सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

वितर्कप्रहाणः [ पञ्चदशः सर्गः २८९
नाशेन=विनाशेन, बीजनाशात् = रोहिसमाप्त्याः, अङ्कुराः =प्ररोहाः, इव =सदृशः,
ते =कामाः, न स्युः=न प्रादुर्भवेयुः । पूर्वार्द्धे चोत्तरार्द्धे चोपमालङ्कारः ॥ ६ ॥
हिन्दी—ये वासना संस्कारवश समय पर उसी तरह प्रकट होती हैं, जैसे बीज से
अंकुर उग आते हैं । अतः संस्कार विनष्ट होने पर वे फिर उसी तरह प्रकट नहीं
होतीं जैसे बीज के विनष्ट हो जाने पर अंकुर ॥ ६ ॥
अर्जनादीनि कामेभ्यो दृष्ट्वा दुःखानि कामिनाम् ।
तस्मात् तान्मूलतश्छिन्धि मित्रसंज्ञानरीनिव ॥ ७ ॥
अन्वयः—तस्मात् कामिनां कामेभ्यः अर्जनादीनि दुःखानि दृष्ट्वा मित्रसंज्ञान्
अरीन् इव तान् छिन्धि ॥ ७ ॥
व्याख्या—तस्मात् =तेन हेतुना, कामिनाम् =विषयाभिलाषिणाम्, कामेभ्यः=
विषयेभ्यः, अर्जनादीनि =प्राप्तिरक्षानाशानि, दुःखानिः = क्लेशानि, दृष्ट्वा = अवलोक-
यित्वा, मित्रसंज्ञान् =सहचराभिधानान्, अरीन् = रिपून्, इव =सदृशः, तान्=
पूर्वोक्तान्, छिन्धि = कर्तय ॥ ७ ॥
हिन्दी—कामी जनों को भोगों की प्राप्ति, रक्षा और नाश में जो दुःख होता है,
उन्हें देखो और मित्र की तरह दिखलायी पड़ने वाले इन शत्रुओं को जड़मूल से काट
डालो ॥ ७ ॥
अनित्या मोषधर्माणो रिक्ता व्यसनहेतवः ।
बहुसाधारणाः कामा बर्ह्या ह्याशीविषा इव ॥ ८ ॥
अन्वयः—अनित्याः मोषधर्माणः रिक्ताः व्यसनहेतवः बहुसाधारणाः च कामाः
आशीविषाः इव बर्ह्याः ॥ ८ ॥
व्याख्या—अनित्याः—न नित्याः अनित्याः=नश्वराः, मोषधर्माणः—मोषः=
चौर्यम्, एव धर्मः =स्वभावः, येषां ते, रिक्ताः=सत्त्वरहिताः, व्यसनहेतवः—व्यसना-
नाम् =विपत्तीनाम्, हेतवः=कारणानि, बहुसाधारणाः—बहवः=अत्यन्तः, साधारणाः=
सामान्याः, च =पुनः, कामाः=विषयाः, आशीविषाः=अतिविषधरसर्पः ( 'आशीविषो
दीर्घपृष्ठोकुण्डलीजिह्मगः स्मृतः' इति हलायुधः ), बर्ह्याः=बध्याः ॥ ८ ॥
हिन्दी—विषयोपभोग नश्वर, सारहीन, विपत्तियों के कारण-स्वरूप है। यह
सर्वसाधारण के उपभोग्य है। अतः विषैले साँप की तरह मार डालने योग्य है ॥ ८ ॥
ये मृग्यमाणा दुःखाय रक्ष्यमाणां न शान्तये ।
भ्रष्टाः शोकाय महते प्राप्ताश्च न वितृप्तये ॥ ९ ॥
अन्वयः—ये मृग्यमाणाः दुःखाय रक्ष्यमाणाः शान्तये न भ्रष्टाः महते शोकाय
प्राप्ताः वितृप्तये च न ॥ ९ ॥
व्याख्या—ये=जनाः, मृग्यमाणाः=निरूप्यमाणाः, दुःखाय=कष्टाय, रक्ष्य-
माणाः=कष्टनिवार्यमाणाः, शान्तये =चित्तशमनाय, न=नहि, भ्रष्टाः=विनष्टाः,

२९० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
महते = विशिष्टाय, शोकाय = अनुतापाय, प्राप्ताः = अधिगताः, तृप्तये = परितोषाय,
च = पुनः, न = नास्ति ॥ ९ ॥
हिन्दी — उनकी खोज में पीड़ा है, उनकी रक्षा में शान्ति नहीं है, उनके विनष्ट
होने पर अत्यन्त शोक होता है और उन्हें पाने पर तृप्ति होती ही नहीं ॥ ९ ॥
तृप्तिं वित्तप्रकर्षेण स्वर्गावाप्त्या कृतार्थताम् ।
कामेभ्यश्च सुखोत्पत्तिं यः पश्यति स नश्यति ॥ १० ॥
अन्वयः—यः वित्तप्रकर्षेण तृप्तिं स्वर्गावाप्त्या कृतार्थतां कामेभ्यः सुखोत्पत्तिं च
पश्यति, सः नश्यति ॥ १० ॥
व्याख्या—यः = पुरुषः, वित्तप्रकर्षेण = वित्तानाम् = सम्पत्तिम्, प्रकर्षेण = विस्तारेण,
तृप्तिम् = तुष्टिम्, स्वर्गावाप्त्या = देवलोकगमनेन, कृतार्थताम् = कृतकार्यताम्, कामेभ्यः =
विषयेभ्यः, सुखोत्पत्तिम् = आनन्दानुभूतिम्, च = पुनः, पश्यति = अवलोकयति, सः =
असौ पुरुषः, नश्यति = विनष्टं भवति ॥ १० ॥
हिन्दी—धन की अधिकता से संतोष होता है, स्वर्ग मिलने पर कृतार्थता होती है
और विषयोपभोग से सुख मिलता है—ऐसा जो समझता है, उसका विनाश हो
जाता है ॥ १० ॥
चलानपरिनिष्पन्नानसारानानवस्थितान् ।
परिकल्पसुखान् कामान्न तान् स्मर्तुमिहार्हसि ॥ ११ ॥
अन्वयः—तान् चलान् अपरिनिष्पन्नान् असारान् अनवस्थितान् परिकल्पसुखान्
कामान् स्मर्तुं न अर्हसि ॥ ११ ॥
व्याख्या—तान् = पूर्वोक्तान्, चलान् = चपलान्, अपरिनिष्पन्नान् = अवास्त-
विकान्, असारान् = नास्ति सारः येषु तान् = सारहीनान्, अनवस्थितान् = न अवस्थिताः
अनवस्थितास्तान् = अस्थिरान्, परिकल्पसुखान् = परिकल्पम् = अवास्तविकम्, सुखम्
= आनन्दम्, येषु तान्, च कामान् = विषयान्, स्मर्तुम् = अनुचिन्तयितुम्, न = नहि,
अर्हसि = योग्योऽसि ॥ ११ ॥
हिन्दी—तुम उस चपल, वस्तुस्थिति से दूर, सारहीन और काल्पनिक सुखवाले
विषयभोग को याद करने योग्य नहीं हो ॥ ११ ॥
व्यापादो वा विहिंसा वा क्षोभयेद्यदि ते मनः ।
प्रसाद्यं तद्विपक्षेण मणिनेवाकुलं जलम् ॥ १२ ॥
अन्वयः—यदि व्यापादः विहिंसा वा ते मनः क्षोभयेत्, मणिना आकुलं जलम्
इव तद्विपक्षेण प्रसाद्यम् ॥ १२ ॥
व्याख्या—यदि = चेत्, व्यापादः = अनिष्टचिन्तनम्, विहिंसा = हिंसा, वा =
अथवा, ते = तव, मनः = हृदयम्, क्षोभयेत् = क्लिश्येत्, तर्हि मणिना = रत्नविशेषेण,
आकुलम् = कलुषम्, जलम् = सलिलम्, इव = सदृशम्, तद्विपक्षेण = विषयविपरीतेन,
प्रसाद्यम् = मृज्यम् । इवेत्युपमायाम्; तेनोपमालङ्कारः ॥ १२ ॥

