सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

षोडशः सर्गः
आर्यसत्यव्याख्यानः
कार्य सफल उसका होता है जो उत्तम उद्योगी है।
अनुद्योग पापों की जड़ है कर्मनिरत नित योगी है॥
एवं मनोधारणया क्रमेण व्यपोह्य किञ्चित् समुपोह्य किञ्चित् ।
ध्यानानि चत्वार्यधिगम्य योगी प्राप्नोत्यभिज्ञा नियमेन पञ्च ॥ १ ॥
अन्वयः—एवं मनोधारणया क्रमेण किञ्चित् व्यपोह्य किञ्चित् समुपोह्य योगी
चत्वारि ध्यानानि अधिगम्य नियमेन पञ्च अभिज्ञाः प्राप्नोति ॥ १ ॥
व्याख्या—एवम् = इत्थम्, मनोधारणया = मानसिकसङ्कल्पेन, क्रमेण = आनु-
पूर्व्येण, किञ्चित् = किमपि, व्यपोह्य = पृथक्कृत्वा, किञ्चित् = कतिचित्, समुपोह्य =
सञ्चयित्वा, योगी = योगाभ्यासी, चत्वारि = तुरीयानि, ध्यानानि = चित्तस्थैर्याणि,
अधिगम्य = उपलभ्य, नियमेन = नियोगेन, पञ्च = पञ्चविधाः, अभिज्ञाः = विज्ञताः,
प्राप्नोति = अधिगच्छति ॥ १ ॥
हिन्दी—इस प्रकार मानसिक एकाग्रता के द्वारा योगी कुछ छोड़कर और कुछ
'लेकर चार तरह के ध्यानों को प्राप्तकर निश्चय ही पाँच तरह की अभिज्ञाओं को प्राप्त
करता है ॥ १ ॥
ऋद्धिप्रवेकं च बहुप्रकारं परस्य चेतश्चरितावबोधम् ।
अतीतजन्मस्मरणं च दीर्घं दिव्ये विशुद्धे श्रुतिचक्षुषी च ॥ २ ॥
अन्वयः—बहुप्रकारम् ऋद्धिप्रवेकं परस्य चेतश्चरितावबोधं च दीर्घम् अतीतजन्म-
स्मरणं च दिव्ये विशुद्धे श्रुतिचक्षुषी च ॥ २ ॥
व्याख्या—बहुप्रकारम् = बहुविधम्, ऋद्धिप्रवेकम् = ऋद्धिषु = समृद्धिषु, प्रवेकम्=
उत्कृष्टम्, परस्य = अपरस्य, चेतश्चरितावबोधम् = चेतः = मनसः, सः चरितस्य =
आचरणस्य, अवबोधम् = जागरणम्, च = पुनः, दीर्घम् = विस्तृतम्, अतीतजन्मस्मरणम्—
अतीतस्य = व्यतीतस्य, जन्मनः = उत्पत्तेः, स्मरणम् = आख्यानम्, च = पुनः, दिव्ये =
भव्ये, विशुद्धे = परिष्कृते, श्रुतिचक्षुषी = श्रवणनयने, च प्राप्नोति ॥ २ ॥
हिन्दी—अनेक तरह की सिद्धियां, दूसरों के मन की गति का ज्ञान, अनेक पूर्व-
जन्मों का वृत्तान्त तथा अलोकिक श्रवण, अवलोकन शक्ति—॥ २ ॥
अतःपरं तत्त्वपरीक्षणेन मनो दधात्यास्रवसङ्क्षयाय ।
ततो हि दुःखप्रभृतीनि सम्यक्चत्वारि सत्यानि पदान्यवैति ॥ ३ ॥