सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३१४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
विशेषः, गर्भशयः = गर्भकोशस्थः, हुताशः = अग्निः, यस्य सः, च = पुनः, यथा =
येन रूपेण, अन्तर्वसुधाशयाः = वसुधाम् = पृथिव्याम्, अन्तरे = अभ्यन्तरे, आशयाः =
उत्पत्तिस्थानम्, यस्य सः, आपः = जलानि, तथा = तेनैव प्रकारेण, चित्तशरीरयोनिः —
चित्तशरीरम् = मनोदेहम्, योनिः = उत्पत्तिस्थानम्, यस्य तत्, दुःखम् = उत्पीडनम्
अस्ति ॥ ११ ॥
हिन्दी—जैसे आकाश में हवा, शमी नामक लकड़ी के भीतर आग तथा धरती
के नीचे पानी की उत्पत्ति होती है, उसी तरह मन और देह में दुःख की उत्पत्ति
होती है ॥ ११ ॥
अपां द्रवत्वं कठिनत्वमुर्व्या वायोश्चलत्वं यद्धुवमौष्ण्यमग्नेः ।
यथा स्वभावो हि तथा स्वभावो दुःखं शरीरस्य च चेतसश्च ॥ १२ ॥
अन्वयः—यथा हि अपां द्रवत्वम्, उर्व्याः कठिनत्वम्, वायोः चलत्वम्, अग्नेः
औष्ण्यं ध्रुवं स्वभावः, तथा शरीरस्य च चेतसश्च दुःखं स्वभावः ॥ १२ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, हीति निश्चयेन, अपाम् = सलिलानाम्, द्रवत्वम् =
द्रवणत्वम्, उर्व्याः = भूमेः, कठिनत्वम् = कठोरत्वम्, वायोः = अनिलस्य, चलत्वम् =
प्रवहणशीलत्वम्, अग्नेः = अनलस्य, औष्ण्यम् = उष्णत्वम्, ध्रुवम् = निश्चितम्,
स्वभावः = प्रकृतिः, तथा = तेनैव प्रकारेण, शरीरस्य = देहस्य, चेतसश्च = मनसश्च,
दुःखम् = क्लेशम्, स्वभावः = प्रकृतिरस्ति ॥ १२ ॥
हिन्दी—जैसे पानी का पिघलना, पवन का बहना, पृथ्वी की घनता, आग का
जलना स्वभाव है; वैसे ही मन और देह का स्वभाव दुःख है ॥ १२ ॥
काये सति व्याधिजरादि दुःखं क्षुतर्षवर्षोष्णहिमादि चैव ।
रूपाश्रिते चेतसि सानुबन्धे शोकारतिक्रोधभयादि दुःखम् ॥ १३ ॥
अन्वयः—काये सति व्याधिजरादिदुःखं क्षुतर्षवर्षोष्णहिमादि चैव रूपाश्रिते
सानुबन्धे चेतसि शोकारतिक्रोधभयादिदुःखम् ॥ १३ ॥
व्याख्या—काये = देहे, सति = सत्याम्, व्याधिजरादिदुःखम् = रुज्-वार्द्धक्यादि-
कष्टम्, क्षुतर्षवर्षोष्णहिमादि चैव = बुभुक्षा-पिपासा-वर्षा-ताप-शैत्यादि चैव, रूपाश्रिते =
रूपसमन्विते, सानुबन्धे = संस्कारसमन्विते, चेतसि = मनसि, शोकारतिक्रोधभयादि—
शोकश्च = चिन्ता च, अरतिश्च = दौर्भाग्यञ्च, क्रोधश्च = कोपश्च, 'भयञ्च = भीतिश्च,
आदौ यस्य तत्, दुःखम् = कष्टम्, विद्यत एवेति ॥ १३ ॥
हिन्दी—देह रहते रोग, बुढ़ापा आदि तथा भूख-प्यास, सर्दी-गर्मी, वर्षा आदि से
दुःख होते ही हैं; वैसे ही रूप में आश्रित तथा संस्कार-सम्पन्न मन में शोक, दुर्भाग्य,
क्रोध, भय आदि दुःख होते ही हैं ॥ १३ ॥
प्रत्यक्षमालोक्य च जन्मदुःखं दुःखं तथातीतमपीति विद्धि ।
यथा च तद्दुःखमिदं च दुःखं दुःखं तथानागतमप्यवेहि ॥ १४ ॥