वितर्कप्रहाणः ] पञ्चदशः सर्गः २९१
हिन्दी—यदि द्रोह या हिंसा तुम्हारे मन को मलिन करे तो उनके विरोधी
भावनाओं के द्वारा चित्त को उसी तरह शुद्ध करो, जैसे मणि से मलिन जल को स्वच्छ
बनाते हैं ॥ १२ ॥
प्रतिपक्षस्तयोर्ज्ञेयो मैत्री कारुण्यमेव च ।
विरोधो हि तयोर्नित्यं प्रकाशतमसोरिव ॥ १३ ॥
अन्वयः—मैत्री कारुण्यं चैव तयोः प्रतिपक्षः ज्ञेयः, हि प्रकाशतमसोः इव तयोः
नित्यं विरोधः ॥ १३ ॥
व्याख्या—मैत्री = सौहार्दम्, कारुण्यं = सौहृदम्, चैव, तयोः = व्यापादविहिं-
सयोः, प्रतिपक्षः = विपरीतविचारः, ज्ञेयः = बोध्यः, हि = यतः, प्रकाशतमसोः =
आलोकान्धकारयोः, इव = यथा, तयोः = उभयोः, नित्यम् = शाश्वत्, विरोधः =
विसङ्गतिः । अत्राप्युपमालङ्कारः ॥ १३ ॥
हिन्दी—मैत्री और करुणा को उनका विरोधी विचार समझना चाहिए; क्योंकि
प्रकाश और अन्धकार की तरह उनके बीच विरोध है ॥ १३ ॥
निवृत्तं यस्य दौःशील्यं व्यापादश्च प्रवर्तते ।
हन्ति पांसुभिरात्मानं स स्नात इव वारणः ॥ १४ ॥
अन्वयः—यस्य दौःशील्यं निवृत्तं व्यापादः प्रवर्त्तते च, सः स्नातः वारणः इव
पांसुभिः आत्मानं हन्ति ॥ १४ ॥
व्याख्या—यस्य = पुरुषस्य, दौःशील्यम् = कदाचारम्, निवृत्तम् = विरतम्,
व्यापादः = अनिष्टचिन्तनम्, प्रवर्त्तते = विद्यते, च = पुनः, सः = असौ, स्नातः =
जलाभिषिक्तः, वारणः = गजः, इव = सदृशः, पांसुभिः = धूलिभिः, आत्मानम् = स्वम्,
हन्ति = विनाशं करोति । उपमालङ्कारः ॥ १४ ॥
हिन्दी—जिसका दुष्टाचरण मिट गया, किन्तु विद्वेष मौजूद है; वह नहाये हुए
उस हाथी की तरह है, जिसने धूल में अपने को गंदा कर लिया है ॥ १४ ॥
दुःखितेभ्यो हि मर्त्येभ्यो व्याधिमृत्युजरादिभिः ।
आर्यः को दुःखमपरं सघृणो धातुमर्हति ॥ १५ ॥
अन्वयः—कः सघृणः आर्यः व्याधिमृत्युजरादिभिः दुःखितेभ्यः मर्त्येभ्यः अपरं
दुःखं धातुम् अर्हति ? ॥ १५ ॥
व्याख्या—कः = पुरुषविशेषः, सघृणः—घृणया = जुगुप्सया, सहितः = युक्तः,
आर्यः = शालीनजनः, व्याधिमृत्युजरादिभिः = आमयनिधनस्थविरादिभिः, दुःखितेभ्यः
= क्लेशितेभ्यः, मर्त्येभ्यः—म्रियन्तेऽत्रेति मर्त्तः = भूलोकस्तत्र भवः मर्त्यः=मरणशीलेभ्यः,
अपरम् = अन्यत्, दुःखम् = पीडाम्, धातुम् = प्रदातुम्, अर्हति = योग्योऽस्ति ? अर्थात्
कोऽपि सुपुरुषः रोगमरणवार्द्धक्यादिभिः पीडितेभ्यः प्राणिभ्यः पीडितुं नाभि-
लषति ॥ १५ ॥
हिन्दी—रोग, मृत्यु और वृद्धावस्था से दुःखी प्राणियों को कौन दयालु सुपुरुष
और दुःख देना चाहेगा ? ॥ १५ ॥

२९२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
दुष्टेन चेह मनसा बाध्यते वा परो न वा।
सद्यस्तु दह्यते तावत् स्वं मनो दुष्टचेतसः ॥ १६ ॥
अन्वयः—इह च दुष्टचेतसः दुष्टेन मनसा परः बाध्यते, न वा तु तावत् स्वं
मनः सद्यः दह्यते ॥ १६ ॥
व्याख्या—इह=संसारे, च=पुनः, दुष्टचेतसः—दुष्टम्=दुर्वृत्तम्, चेतः=
चित्तः, यस्य तस्य=दुर्वृत्तमनसः, दुष्टेन=शठेन, मनसा=चित्तेन, परः=अपरो
जनः, बाध्यते=क्लिश्यते, न वा=नापि बाध्यते, तु=किन्तु, तावदित्यवधारणे,
स्वम्=आत्मानम्, मनः=चित्तः, सद्यः=तत्क्षणमेव, दह्यते=क्लिश्यते ॥ १६ ॥
हिन्दी—द्रोह या हिंसा से अपने मन के कलुषित होने पर दूसरों को पीड़ा हो
भी सकती है और नहीं भी, किन्तु कलुषित मनवाले का अपना मन तो उसी क्षण
जलने लगता है ॥ १६ ॥
तस्मात् सर्वेषु भूतेषु मैत्रीं कारुण्यमेव च।
न व्यापादं विहिंसां वा विकल्पयितुमर्हसि ॥ १७ ॥
अन्वयः—तस्मात् सर्वेषु भूतेषु मैत्रीञ्च कारुण्यम् एव विकल्पयितुम् अर्हसि,
व्यापादं विहिंसा वा न ॥ १७ ॥
व्याख्या—तस्मात्=तेन हेतुना, त्वं सर्वेषु=सकलेषु, भूतेषु=प्राणिषु, मैत्रीम्=
सौहार्दम्, च=पुनः, कारुण्यम्=दयालुताम्, एव=तथा, विकल्पयितुम्=वितर्क-
यितुम्, अर्हसि=योग्योऽसि, व्यापादम्=अनिष्टचिन्तनम्, विहिंसा=हिंसा, वा=
अथवा, न=नहि, विचारयितुं योग्योऽसि ॥ १७ ॥
हिन्दी—अतः तुम्हें सभी प्राणियों के प्रति मैत्री एवं दया की ही भावना करनी
चाहिए, द्रोह या हिंसा की नहीं ॥ १७ ॥
यद्यदेव प्रसक्तं हि वितर्कयति मानवः।
अभ्यासात् तेन तेनास्य नतिर्भवति चेतसः ॥ १८ ॥
अन्वयः—मानवः हि यत्-यत् प्रसक्तम् एव वितर्कयति, तेन तेन अभ्यासात्
अस्य चेतसः नतिः भवति ॥ १८ ॥
व्याख्या—मानवः=प्राणी, हि=यतः, यत्-यत्=यत्किञ्चत् वस्तुविचारं वा,
प्रसक्तम्=अनवरतम्, एव, वितर्कयति=विचारयति, तेन तेन, अभ्यासपाठेन=अभ्यास-
वशेन, अस्य=नरस्य, चेतसः=चित्तः, नतिः=आसक्तिः, भवति=अस्ति ॥ १८ ॥
हिन्दी—मनुष्य जिन-जिन वस्तुओं या विचारों का निरन्तर चिन्तन करता है,
अभ्यासवश उन्हीं की ओर उनका मन झुक जाता हैं ॥ १८ ॥
तस्मादकुशलं त्यक्त्वा कुशलं ध्यातुमर्हसि।
यत्ते स्यादिह चार्थाय परमार्थस्य चाप्तये ॥ १९ ॥
अन्वयः--तस्मात् अकुशलं त्यक्त्वा कुशलं ध्यातुम् अर्हसि, यत् इह ते अर्थाय
परमार्थस्य आप्तये च स्यात् ॥ १९ ॥

वितर्कप्रहाणः ] पञ्चदशः सर्गः २९३
व्याख्या—तस्मात् = ततः, अकुशलम् = कुतर्कम्, त्यक्त्वा = विहाय, कुशलम् =
भद्रम्, ध्यातुम् = चिन्तयितुम्, अर्हसि = योग्योऽसि, यत् = यच्चिन्तनम्, इह = अस्मिन्
संसारे, ते = तव, अर्थाय = प्रयोजनाय, परमार्थस्य = यथार्थतत्त्वस्य, आप्तये = प्राप्तये,
च = पुनः, स्यात् = भवेत् ॥ १९ ॥
हिन्दी—अतः बुरे विचारों को छोड़कर यथार्थ तत्त्व का चिन्तन करना चाहिए,
जो इस लोक में तुम्हारे लाभ और यथार्थतत्त्व की उपलब्धि के लिए है ॥ १९ ॥
संवर्धन्ते ह्यकुशला वितर्काः सम्भृता हृदि ।
अनर्थजनकास्तुल्यमात्मनश्च परस्य च ॥ २० ॥
अन्वयः—हृदि सम्भृताः अकुशलाः वितर्काः हि संवर्द्धन्ते आत्मनः परस्य च
तुल्यम् अनर्थजनकाः च ॥ २० ॥
व्याख्या—हृदि = चेतसि, सम्भृताः = धृताः, अकुशलाः = अभद्राः, वितर्काः =
ऊहापोहाः, हि = यतः, संवर्धन्ते = प्रवर्त्तन्ते, ते कुविचाराः, आत्मनः = स्वीयस्य, परस्य =
भिन्नजनस्य, च = पुनः, तुल्यम् = सदृशम्, अनर्थजनकाः = अनिष्टकारकाश्च
भवन्ति ॥ २० ॥
हिन्दी—मन में कुत्सित विचारों को स्थान देने से वे बढ़ते ही जाते हैं और वे
अपने लिए तथा दूसरों के लिए समान रूप से अनिष्टकर होते हैं ॥ २० ॥
श्रेयसो विघ्नकरणाद् भवन्त्यात्मविपत्तये ।
पात्रीभावोपघातात्तु परभक्तिविपत्तये ॥ २१ ॥
अन्वयः—श्रेयसः विघ्नकरणात् आत्मविपत्तये पात्रीभावोपघातात् परभक्ति-
विपत्तये च भवन्ति ॥ २१ ॥
व्याख्या—(तेऽनिष्टकराः कुतर्काः) श्रेयसः = साधीयसः, विघ्नकरणात्—विघ्नस्य =
व्याघातस्य, करणम् = साधनम्, हेतुस्तस्मात्, आत्मविपत्तये = स्वीयानिष्टाय,
पात्रीभावोपघातात्—न पात्रम् अपात्रम्, तस्येव भावः पात्रीभावः, तस्योपघातस्तस्मात्
योग्यताह्रासात्, परभक्तिविपत्तये—परेषाम् = अन्येषाम्, भक्तिः = अनुरक्तिः, तस्याः
विपत्तिः = आपत्तिस्तस्यै, च = पुनः, भवन्ति = जायन्ते । दुष्टजनः स्वीयानिष्टकर-
चिन्तनैरात्मकल्याणं हन्ति, अन्येषां जनानामात्मानं प्रति अनुरक्तिं न प्राप्नोतीत्यर्थः । २१।
हिन्दी—अपने कल्याण में विघ्न उपस्थित करके वे अपनी विपत्ति का कारण
स्वयं ही बन जाते हैं तथा अपनी अपात्रता के कारण दूसरों की अनुरक्ति भी नष्ट कर
देते हैं ॥ २१ ॥
मनःकर्मस्वविक्षेपमपि चाभ्यस्तुमर्हसि ।
न त्वेवाकुशलं सौम्य ! वितर्कयितुमर्हसि ॥ २२ ॥
अन्वयः—सौम्य ! मनःकर्मसु अविक्षेपमपि अभ्यस्तुमर्हसि, अकुशलं वितर्कयितुम्
एव न तु अर्हसि ॥ २२ ॥

