सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आर्यसत्यव्याख्यानः ] षोडशः सर्गः ३२५
तद्व्याधिसंज्ञां कुरु दुःखसत्ये दोषेष्वपि व्याधिनिदानसंज्ञाम् ।
आरोग्यसंज्ञां च निरोधसत्ये भैषज्यसंज्ञामपि मार्गसत्ये ॥४१॥
अन्वयः—तद् दुःखसत्ये व्याधिसंज्ञां दोषेष्वपि व्याधिनिदानसंज्ञां निरोध-
सत्ये आरोग्यसंज्ञां मार्गसत्ये च भैषज्यसंज्ञामपि कुरु ॥ ४१ ॥
व्याख्या—तत्=पूर्वोक्तः, दुःखसत्ये = क्लेशसत्याम्, व्याधिसंज्ञाम्=रोगसंज्ञाम्,
दोषेष्वपि = दुःखेष्वपि, व्याधिनिदानसंज्ञाम्=दुःखोपचारसंज्ञाम्, निरोधसत्ये = दुःखा-
वरोधसत्ये, आरोग्यसंज्ञाम्=निरोगनामानम्, मार्गसत्ये=सन्मार्गसत्ये ( मार्गसत्ये—
प्रज्ञाशील-समाधिश्च मार्गसत्येनाभिधीयते, अतः मार्गम् औषधिपदेन व्यवह्रियते ),
भैषज्यसंज्ञाम्=औषधिसंज्ञाम्, अपि=चेत्, कुरु=विधेहि ॥ ४१ ॥
हिन्दी—अतः दुःखसत्य को रोग, दोषों को रोग-निदान, निरोधसत्य को आरोग्य
तथा मार्गसत्य को औषधि समझो ॥ ४१ ॥
तस्मात् प्रवृत्तिं परिगच्छ दुःखं प्रवर्त्तकानप्यवगच्छ दोषान् ।
निवृत्तिमागच्छ च तन्निरोधं निवर्त्तकं चाप्यवगच्छ मार्गम् ॥ ४२ ॥
अन्वयः—तस्माद् दुःखं प्रवृत्तिं परिगच्छ, दोषान् अपि प्रवर्त्तकान् अवगच्छ,
तन्निरोधञ्च निवृत्तिम् आगच्छ, मार्गं चापि निवर्त्तकम् अवगच्छ ॥ ४२ ॥
व्याख्या—तस्मात्=तेन हेतुना, दुःखम्=दोषम्, प्रवृत्तिम्=विषयासङ्गः, परिगच्छ=
जानीहि, दोषान्=दुःखान्, अपि=चेत्, प्रवर्त्तकान्=प्रेरकान्, अवगच्छ=जानीहि,
तन्निरोधञ्च = दुःखावरोधश्च, निवृत्तिम् = उपरमम्, आगच्छ = अवगच्छ, मार्गञ्चापि=
प्रज्ञादिपथश्चापि, निवर्त्तकम्=अपसारकम्, अवगच्छ=जानीहि ॥ ४२ ॥
हिन्दी - अतः दुःख को प्रवृत्ति, दोषों को प्रवर्त्तक, निरोध को निवृत्ति और मार्ग
को निवर्त्तक समझो ॥ ४२ ॥
शिरस्यथो वाससि सम्प्रदीप्ते सत्यावबोधाय मतिर्विचार्य्या ।
दग्धं जगत् सत्यनयं ह्यदृष्ट्वा प्रदह्यते सम्प्रति धक्ष्यते च ॥ ४३ ॥
अन्वयः—अथ शिरसि वाससि सम्प्रदीप्ते सति मतिः सत्यावबोधाय विचार्य्या, हि
सत्यनयम् अदृष्ट्वा जगद् दग्धं सम्प्रति प्रदह्यते च धक्ष्यते ॥ ४३ ॥
व्याख्या—अथ=अन्यच्च, शिरसि=मस्तके, वाससि=वसने, सम्प्रदीप्ते=
ज्वलिते, सति=सत्याम्, मतिः = बुद्धिः, सत्यावबोधाय = तथ्यज्ञानाय, विचार्य्या =
चिन्तनीया, हि = यतः, सत्यनयम् = सत्यनीतिम्, अदृष्ट्वा = अनवलोक्य, जगत्=
संसारम्, दग्धम्=भस्मीभूतम्, सम्प्रति=अधुना, प्रदह्यते=ज्वलति, धक्ष्यते च =
प्रज्जवलिष्यति च ॥ ४३ ॥
हिन्दी--वस्त्र और सिर में आग लग जाने पर भी अपनी बुद्धि को सत्यान्वेषण
में लगाओ, सत्य को नहीं पहचानने के कारण ही संसार जला है, जल रहा है और
जलेगा ॥ ४३ ॥