है ॥४०॥