२९४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—सौम्य ! = हे साधुपुरुष ! मनःकर्मसु = मानसिकचिन्तनेषु, अविक्षेपम्—
न = नहि, विक्षेपम् = चित्तचाञ्चल्यम्, अभ्यस्तुम् = नित्याचरितुम्, अर्हसि = योग्यो-
ऽसि, अकुशलम् = अनिष्टकरचिन्तनम्, वितर्कयितुम् = चिन्तयितुमेव, न तु अर्हसि =
योग्योऽसि ॥ २२ ॥
हिन्दी-मानसिक चिन्तनों में चित्त चंचल न हो, इसका भी अभ्यास करना चाहिए,
हे साधु ! अनिष्टकर विचारों को तो तुम्हें अपने पास आने ही नहीं देना चाहिए ।२२।
या विकामोपभोगाय चिन्ता मनसि वर्तते ।
न च तं गुणमाप्नोति बन्धनाय च कल्पते ॥ २३ ॥
अन्वयः—विकामोपभोगाय या चिन्ता मनसि वर्त्तते न च तं गुणम् आप्नोति,
बन्धनाय च कल्पते ॥ २३ ॥
व्याख्या—विकामोपभोगाय = विविधः—अनेकविधः, कामः = विषयः, तस्य उप-
भोगः = सुखास्वादः, तस्मै, या चिन्ता = यदाध्यानम्, मनसि = चेतसि, वर्त्तते=विद्यते,
न च तम् = एतम्, गुणम् = धर्मः, आप्नोति = प्राप्नोति, बन्धनाय = बन्धाय, च
कल्पते = समर्थो भवति ॥ २३ ॥
हिन्दी—अनेकविध विषयोपभोग की जो चिन्ता मन में रहती है वह ठीक नहीं है,
उससे बन्धन होता है ॥ २३ ॥
सत्त्वानामपघाताय परिक्लेशाय चात्मनः ।
मोहं व्रजति कालुष्यं नरकाय च वर्तते ॥ २४ ॥
अन्वयः—सत्त्वानाम् उपघाताय आत्मनः परिक्लेशाय नरकाय च वर्त्तते, मोहं
कालुष्यं न व्रजति ॥ २४ ॥
व्याख्या—( अकुशलवितर्कः ) सत्त्वानाम = जीवानाम्, उपघाताय = विनाशाय,
आत्मनः = स्वस्य, परिक्लेशाय = दुःखाय, नरकाय = अधमलोकाय, च = पुनः, वर्त्तते
= विद्यते, मोहम् = अविद्या, कालुष्यम् = पापञ्च, व्रजति = गच्छति ॥ २४ ॥
हिन्दी—कुविचार से प्राणियों का विनाश होता है, आत्म-पीड़ा होती है, मोह
और पाप होता है तथा नरक मिलता है ॥ २४ ॥
तद्वितर्कैरकुशलैरात्मानं हन्तुमर्हसि ।
सुशस्त्रं रत्नविकृतं मृद्धतो गां खनन्निव ॥ २५ ॥
अन्वयः—गां खनन् मृद्धतः सुशस्त्रं रत्नविकृतम् इव अकुशलैः तद्वितर्कैः आत्मानं
हन्तुं न अर्हसि ॥ २५ ॥
व्याख्या—(अनवधानमनसा) गाम् = धरित्रीम्, खनन् = उत्पाटयन्, मृद्धतः = धूलि-
धूसरितो जनः, मृदः हतः, सुशस्त्रम् = सुष्ठुखनित्रम्, रत्नविकृतम् = पाषाणसम्पर्केण दोष-
युक्तं करोति, इव = यथा, अकुशलैः = दुष्टैः, तद्वितर्कैः = तद्विचारैः, आत्मानम् =
निजम्, हन्तुम् = विनष्टं कर्तुम्, न = नहि, अर्हसि = योग्योऽसि । अनवधानमनसा
पृथ्वीं खनन् जनः खनित्रमपि त्रोटयते, किन्तु हे सौम्य ! तत्सदृशं त्वं कुविचारैरात्मानं

वितर्कप्रहाणः ] पञ्चदशः सर्गः २९५
पतितं मा कुरु। जौन्स्टनमहोदयस्य विचारानुसारेणास्य श्लोकस्यार्थः भिन्नोऽस्ति।
तद्यथा—अतः यथा पृथ्वीं खनन् जनः स्वकीयशस्त्रेण सुसज्जितं रत्नैरलङ्कृतं
स्वकीयशरीरोपरि धूलिं क्षिपति, तथैव स्मृत्यादिशास्त्रैः सुसज्जितो भूत्वाऽकुशलवितर्कैः
स्वात्मानं विनष्टं मा कुरु॥ २५॥
हिन्दी—अतः जैसे असावधानी से धरती खोदता हुआ व्यक्ति अपने को धूल से
ढँक कर अपने सुन्दर शस्त्र को पत्थर के सम्पर्क से विकृत करता है, वैसे ही अकुशल
वितर्कों से अपने को नष्ट मत करो॥ २५॥
अनभिज्ञो यथा जात्यं दहेदगुरुकाष्ठवत्।
अन्यायेन मनुष्यत्वमुपहन्यादिदं तथा॥ २६॥
अन्वयः—यथा अनभिज्ञः जात्यम् अगुरुकाष्ठवत् दहेत् तथा अन्यायेन इदं
मनुष्यत्वम् उपहन्यात्॥ २६॥
व्याख्या—यथा=येन रूपेण, अनभिज्ञः=ज्ञानहीनो जनः, जात्यम्=सुरभिगन्धाम्,
अगुरुम्=सुगन्धितकाष्ठविशेषम्, काष्ठवत्=सामान्येन्धनमिव, दहेत्=ज्वालयेत्, तथा=
तेनैव प्रकारेण, अनभिज्ञो जनः जन्म गृहीत्वा, अन्यायेन=अनयेन, इदम्=एतत्, मनुष्य-
त्वम्=नरत्वम्, उपहन्यात्=शृणीयात्। उपमालङ्कारोऽत्र॥ २६॥
हिन्दी—जैसे अनजान आदमी सुगन्धित अगुरु नामक काठ को सामान्य जलावन
की लकड़ी समझ कर जला देता है, ठीक उसी तरह अज्ञानी जन दुर्लभ मानवता को
अनुचित ढंग से नष्ट कर देता है॥ २६॥
त्यक्त्वा रत्नं यथा लोष्टं रत्नद्वीपाच्च संहरेत्।
त्यक्त्वा निःश्रेयसं धर्मं चिन्तयेदशुभं तथा॥ २७॥
अन्वयः—यथा रत्नद्वीपात् रत्नं त्यक्त्वा लोष्ठञ्च संहरेत्, तथा निःश्रेयसं धर्मं
त्यक्त्वा अशुभं चिन्तयेत्॥ २७॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण, रत्नद्वीपात्=मणिद्वीपात्, रत्नम्=माणिक्यम्,
त्यक्त्वा=परित्यज्य, लोष्ठञ्च=मृत्खण्डञ्च, संहरेत्=सङ्ग्रहं कुर्यात्, तथा=तेनैव
रूपेण, निःश्रेयसम्=मोक्षानुगामिनम्, धर्मम्=नियमम्, त्यक्त्वा=परित्यज्य,
अशुभम्=अमङ्गलम्, चिन्तयेत्=विचारयेत्। उपमालङ्कारः॥ २७॥
हिन्दी—जैसे कोई आदमी रत्नद्वीप से रत्न छोड़कर ढेला उठा लाये, ठीक उसी
तरह परम कल्याण के साधक धर्म को छोड़कर अमंगल का चिन्तन करे॥ २७॥
हिमवन्तं यथा गत्वा विषं भुञ्जीत नौषधम्।
मनुष्यत्वं तथा प्राप्य पापं सेवेत नो शुभम्॥ २८॥
अन्वयः—यथा हिमवन्तं गत्वा विषं भुञ्जीत औषधं न, तथा मनुष्यत्वं प्राप्य
पापं नाशुभं सेवेत॥ २८॥
व्याख्या—यथा=येन रूपेण, हिमवन्तम्=नगाधिराजम्, गत्वा=सम्प्राप्य, कश्चित्,
विषं=गरलम्, भुञ्जीत=भक्षयेत, औषधम्=माङ्गलिकभैषजं, न खादेत्, तथा=

२९६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
तेनैव प्रकारेण, दुर्लभं मनुष्यत्वम् = नरत्वम्, प्राप्य = लब्ध्वा, पापम् = दुष्टाचरणम्,
सेवेत = कुर्यात्, नो शुभम् = सदाचरणं नाचरेत् ॥ २८ ॥
हिन्दी—जैसे हिमालय पर पहुँचकर भी कोई जहर खा ले, अमृत तुल्य वहाँ की
जीवनदायिनी औषधि नहीं, उसी तरह दुर्लभ मानव-जन्म पाकर भी पाप का आचरण
करे, शुभ का नहीं ॥ २८ ॥
तद्बुद्ध्वा प्रतिपक्षेण वितर्कं क्षेप्तुमर्हसि ।
सूक्ष्मेण प्रतिकीलेन कीलं दार्वन्तरादिव ॥ २९ ॥
अन्वयः—तद्बुद्ध्वा प्रतिपक्षेण वितर्कं क्षेप्तुम् अर्हसि, दार्वन्तरात् सूक्ष्मेण प्रति-
कीलेन कीलम् इव ॥ २९ ॥
व्याख्या—तद्बुद्ध्वा = अनिष्टकराणि कुफलानि ज्ञात्वा, प्रतिपक्षेण = विपरीतवास-
नया, वितर्कम् = अनिष्टचिन्तनम्, क्षेप्तुम् = रोद्धुम्, अर्हसि = योग्योऽसि, दार्वन्तरात् —
दारोः = काष्ठात्, अन्तरात् = मध्यात् इति, सूक्ष्मेण = अतिविरलेण, प्रतिकीलेन —
कीलम् = लौहखण्डम्, प्रतिकीलम्, तेन प्रतिकीलेन = अन्यलौहखण्डेन, कीलम् = शङ्कुः,
इव = सदृशः । उपमालङ्कारः ॥ २९ ॥
हिन्दी—ऐसा सोचकर विरोधी भावना द्वारा अनिष्टकारी चिन्तन का निवारण
करना चाहिए; जैसे काठ के छेद के भीतर से छोटी कील के द्वारा बड़ी कील निकाली
जाती है ॥ २९ ॥
वृद्ध्यवृद्ध्योरथ भवेच्चिन्ता ज्ञातिजनं प्रति ।
स्वभावो जीवलोकस्य परीक्ष्यस्तन्निवृत्तये ॥ ३० ॥
अन्वयः—अथ ज्ञातिजनं प्रति वृद्ध्यवृद्ध्योः चिन्ता भवेत्, तन्निवृत्तये जीव-
लोकस्य स्वभावः परीक्ष्यः ॥ ३० ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, त्वम् ज्ञातिजनम्प्रति = परिचितलोकम्प्रति, वृद्ध्य-
वृद्ध्योः = उन्नत्यवनत्योः, चिन्ता = भावना, भवेत् = स्यात्, तर्हि तन्निवृत्तये =
तदुपशमनाय, जीवलोकस्य = संसृतेः, स्वभावः = प्रकृतिः, परीक्ष्यः = चिन्तनीयोऽस्ति ।
हिन्दी—यदि अपने स्वजनों की उन्नति-अवनति की चिन्ता तुम्हें सताये तो
उससे छुटकारा पाने के लिए संसार के सही रूप को परखना चाहिए ॥ ३० ॥
संसारे कृष्यमाणानां सत्त्वानां स्वेन कर्मणा ।
को जनः स्वजनः को वा मोहात् सक्तो जने जनः ॥ ३१ ॥
अन्वयः—संसारे स्वेन कर्मणा कृष्यमाणानां सत्त्वानां कः स्वजनः ? कः जनः
वा ? जनः मोहात् जने सक्तः ॥ ३१ ॥
व्याख्या—संसारे = मर्त्यलोकेऽस्मिन्, स्वेन = स्वकीयेन, कर्मणा = कृतकार्येण
कृष्यमाणानाम् = क्लिश्यमानानाम्, सत्त्वानाम् = जीवानाम्, कः स्वजनः = को हि
आत्मीयो जनः ? कः जनः वा = अथवा को हि लोकः ? मोहात् = आसक्त्या, जने =
परस्परलोके, सक्तः = आसक्तो भवति ॥ ३१ ॥

वितर्कप्रहाणः ] पञ्चदशः सर्गः २९७
हिन्दी--संसार में अपने-अपने कर्मों से खींचे जाते हुए प्राणियों का कौन अपना
या पराया है ? मोह के कारण ही एक व्यक्ति दूसरे के प्रति आसक्त होता है ॥३१॥
अतीतेऽध्वनि संवृत्तः स्वजनो हि जनस्तव ।
अप्राप्ते चाध्वनि जनः स्वजनस्ते भविष्यति ॥ ३२ ॥
अन्वयः—अतीते अध्वनि तव जनः संवृत्तः स्वजनः ते जनः अप्राप्ते अध्वनि
स्वजनः च भविष्यति ॥ ३२ ॥
व्याख्या—अतीते = व्यतीतकाले, अध्वनि = मार्गे, अर्थात् जन्मनि यो, जनः = अपरि-
चितो जनः, संवृत्तः = आसीद्, (सः वर्त्तमाने) स्वजनः = आत्मीयो जनः अस्ति, (यः
वर्त्तमाने) ते = तव, जनः = अपरिचितः, (सः) अप्राप्ते = भविष्ये, अध्वनि = अग्रिम-
जन्मनि, स्वजनः = आत्मीयो जनः, च = पुनः, भविष्यति = वर्त्तिष्यते ॥ ३२ ॥
हिन्दी—तुम्हारा जो यहाँ आत्मीय जन है, वह अतीत में अपरिचित था और
जो आज पराया है, वह भविष्य में तुम्हारा आत्मीय जन होगा ॥ ३२ ॥
विहगानां यथा सायं तत्र तत्र समागमः ।
जातौ जातौ तथाश्लेषो जनस्य स्वजनस्य च ॥ ३३ ॥
अन्वयः—यथा सायं विहगानां तत्र तत्र समागमः तथा जातौ जातौ जनस्य
स्वजनस्य च आश्लेषः ॥ ३३ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, सायं = दिवसावसाने, तत्र तत्र = स्थाने स्थाने,
विहगानाम् = खगानाम्, समागमः = आगमो भवति, तथा = तेन रूपेण, जातौ जातौ =
अनेकजन्मसु, जनस्य = अपरिचितजनस्य, स्वजनस्य च = तथा आत्मीयजनस्य,
आश्लेषः = सम्बन्धो भवति ॥ ३३ ॥
हिन्दी—जैसे शाम को अपने-अपने घोसले में पक्षियों का मिलन होता है, उसी
तरह जन्मान्तर में अपने और पराये का सम्बन्ध होता है ॥ ३३ ॥
प्रतिश्रयं बहुविधं संश्रयन्ति यथाऽध्वगाः ।
प्रतियान्ति पुनस्त्यक्त्वा तद्वज्ज्ञातिसमागमः ॥ ३४ ॥
अन्वयः—यथा अध्वगाः बहुविधं प्रतिश्रयं संश्रयन्ति, पुनः त्यक्त्वा प्रतियान्ति,
तद्वत् ज्ञातिसमागमः ॥ ३४ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, अध्वगाः = पथिकाः, बहुविधम् = अनेकप्रकारकम्,
प्रतिश्रयम् = आश्रयस्थानम्, संश्रयन्ति = ग्रहणं कुर्वन्ति, पुनस्तं त्यक्त्वा = परित्यज्य,
प्रतियान्ति = यत्र तत्र गच्छन्ति, तद्वत् = तेनैव प्रकारेण, ज्ञातिसमागमः—ज्ञातीनाम् =
परिचितानाम्, समागमः = सम्मेलनं भवति ॥ ३४ ॥
हिन्दी—जैसे बटोही रास्ते में अनेक आश्रयों को ग्रहण करते हैं और फिर उन्हें
छोड़कर चल देते हैं, उसी तरह इन परिचित आत्मीय जनों का समागम है ॥ ३४ ॥
लोके प्रकृतिभिन्नेऽस्मिन्न कश्चित् कस्यचित् प्रियः ।
कार्यकारणसम्बद्धं बालुकामुष्टिवज्जगत् ॥ ३५ ॥

२९८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अन्वयः—अस्मिन् प्रकृतिभिन्ने लोके कस्यचित् कश्चित् प्रियः न अस्ति, बालुका-
मुष्टिवत् कार्यकारणसम्बद्धं जगत् ॥ ३५ ॥
व्याख्या—अस्मिन् = एतस्मिन्, प्रकृतिभिन्ने = प्रकृत्या = स्वभावेन, भिन्ने इति
प्रकृतिभिन्ने = परिवर्त्तनशालिनि, लोके = संसारे, कस्यचित् = कस्यापि, कश्चित् =
कोऽपि, प्रियः = आत्मीयः, न = नहि, अस्ति, बालुकामुष्टिवत् = सिकतामुष्टिका-
सदृशः, कार्यकारणसम्बद्धम्—तः, कार्यञ्च = कृत्यञ्च, कारणञ्च = तद्धेतुश्च, कार्यकारणे,
ताभ्यां सम्बद्धमिति = कार्यकारणशृङ्खलायामाधारितः जगत् = संसार इति । बालुका-
मुष्टिवदित्यत्र उपमालङ्कारः ॥ ३५ ॥
हिन्दी—इस संसार में जहाँ स्वभाव से ही विभिन्नताएं हैं, कोई किसी का
आत्मीय नहीं है, एकमुट्ठी बालू की तरह संसार कार्य और कारणों से बँधा है ॥ ३५ ॥
बिभर्ति हि सुतं माता धारयिष्यति मामिति ।
मातरं भजते पुत्रो गर्भेणाधत्त मामिति ॥ ३६ ॥
अन्वयः—मां धारयिष्यति इति माता सुतं बिभर्ति, हि मत गर्भेण आधत्त इति
पुत्रः मातरं भजते ॥ ३६ ॥
व्याख्या—माम् = मदीयम्, धारयिष्यति = संरक्षणं करिष्यति, इति = इत्थं
विचार्य, माता = जनयित्री, सुतम् = जन्यम्, बिभर्ति = पोषयति, हि = इति निश्चयेन,
माम् = पुत्रम्, गर्भेण = गर्भाशयेन, आधत्त = धृतवती, इति = एवं, विचार्य, पुत्रः =
सुतः, मातरम् = जननीम्, भजते = सेवते ॥ ३६ ॥
हिन्दी—'यह मेरी रक्षा करेगा' यह सोचकर माँ बेटे को पालती है और 'इसने
मुझे गर्भ में धारण किया था' यह सोचकर पुत्र माँ की सेवा करता है ॥ ३६ ॥
अनुकूलं प्रवर्तन्ते ज्ञातिषु ज्ञातयो यदा ।
तदा स्नेहं प्रकुर्वन्ति रिपुत्वं तु विपर्ययात् ॥ ३७ ॥
अन्वयः—यदा ज्ञातयः ज्ञातिषु अनुकूलं प्रवर्त्तन्ते तदा स्नेहं प्रकुर्वन्ति, विपर्ययात्
तु रिपुत्वम् ॥ ३७ ॥
व्याख्या—यदा = यस्मिन् काले, ज्ञातयः = आत्मीयाः, ज्ञातिषु = आत्मीयेषु,
अनुकूलम् = हितकरम्, प्रवर्त्तन्ते = आचरन्ति, तदा = तस्मिन् काले, स्नेहम् = प्रीतिम्,
प्रकुर्वन्ति = परस्परं प्रदर्शयन्ति, विपर्ययात् = प्रतिकूलाचरणात्, रिपुत्वम् = शत्रुत्वं
प्रकुर्वन्ति ॥ ३७ ॥
हिन्दी—जब तथाकथित आत्मीय स्वजनों के साथ अनुकूल आचरण करते हैं
तब वे परस्पर स्नेह करते हैं, किन्तु वे ही आत्मीय जब प्रतिकूल आचरण करते हैं
तब वे एक-दूसरे के दुश्मन बन जाते हैं ॥ ३७ ॥
अहितो दृश्यते ज्ञातिर्ज्ञातिर्दृश्यते हितः ।
स्नेहं कार्यान्तराल्लोकश्छिनत्ति च करोति च ॥ ३८ ॥

वितर्कप्रहाणः ] पञ्चदशः सर्गः २९९
अन्वयः—ज्ञातिः अहितः दृश्यते, अज्ञातिः हितः दृश्यते, च लोकः कार्यान्तरात्
स्नेहं करोति च छिनत्ति ॥ ३८ ॥
व्याख्या—ज्ञातिः = परिचितः, अहितः = अलाभकरः, दृश्यते = अवलोक्यते,
अज्ञातिः = अपरिचितः, हितः = लाभकरः, दृश्यते = अवलोक्यते, च = पुनः, लोकः
= जनः, कार्यान्तरात् = कार्यस्य = कृत्यस्य, अन्तरात् = प्रयोजनात्, इति कार्यान्तरात्
= कर्मवशात्, स्नेहम् = प्रीतिम्, करोति = विदधाति, च = पुनः, छिनत्ति = परिहर-
तीति ॥ ३८ ॥
हिन्दी—ऐसा देखा जाता है कि अपने लोग दुश्मन तथा पराये लोग हित बन
जाते हैं। इससे यह सिद्ध होता है कि लोग कार्यवश ही प्रेम करते हैं या प्रेम तोड़
लेते हैं ॥ ३८ ॥
स्वयमेव यथाऽऽलिख्य रंज्येच्चित्रकरः स्त्रियम् ।
तथा कृत्वा स्वयं स्नेहं सङ्गम’ति जने जनः ॥ ३९ ॥
अन्वयः—यथा चित्रकरः स्वयमेव स्त्रियम् आलिख्य रज्येत्, तथा जनः जने स्वयं
स्नेहं कृत्वा संङ्गम् एति ॥ ३९ ॥
व्याख्या—यथा = येन रूपेण, चित्रकरः = रङ्गजीवकः, स्वयमेव = आत्मनैव,
स्त्रियम् = सीमन्तिनीम्, आलेख्य = चित्रयित्वा, तां रज्येत् = अनुरागं कुर्यात्, तथा =
तेनैव प्रकारेण, जनः = लोकः, जने = स्वजने, स्नेहम् = प्रीतिम्, कृत्वा = विधाय,
सङ्गमम् = सङ्गतिम्, एति = प्राप्नोति ॥ ३९ ॥
हिन्दी—जैसे कोई चित्रकार स्वयं नारी का सुन्दर चित्र बनाकर उससे अनुराग
करने लगे, ठीक उसी तरह मनुष्य मनुष्य से स्वयं स्नेह और संगति करता है ॥३९॥
योऽभवद् बान्धवजनः परलोके प्रियस्तव ।
स ते कमर्थं कुरुते त्वं वा तस्मै करोषि कम् ॥ ४० ॥
अन्वयः—परलोके यः तव प्रियः बान्धवजनः अभवत्, सः ते कमर्थं कुरुते ?
त्वं तस्मै कं करोषि वा ? ॥ ४० ॥
व्याख्या—परलोके = जन्मान्तरे, यः = जीवः, तव = भवतः, प्रियः = प्रीतिकरः,
बान्धवजनः = आत्मीयो जनः, अभवत् = आसीत्, सः = पूर्वोक्तो जनः, ते = तव, कमर्थम्
= कमुपकारं, कुरुते = विदधति, त्वं तस्मै = आत्मीयजनाय, कं करोषि वा =
अथवा किमुपकारं करोषि ॥ ४० ॥
हिन्दी—जन्मान्तर में जो तुम्हारा आत्मीय जन था, वह तुम्हारे लिए अब क्या
करता है ? अथवा तुम उसके लिए क्या करते हो ? ॥ ४० ॥
तस्माज्ज्ञातिवितर्केण मनो नावेष्टुमर्हसि ।
व्यवस्था नास्ति संसारे स्वजनस्य जनस्य च ॥ ४१ ॥
अन्वयः—तस्मात् ज्ञातिवितर्केण मनः आवेष्टुं न अर्हसि, संसारे स्वजनस्य वा
जनस्य व्यवस्था नास्ति ॥ ४१ ॥

३०० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—तस्मात् = तेन हेतुना, ज्ञातिवितर्केण = आत्मीयताविचारेण, मनः =
चित्तम्, आवेष्टुम् = निगूहयितुम्, न = नहि, अर्हसि = योग्योऽसि, संसारे = जगति,
स्वजनस्य = बन्धुबान्धवस्य, जनस्य = अपरिचितलोकस्य, च = पुनः, व्यवस्था =
निश्चितनियमः, नास्ति = किमपि न विद्यते। काव्यलिङ्गालङ्कारः ॥ ४१ ॥
हिन्दी—इसीलिए बन्धु-बान्धवों की चिन्ता से अपने मन को दुःखी मत करो,
क्योंकि इस संसार में अपने और पराये की कोई स्थायी व्यवस्था नहीं है ॥ ४१ ॥
असौ क्षेमो जनपदः सुभिक्षोऽसावसौ शिवः।
इत्येवमथ जायेत वितर्कस्तव कश्चन ॥ ४२ ॥
अन्वयः—असौ जनपदः क्षेमः, असौ सुभिक्षः, असौ शिवः, इति अथ एवं कश्चन
वितर्कः तव जायेत ॥ ४२ ॥
व्याख्या—असौ = अयम्, जनपदः = देशः, क्षेमः = कुशलम्, असौ = अयम्,
सुभिक्षः—शोभना भिक्षा यस्मिन् सः = प्रचुरधान्यादिकपूर्णः, असौ = अयं जनपदः,
शिवः—शयति पापमिति शिवः = समृद्धशाली, इति अथ = चेत्, एवम् = अनेन रूपेण,
कश्चन = कश्चित्, वितर्कः = ऊहापोहः, तव = भवतः मनसि, जायेत = समुत्पन्नो
भवेत् ॥ ४२ ॥
हिन्दी—यह देश शान्तिप्रद, समृद्धि से परिपूर्ण और सुखी है, यदि ऐसा कोई
विचार तुम्हारे मन में उठे— ॥ ४२ ॥
प्रहेयः स त्वया सौम्य नाधिवास्यः कथञ्चन ।
विदित्वा सर्वमादीप्तं तैस्तैर्दोषाग्निभिर्जगत् ॥ ४३ ॥
अन्वयः—सौम्य ! सर्वं जगत् तैः तैः दोषाग्निभिः आदीप्तं विदित्वा त्वया सः
प्रहेयः कथञ्चन न अधिवास्यः च ॥ ४३ ॥
व्याख्या—सौम्य = हे साधु ! तर्हि, सर्वम् = सकलम्, जगत् = संसारम्, तैः तैः =
अनेकविधैः, दोषाग्निभिः—दोषाणाम् = पातकानाम्, अग्निभिः = वह्निभिः, आदीप्तम्
= प्रज्वलितम्, विदित्वा = ज्ञात्वा, त्वया = भवता, सः = असौ, प्रहेयः = त्याज्यः,
कथञ्चन = केनापि प्रकारेण, न = नहि, अधिवास्यः = सेवनीयश्चेति ॥ ४३ ॥
हिन्दी—तो हे सौम्य ! सारी दुनियां को पाप रूपी आग में जलता जान कर
उसे छोड़ दो और किसी भी प्रकार उस विचार को मन में टिकने मत दो ॥ ४३ ॥
ऋतुचक्रनिवर्त्ताच्च क्षुत्पिपासाक्लमादपि ।
सर्वत्र नियतं दुःखं न क्वचिद्विद्यते शिवम् ॥ ४४ ॥
अन्वयः—ऋतुचक्रनिवर्त्तात् क्षुत्पिपासाक्लमात् च सर्वत्र दुःखं नियतम्, क्वचित्
अपि शिवं न विद्यते ॥ ४४ ॥
व्याख्या—ऋतुचक्रनिवर्त्तात्—ऋतूनाम् = वसन्त-ग्रीष्म-वर्षा-शरद्-हेमन्त-शिशिरा-
दीनां, चक्रम् = मासद्वयात्मकं प्रकृतिपरिवर्त्तनयुक्तसमयम्, तस्य निवर्त्तः = परिवर्त्तनः,
तस्मात् = ग्रीष्मादिकालपरिवर्त्तनात्, क्षुत्पिपासाक्लमात्—क्षुत् च = क्षुधा च, पिपासा

वितर्कप्रहाणः ] पञ्चदशः सर्गः ३०१
च = तृषा च, क्लमश्च = क्लान्तिश्च, तस्मात्, सर्वत्र = सर्वस्मिन् स्थाने च, दुःखम् =
पीडाम्, नियतम् = निश्चितम्, क्वचित् = क्वचन, अपि चेत्, शिवम् = कल्याणम्, न =
नहि, विद्यते = अवलोक्यते ॥ ४४ ॥
हिन्दी—ऋतु-चक्र के पलटने से तथा भूख, प्यास और थकावट से सब जगह
दुःख ही दुःख है, सुख तो कहीं नहीं है ॥ ४४ ॥
क्वचिच्छीतं क्वचिद् घर्मः क्वचिद्रोगो भयं क्वचित् ।
बाधतेऽभ्यधिकं लोकं तस्मादशरणं जगत् ॥ ४५ ॥
अन्वयः—क्वचित् शीतम्, क्वचित् घर्मः, क्वचित् रोगः, क्वचित् भयं लोकम्
अभ्यधिकं बाधते, तस्मात् अशरणं जगत् ॥ ४५ ॥
व्याख्या—क्वचित् = कुत्रापि, शीतम् = शैत्यम्, क्वचित् = क्वापि, घर्मः = आतपः,
क्वचित् = कुत्रचित् स्थाने, रोगः = आमयः, क्वचित् = कुत्रापि, भयम् = भीतिः, लोकम्
= मर्त्यलोकम्, अभ्यधिकम् = अत्यधिकम्, बाधते = पीडयति, तस्मात् = तेन हेतुना,
अशरणम् = आश्रयशून्यम्, जगत् = संसारमस्ति ॥ ४५ ॥
हिन्दी—कहीं सर्दी तो कहीं गर्मी, कहीं रोग तो कहीं भय से सारी दुनियाँ
अत्यधिक दुःखी है। अतः यह संसार आश्रय-विहीन है ॥ ४५ ॥
जरा व्याधिश्च मृत्युश्च लोकस्यास्य महद्भयम् ।
नास्ति देशः स यत्रास्य तद्भयं नोपपद्यते ॥ ४६ ॥
अन्वयः—अस्य लोकस्य जरा व्याधिः मृत्युः च महत् भयम्, सः देशः न अस्ति
यत्र अस्य तद्भयं न उपपद्यते ॥ ४६ ॥
व्याख्या—अस्य = एतस्य, लोकस्य = संसारस्य, जरा = वृद्धत्वम्, व्याधिः = रोगः,
मृत्युः = जीवनान्तम्, च = पुनः, महत् = अत्यधिकम्, भयम् = भीतिम्, सः = असौ,
देशः = जनपदः, न = नहि, अस्ति = विद्यते, यत्र = यस्मिन् स्थाने, अस्य = पूर्वोक्तस्य,
तद्भयम् = अतिभीतिः, न = नहि, उपपद्यते = जायते ॥ ४६ ॥
हिन्दी—वृद्धावस्था, रोग और मौत इस संसार का महाभय है, ऐसा कोई देश
नहीं है जहाँ लोगों को यह डर नहीं सताता हो ॥ ४६ ॥
यत्र गच्छति कायोऽयं दुःखं तत्रानुगच्छति ।
नास्ति काचिद् गतिर्लोके गतो यत्र न बाध्यते ॥ ४७ ॥
अन्वयः—यत्र अयं गच्छति तत्र दुःखं कायम् अनुगच्छति; लोके काचित् गतिः
नास्ति यत्र गतः न बाध्यते ॥ ४७ ॥
व्याख्या—यत्र = यस्मिन् स्थाने, अयम् = एषः, कायः = शरीरम्, गच्छति = याति,
तत्र = तस्मिन् स्थाने, दुःखम् = क्लेशम्, अनुगच्छति = पश्चाच्चलति, लोके = अस्मिन्
मर्त्यलोके, काचित् = काचन, गतिः = शरणस्थली, नास्ति = न विद्यते, यत्र = यस्मिन्
स्थाने, गतः = प्राप्तः, न = नहि, बाध्यते = पीडयते ॥ ४७ ॥
सौ०-२३

३०२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी-जहां-जहां यह देह जाती है, वहां-वहां दुःख भी पीछा करता है, संसार
में ऐसी कोई जगह नहीं जहाँ जाने पर इससे छुटकारा मिल सके ॥ ४७ ॥
रमणीयोऽपि देशः सन् सुभिक्षः क्षेम एव च ।
कुदेश इति विज्ञेयो यत्र क्लेशैर्विदह्यते ॥ ४८ ॥
अन्वयः—रमणीयः सुभिक्षः क्षेमञ्च सन् अपि देशः कुदेश इति एवं विज्ञेयः
यत्र क्लेशैः विदह्यते ॥ ४८ ॥
व्याख्या—रमणीयः = मनोहरः, सुभिक्षः = सुकालः, क्षेमश्च = लब्धरक्षणम्, सन्=
वर्त्तमानः, अपि सः देशः = जनपदः, कुदेशः = कुत्सितराष्ट्रः, इति = इत्थम्, एवं
विज्ञेयः = बोद्धव्यः, यत्र = यस्मिन् देशे, क्लेशै = पीडाभिः, ( जनः ) विदह्यते =
क्लिश्यते ॥ ४८ ॥
हिन्दी-धन-धान्य से भरे, रमणीय एवं शान्तिप्रद होने के बावजूद ऐसा कोई
स्थान नहीं है, जहाँ जाने पर लोग पीड़ित न होते हों ॥ ४८ ॥
लोकस्याभ्याहतस्यास्य दुःखैः शारीरमानसैः ।
क्षेमः कश्चिन्न देशोऽस्ति स्वस्थो यत्र गतो भवेत् ॥ ४९ ॥
अन्वयः—शरीरमानसैः दुःखैः अभ्याहतस्य अस्य लोकस्य कश्चित् क्षेमः देशः न
अस्ति यत्र गतः स्वस्थो भवेत् ॥ ४९ ॥
व्याख्या—शरीरमानसैः = शरीरञ्च = दैहिकञ्च, मांसञ्च = मानसिकञ्च, तैः,
दुःखैः = पीडाभिः, अभ्याहतस्य = आक्रमितस्य, अस्य = एतस्य, लोकस्य = मर्त्यलोक-
स्य, कश्चित् = कोऽपि, क्षेत्रः = भूभागः, देशः = जनपदः, न = नहि, अस्ति = विद्यते,
यत्र = यस्मिन् स्थाने, गतः = प्रयात:, लोकः स्वस्थः = दुःखरहितः, भवेत् =
स्यात् ॥ ४९ ॥
हिन्दी-शारीरिक एवं मानसिक कष्टों से पीड़ित रहने वाले लोगों के लिए ऐसा
कोई शान्तिप्रद स्थान या देश नहीं हैं, जहाँ जाकर वे स्वस्थ रह सकें ॥ ४९ ॥
दुःखं सर्वत्र सर्वस्य वर्तते सर्वदा यदा ।
छन्दरागमत्ः सौम्य ! लोकचित्रेषु मा कृथाः ॥ ५० ॥
अन्वयः—सौम्य ! यदा सर्वस्य सर्वत्र सर्वदा दुःखं वर्त्तते, अतः लोकचित्रेषु छन्द-
रागं मा कृथाः ॥ ५० ॥
व्याख्या—सौम्य = हे साधु ! यदा = यतोहि, सर्वस्य = अखिललोकस्य, सर्वत्र =
सम्पूर्णमर्त्यलोके, सर्वदा = निरन्तरम्, दुःखम् = कष्टम्, वर्त्तते = विद्यते, अतः = अस्मात्
कारणात्, लोकचित्रेषु—लोकस्य = मर्त्यलोकस्य, चित्राणि = विचित्रतानि, तेषु, छन्द-
रागम् = आसक्तिः, मा = नहि,, कृथा = कुरु ॥ ५० ॥
हिन्दी-जब कि सभी को सभी समय, सब जगह दुःख होता ही है; तब हे
सौम्य ! संसार की इस चित्रमयता में आसक्ति मत करो ॥ ५० ॥

वितर्कप्रहाणः ] पञ्चदशः सर्गः ३०३
यदा तस्मान्निवृत्तस्ते.छन्दरागो भविष्यति ।
जीवलोकं तदा सर्वमादीप्तमिव मंस्यसे ॥ ५१ ॥
अन्वयः—तस्मात् यदा ते छन्दरागो निवृत्तः भविष्यति, तदा सर्वं जीवलोकम्
आदीप्तम् इव मंस्यते ॥ ५१ ॥
व्याख्या—तस्मात् = तेन हेतुना, यदा = यस्मिन् काले, ते = तव,. छन्दरागः =
आसक्तिः, निवृत्तः = विरतो भविष्यति, तदा = तस्मिन् काले, सर्वम् = निखिलम्,
जीवलोकम् = मर्त्यलोकम्, आदीप्तम् = प्रज्ज्वलितम्, इव = तुल्यम्, मंस्यते = बोधयि-
ष्यति । उत्प्रेक्षाऽलङ्कार इति ॥ ५१ ॥
हिन्दी—अतः अब तुम्हारी आसक्ति मिट जायेगी तब यह सम्पूर्ण मर्त्यलोक
आग में धधकते दीख पड़ेंगे ॥ ५१ ॥
अथ कश्चिद्वितर्कस्ते भवेदमरणाश्रयः ।
यत्नेन स विहन्तव्यो व्याधिरात्मगतो यथा ॥ ५२ ॥
अन्वयः—अथ ते कश्चित् अमरणाश्रयः वितर्कः भवेत् सः यत्नेन विहन्तव्यः; यथा
आत्मगतः व्याधिः ॥ ५२ ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, ते = तव, कश्चित् = कोऽपि, अमरणाश्रयः = नास्ति
मरणम् इति अमरणम्, तदाश्रयः यस्य सः = अमराश्रितः, वितर्कः = विसंवादः, भवेत् =
स्यात्, तर्हि सः = पूर्वोक्ताश्रयवितर्कः, यत्नेन = प्रयासपूर्वकेन, विहन्तव्यः = घातितव्यः,
यथा = येन रूपेण, आत्मगतः — आत्मनि = स्वस्मिन्, गतः = प्राप्तः, देहव्यासः, व्याधिः
= रोगः, विहन्तव्य इति । उपमालङ्कारः ॥ ५२ ॥
हिन्दी—'मैं कभी मरूँगा ही नहीं' यदि इस तरह का कोई विचार तुम्हारे मन
में उत्पन्न हो तो देह में उपस्थित रोग की तरह उसे समझ कर मार डालो ॥ ५२ ॥
मुहूर्तंमपि विश्रम्भः कार्यो न खलु जीविते ।
निलीन इव हि व्याघ्रः कालो'विश्वस्तघातकः ॥ ५३ ॥
अन्वयः—खलु जीविते मुहूर्त्तमपि विश्रम्भः न कार्यः, हि निलीनः व्याघ्रः इव
कालः विश्वस्तघातकः ॥ ५३ ॥
व्याख्या—खलु = निश्चयेन, जीविते = जीवने, मुहूर्तमपि = क्षणमपि, विश्रम्भः =
प्रत्ययः, न = नहि, कार्यः = विधेयः, हि = यतः, निलीनः = अन्तरितः, व्याघ्रः =
शार्दूलः, इव = यथा, कालः = अन्तकः, विश्वस्तघातकः — विश्वस्तस्य = विश्वसनी-
यस्य, घातकः = मारकः, अर्थात् विश्वब्धहन्ता भवति । यो हि जनः विश्वसिति यत् नर-
जीवनं मरणशीलं नास्ति, तं कालः तथैव हन्ति यथान्तरितो व्याघ्रो निःशङ्को भूत्वा
मृगान् हन्ति । 'व्याघ्र इव' अत्रोपमालङ्कारः । अस्य श्लोकस्योत्तराद्धंस्तु पूर्वार्द्धम्प्रति
कारणमस्ति, अत एव काव्यलिङ्गोऽप्यलङ्कारोऽस्ति ॥ ५३ ॥
हिन्दी—एक क्षण के लिए भी इस जीवन पर भरोसा नहीं करना चाहिए, क्योंकि
छिपे हुए बाघ की तरह काल विश्वास करने वाले की हत्या करता है ॥ ५३ ॥

३०४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
बलस्थोऽहं युवा वेति न ते भवितुमर्हति ।
मृत्युः सर्वास्ववस्थासु हन्ति नावेक्षते वयः ॥ ५४ ॥
अन्वयः—अहं बलस्थः युवा वा इति ते मनसि भवितुं न अर्हति, मृत्युः सर्वासु
अवस्थासु हन्ति, वयः न अवेक्षते ॥ ५४ ॥
व्याख्या—अहं बलस्थः=शक्तिशाली, युवा=तरुणः, वा=अथवा, इति=
इत्थम्, ते=भवतः, मनसि=चित्ते, भवितुम्=वर्तितुम्, नार्हति=योग्यो नास्ति,
यतो हि—मृत्युः=अन्तकः, सर्वासु=सकलासु, अवस्थासु=दशासु, हन्ति=मारयति,
वयः=आयुम्, न=नहि, अवेक्षते=विचारयते । पूर्वार्द्धम्प्रति उत्तरार्द्धस्य कारणत्वेनात्र
काव्यलिङ्गालङ्कारः ॥ ५४ ॥
हिन्दी—'मैं बलवान् हूँ या युवा हूँ' ऐसी भावना तुम्हारे मन में नहीं होनी चाहिए,
मृत्यु किसी की अवस्था का ख्याल किये बिना मारती है ॥ ५४ ॥
क्षेत्रभूतमनर्थानां शरीरं परिकर्षतः ।
स्वास्थ्याशा जीविताशा वा न दृष्टार्थस्य जायते ॥ ५५ ॥
अन्वयः—अनर्थानां क्षेत्रभूतं शरीरं परिकर्षतः दृष्टार्थस्य स्वास्थ्याशा जीविताशा
वा न जायते ॥ ५५ ॥
व्याख्या—अनर्थानाम्=अनिष्टानाम्, क्षेत्रभूतम्=आवासरूपम्, शरीरम्=देहम्,
परिकर्षतः=निःस्पृहभावेन दधतः, दृष्टार्थस्य—दृष्टः=अवलोकितः, अर्थः=तत्त्वम्,
येन, तस्य=मोक्षार्थिनः, स्वास्थ्याशा=आरोग्याशंसा, जीविताशा=जीवनाभिलाषा,
वा=अथ वा, न=नहि, जायते=उत्पद्यते ॥ ५५ ॥
हिन्दी—अनिष्टों के घर देह को घसीटते हुए तत्त्वदर्शी को स्वास्थ्य या जीवन
की तृष्णा नहीं होती है ॥ ५५ ॥
निर्वृतः को भवेत् कायं महाभूताश्रयं वहन् ।
परस्परविरुद्धानामहीनामिव भाजनम् ॥ ५६ ॥
अन्वयः—परस्परविरुद्धानाम् अहीनां भाजनम् इव महाभूताश्रयं कायं वहन्
को निर्वृतः भवेत् ? ॥ ५६ ॥
व्याख्या—परस्परविरुद्धानाम् = इतरेतरप्रतिकूलानाम्, अहीनाम् = नागानाम्,
भाजनम्=आश्रयस्थलम्, इव=सदृशम्, महाभूताश्रयम्—महाभूतानाम्=पञ्चमहा-
भूतानाम्, आश्रयः=शरणम्, तम्, कायम्=शरीरम्, वहन्=दधन्, को निर्वृतः =
कः प्रसन्नः, भवेत् = स्यात् ? इवेत्युपमायां तेनात्रोपमालङ्कारः । 'कः निर्वृतः भवेत्'
इत्यस्याशयः—'कोऽपि सुखी न भविष्यती'ति, अत एवार्थापत्तिरलङ्कारश्चेति ॥ ५६ ॥
हिन्दी—परस्पर विरोधी साँपों की एक साथ शरणस्थली की पञ्चमहाभूतों के
आश्रय-स्वरूप इस देह को ढोता हुआ कौन मनुष्य सुखी हो सकता है ? ॥ ५६ ॥
प्रश्वसित्ययमन्वक्षं यदुच्छ्वसिति मानवः ।
अवगच्छ तदाश्चर्यमविश्वास्यं हि जीवितम् ॥ ५७ ॥

वितर्कप्रहाणः ] पञ्चदशः सर्गः ३०५
अन्वयः—अयं मानवः प्रश्वसिति अन्वक्षं तदुच्छ्वसिति, तत् आश्चर्यम् अवगच्छ;
हि जीवितम् अविश्वास्यम् ॥ ५७ ॥
व्याख्या — अयम् = एषः, मानवः = मनुष्यः, प्रश्वसिति = श्वासं गृह्णाति, अन्वक्षम्
=अनुपलम्, तत् = पूर्वोक्तप्राणाः, उच्छ्वसिति = आहरति, तत् = उच्छ्वासप्रक्रियाम्,
आश्चर्यम् = विस्मयावहम्, अवगच्छ = जानीहि, हि = यतः, जीवितम् = प्राणधारणम्,
अविश्वास्यम् = अविश्वसनीयं भवति ॥ ५७ ॥
हिन्दी—यह मनुष्य जो सांस लेता और छोड़ता है, इसे आश्चर्य ही समझो, क्योंकि
यह जिन्दगी ही विश्वास के लायक नहीं है ॥ ५७ ॥
इदमाश्चर्यमपरं यत्सुप्तः प्रतिबुध्यते ।
स्वपित्युत्थाय वा भूयो बह्वमित्रा हि देहिनः ॥ ५८ ॥
अन्वयः—इदम् अपरम् आश्चर्यं यत् सुप्तः प्रतिबुध्यते, उत्थाय भूयो स्वपिति वा,
हि देहिनः बह्वमित्राः ॥ ५८ ॥
व्याख्या—इदम् = एतत्, अपरम् = अन्यत्, आश्चर्यम् = विस्मयम्, यत् सुप्तः =
प्रसुप्तो जनः, प्रतिबुध्यते = जगर्यते, उत्थाय = समुत्थाय, भूयः = पुनः, स्वपिति =
शेते, वा = अथवा, हि = यतः, देहिनः = शरीरिणः, बह्वमित्राः—बहवः = अनेके,
अमित्राः = रिपवः, इति सन्ति । जागतिकजीवनेषु लिप्तो जनः मुक्तिमार्गं प्रति गुरुणा
प्रेरितः सन्नपि रागेर्ष्याद्वेषमोहादयो रिपवः ते मुक्तिमार्गात् निवारयितुं सततं प्रयन्तन्ते,
इत्यर्थोऽप्यस्य ध्वन्यते ॥ ५८ ॥
हिन्दी—यह दूसरा भी आश्चर्य है कि सोया हुआ आदमी जागता है और जागकर
फिर सो जाता है, क्योंकि देहियों के अनेक दुश्मन हैं ॥ ५८ ॥
गर्भात् प्रभृति यो लोकं जिघांसुरनुगच्छति ।
कस्तस्मिन् विश्वसेन्मृत्यावुद्यतासावराविव ॥ ५९ ॥
अन्वयः—यः जिघांसुः गर्भात् प्रभृति लोकम् अनुगच्छति, उद्यतासौ अरौ इव
तस्मिन् मृत्यौ कः विश्वसेत् ? ॥ ५९ ॥
व्याख्या—यः = अदृश्यः, जिघांसुः—प्राणान् जिहीर्षुः = मारकः, गर्भात् = भ्रूणात्,
प्रभृति = तदारभ्य, लोकम् = जनान्, अनुगच्छति = पश्चाच्चलति, उद्यतासौ — उद्यतः =
-तत्परः, असिः = कृपाणः, येन तस्मिन्, अरौ = शत्रौ, तस्मिन् = अमुष्मिन्, मृत्यौ =
अन्तके, कः = जनः, विश्वसेत् = प्रत्ययं कुर्यात् । इवेत्युपमायाम्, तेनोपमालङ्कारः ॥५९॥
हिन्दी—गर्भावस्या से ही यह मौत जातक को मारने के पीछे लगी रहती है,
तलवार उठाये दुश्मन की तरह उस मौत में कौन विश्वास करेगा ? ॥ ५९ ॥
प्रसूतः पुरुषो लोके श्रुतवान् बलवानपि ।
न जयत्यन्तकं कश्चिन्नाजयन्नापि जेष्यति ॥ ६० ॥
अन्वयः—लोके प्रसूतः कश्चिदपि पुरुषः श्रुतवान् बलवान् अपि अन्तकं न जयति,
न अजयत्, न जेष्यति ॥ ६० ॥

३०६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—लोके = अस्मिन् मर्त्यलोके, प्रसूतः = समुत्पन्नः, कश्चिदपि = कोऽपि,
पुरुषः = व्यक्तिः, श्रुतवान् = विद्वान्, बलवान् = शक्तिसम्पन्नः, अपि = चेत्, अन्तकम् =
मारकम्, न = नहि, जयति = विजयते, न = नहि, अजयत् = जेतुमशक्नोत्, वा न
जेष्यति = नहि जेतुं शक्ष्यति चेति ॥ ६० ॥
हिन्दी—इस संसार में जन्म लेने वाला कोई व्यक्ति विद्वान् और बलवान् होने के
बावजूद इस मौत को न जीत सकता है, न जीत सका है और न जीत सकेगा ॥६०॥
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन नियमेन वा ।
प्राप्तो हि रभसो मृत्युः प्रतिहन्तुं न शक्यते ॥ ६१ ॥
अन्वयः—हि रभसः प्राप्तः मृत्युः साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन नियमेन वा प्रति-
हन्तुं न शक्यते ॥ ६१ ॥
व्याख्या—हि = यतः, रभसः = जवात्, प्राप्तः = समागतः, मृत्युः = अन्तकः,
साम्ना = शान्त्या, दानेन = त्यागेन, भेदेन = भेदनीत्या, दण्डेन = निग्रहेण, नियमेन =
नियोगेन, वा = अथवा, प्रतिहन्तुम् = घातयितुम्, हन्तुं वा, न = नहि, शक्यते =
समर्थो भवति ॥ ६१ ॥
हिन्दी—साम, दान, भेद, दण्ड और नियम किसी भी उपाय से वेगपूर्वक आई
मौत को कोई मार नहीं सकता ॥ ६१ ॥
तस्मान्नायुषि विश्वासं चञ्चले कर्तुमर्हसि ।
नित्यं हरति कालो हि स्थाविर्यं न प्रतीक्षते ॥ ६२ ॥
अन्वयः—तस्मात् चञ्चले आयुषि विश्वासं कर्तुं न अर्हसि, हि कालः नित्यं
हरति, स्थाविर्यं न प्रतीक्षते ॥ ६२ ॥
व्याख्या—तस्मात् = तेन हेतुना, चञ्चले = चपले, आयुषि = जीवने, विश्वासम् =
प्रत्ययम्, कर्तुम् = विधातुम्, न = नहि, अर्हसि = योग्योऽसि, हि = यतः, कालः =
मृत्युः, नित्यम् = अनुपलम्, प्राणान् हरति = नाशयति, स्थाविर्यम् = वार्द्धक्यम्, न =
नहि, प्रतीक्षते = प्रतीक्षां करोति ॥ ६२ ॥
हिन्दी—अतः इस चपल जीवन में तुम्हें विश्वास नहीं करना चाहिए, क्योंकि
यह मौत हर रोज लोगों को मार रही है, यह वृद्धावस्था की प्रतीक्षा नहीं करती
है ॥ ६२ ॥
निःसारं पश्यतो लोकं तोयबुद्बुददुर्बलम् ।
कस्यामरवितर्को हि स्यादनुन्मत्तचेतसः ॥ ६३ ॥
अन्वयः—तोयबुद्बुददुर्बलं निस्सारं लोकं पश्यतः कस्य अनुन्मत्तचेतसः अमर-
वितर्कः स्यात् ? ॥ ६३ ॥
व्याख्या—तोयबुद्बुददुर्बलम्—तोयस्य = जलस्य, बुद्बुदः = विकारस्तद्वत् दुर्बलम्
= निर्बलम्, निःसारम् = सारविहीनम्, लोकम् = मर्त्यलोकम्, पश्यतः = अवलोकयतः,

वितर्कप्रहाणः ] पञ्चदशः सर्गः ३०७
कस्य = पुरुषविशेषस्य, अनुन्मत्तचेतसः—नास्ति उन्मत्तम् = विक्षिप्तम्, चित्तम् =
मानसं, यस्य तस्य, अमरवितर्कः—अमरस्य = देवस्य, वितर्कः = विसंवादः विचारो
वेति, स्यात् = भवेत् । 'तोयबुद्बुद्बुर्बले' इत्यत्र लुप्तोपमालङ्कारः ॥ ६३ ॥
हिन्दी—संसार को पानी के बुलबुले की तरह क्षणभंगुर एवं सार-विहीन देखकर
कौन स्वस्थचित्त व्यक्ति अपने को अमर समझेगा ? ॥ ६३ ॥
तस्मादेषां वितर्काणां प्रहाणार्थं समासतः ।
आनापानस्मृतिं सौम्य ! विषयीकर्तुमर्हसि ॥ ६४ ॥
अन्वयः—सौम्य ! तस्मात् एषां वितर्काणां प्रहाणार्थं समासतः आनापानस्मृतिं
विषयीकर्त्तुम् अर्हसि ॥ ६४ ॥
व्याख्या—सौम्य = हे प्रियदर्शन ! तस्मात् = तेन हेतुना, वितर्काणाम् = अनिष्ट-
विचाराणाम्, प्रहाणार्थम्—प्रहाणस्यायमिति प्रहाणार्थम् = परित्यागाय, समासतः =
सङ्क्षेपतः, आनापानस्मृतिम् — आनश्च = प्राणवायुश्च, अपानश्च = निःश्वासश्च, तयोः
स्मृतिम् = अवधारणाम्, विषयीकर्तुम् = वशे कर्त्तुम्, अर्हसि = योग्योऽसि ॥ ६४ ॥
हिन्दी—अतः हे सौम्य ! इस अनिष्ट विचार को त्यागने के लिए संक्षेप में प्राण
और अपान वायु की याद करो ॥ ६४ ॥
इत्यनेन प्रयोगेण काले सेवितुमर्हसि ।
प्रतिपक्षान् वितर्काणां गदानामगदानिव ॥ ६५ ॥
अन्वयः—इति अनेन प्रयोगेण काले वितर्काणां प्रतिपक्षान् गदानाम् अगदान् इव
सेवितुम् अर्हसि ॥ ६५ ॥
व्याख्या—इति = एतावता, अनेन = पूर्वोक्तप्रकारेण, प्रयोगेण = व्यवहारेण, काले
= यथावसरे, वितर्काणाम् = अनिष्टचिन्तनानाम्, प्रतिपक्षान् = विरुद्धविचारान्,
गदानाम् = व्याधीनाम्, अगदान् = भेषजम्, इव = यथा, सेवितुम् = चिन्तयितुम्, अर्हसि
= योग्योऽसि । उपमालङ्कारः ॥ ६५ ॥
हिन्दी—जैसे रोग से मुक्ति के लिए औषधि सेवन है, उसी तरह इन अनिष्ट
विचारों को विनष्ट करने के लिए तुम्हें इनके विपरीत विचारों का चिन्तन करना
चाहिए ॥ ६५ ॥
सुवर्णहेतोरपि पांसुधावको
विहाय पांसून बृहतो यथाऽऽदितः ।
जहाति सूक्ष्मानपि तद्विशुद्धये
विशोध्य हेमावयवान् नियच्छति ॥ ६६ ॥
अन्वयः—यथा पांसुधावकः सुवर्णहेतोः आदितः बृहतः पांसून् विहाय तद्विशुद्धये
सूक्ष्मान् अपि जहाति हेमावयवान् विशोध्य नियच्छति ॥ ६६ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, पांसुधावकः—पांसूनाम् = धूलीनाम्, धावकः =
शोधकः, सुवर्णहेतोः = कनकग्रहीतुम्, आदितः = आरम्भादेव, बृहतः = गुरून्, पांसून्

३०८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
= रजःकणान्, विहाय = परित्यज्य, तत् = सुवर्णस्य, विशुद्धये = शोधनार्थम्, सूक्ष्मान्
= क्षीणकणानपि, जहाति = परित्यजति, हेमावयवान् = कनककणान्, विशोध्य-प्रमृज्य,
नियच्छति = प्रयच्छति ॥ ६६ ॥
हिन्दी-जैसे सोने को पाने के लिए सुनार या धूल धोनेवाला आदमी शुरू से ही
बड़े-बड़े धूलिकणों को निकालता हुआ उसकी शुद्धि के लिए बारीक से बारीक कणों
को भी निकालकर शुद्ध सोना रख लेता है ॥ ६६ ॥
विमोक्षहेतोरपि युक्तमानसो
विहाय दोषान् बृहतस्तथाऽऽदितः ।
जहाति सूक्ष्मानपि तद्विशुद्धये
विशोध्य धर्मावयवान् नियच्छति ॥ ६७ ॥
अन्वयः-तथा युक्तमानसः विमोक्षहेतोः आदितः बृहतः दोषान् विहाय तद्विशुद्धये
सूक्ष्मानपि जहाति धर्मावयवान् विशोध्य नियच्छति ॥ ६७ ॥
व्याख्या-तथा = तेनैव प्रकारेण, युक्तमानसः = युक्तम् = उचितम्, मनः = चित्तः,
यस्य सः युक्तमानसः = उपयुक्तविचारकः, विमोक्षहेतोः = मुक्त्यर्थम्, आदितः =
प्रारम्भादेव, बृहतः = विस्तृतः, दोषान् = अवगुणान्, विहाय = त्यक्त्वा, तत् = मनसः,
विशुद्धये = शोधनाय, सूक्ष्मान् = अतिलघून् अपि दोषान्, जहाति = परित्यजति, धर्मा-
वयवान् = नियमानुकूलान् गुणान्, विशोध्य = संशोध्य, नियच्छति = गृह्णाति । उपमा-
लङ्कारः ॥ ६७ ॥
हिन्दी-उसी तरह मुक्ति पाने के लिए योगी प्रारम्भ से ही बड़े-बड़े अवगुणों को
छोड़ता हुआ चित्त-शुद्धि के लिए छोटे से छोटे दोषों को भी छोड़ देता है और अन्त में
धर्म के अवयवों को परिष्कृत रूप में अपने पास रख लेता है ॥ ६७ ॥
क्रमेणाद्भिः शुद्धं कनकमिह पांसुव्यवहितं
यथाग्नौ कर्मारः पचति भृशमावर्तयति च ।
तथा योगाचारो निपुणमिह दोषव्यवहितं
विशोध्य क्लेशेभ्यः शमयति मनः सङ्क्षिपति च ॥ ६८ ॥
अन्वयः-यथा इह कर्मारः पांसुव्यवहितं क्रमेण अद्भिः शुद्धं कनकम् अग्नौ
पचति भृशम् आवर्तयति च, तथा इह योगाचारः दोषव्यवहितं मनः निपुणं विशोध्य
क्लेशेभ्यः शमयति सङ्क्षिपति च ॥ ६८ ॥
व्याख्या-यथा = येन प्रकारेण, इह = संसारे, कर्मारः = स्वर्णकारः, पांसुव्यव-
हितम्-पांसुभिः = धूलिकणैः, व्यवहितम् = आच्छन्नम्, पांसुव्यवहितम्, क्रमेण =
पारम्पर्येण, अद्भिः = सलिलेन, शुद्धम् = परिष्कृतम्, कनकम् = सुवर्णम्, अग्नौ =
अनले, पचति = तापयति, भृशम् = अत्यर्थम्, आवर्तयति = आवर्तनं करोति, च=पुनः,
तथा = तेनैव प्रकारेण, इह = अस्मिन् संसारे, योगाचारः-योगम् = मनःस्थैर्यम्, आच-
रति = व्यवहरति, इति योगाचारः, दोषव्यवहितम् = अवगुणाच्छन्नम्, मनः = चेतः,