सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha

महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished496 पृष्ठ

पृष्ठ 382, कुल 496 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 382

३२८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
परीक्षितव्यः = समीक्षितव्यः, हि = यस्माद्धेतोः, अकाले = दुःकाले, अनुपायतश्च =
अनर्गलप्रयासतश्च, अनर्थाय = अनिष्टाय, भवति = जायते, तद्गुणाय = तल्लाभाय,
न = नहि भवति ॥ ४९ ॥
हिन्दी—जिसने दुःख-विनाश के लिए कमर कस ली है, उसे समय और प्रयास
की समीक्षा करनी चाहिए, क्योंकि असमय में अनर्गल प्रयास से योगाभ्यास करने
पर लाभ के बदले हानि अधिक होती है ॥ ४९ ॥
अजातवत्सां यदि गां दुहीत नैवाप्नुयात् क्षीरमकालदोही ।
कालेऽपि वा स्यान्न पयो लभेत मोहेन शृङ्गाद्यदि गां दुहीत ॥ ५० ॥
अन्वयः—यदि अजातवत्सां गां दुहीत अकालदोही क्षीरं नैव आप्नुयात्,
कालेऽपि स्यात् वा मोहेन गां दुहीत शृङ्गात् पयो न लभेत ॥ ५० ॥
व्याख्या—यदि = चेत्, अजातवत्साम् = न = नहि, जातः = उत्पन्नः, वत्सः =
गोशावकः, यस्याः सा ताम्, गाम् = धेनुम्, दुहीत = दोग्धि, अकालदोही = अकाले =
असमये, दोही = दोहकः, क्षीरम् = दुग्धम्, नैव आप्नुयात् = प्राप्नुयात्, कालेऽपि =
अवसरेऽपि, स्यात् = भवेत्, वा = अथवा, मोहेन = मूर्खतया, गाम् = धेनुम्, दुहीत =
दोग्धि, शृङ्गात् = विषाणात्, पयः = दुग्धम्, न = नहि, लभेत = प्राप्नुयात् ॥ ५० ॥
हिन्दी—बिन ब्याई गाय को यदि दुहा जाय तो असमय में दूहने वाले को दूध
नहीं मिलेगा या बछड़े वाली गाय को समय पर ही थन के बदले सींग को दूहे तो
भी दूध नहीं मिलेगा ॥ ५० ॥
आर्द्राच्च काष्ठाज्ज्वलनाभिकामो नैव प्रयत्नादपि वह्निमुच्छेत् ।
काष्ठाच्च शुष्कादपि पातनेन नैवाग्निमाप्नोत्यनुपायपूर्वम् ॥ ५१ ॥
अन्वयः—ज्वलनाभिकामः आर्द्राच्च काष्ठात् प्रयत्नादपि वह्नि नैव ऋच्छेत्,
पातनेनैव शुष्कादपि च काष्ठात् अनुपायपूर्वम् अग्नि न आप्नोति ॥ ५१ ॥
व्याख्या—ज्वलनाभिकामः—ज्वलनस्य = अनलस्य, अभिकामः = अभिलाषः,
यस्य सः, आर्द्राच्च = क्लिन्नाच्च, काष्ठात् = इन्धनात्, प्रयत्नादपि = आयासादपि,
वह्निम् = अग्निम्, नैव—नास्त्येव, ऋच्छेत् = प्राप्नुयात्, पातनेनैव = निपातनेनैव,
शुष्कादपि = निर्जलादपि, च = पुनः, काष्ठात् = दारोः, अनुपायपूर्वम् = अयुक्तोपायेन,
अग्निम् = वह्निम्, न = नहि, आप्नोति = प्राप्नोति ॥ ५१ ॥
हिन्दी—आग चाहने वाला व्यक्ति पर्यास प्रयास के बावजूद गीली लकड़ी से
आग नहीं पा सकता है, केवल गिरा देने पर उचित प्रयास के अभाव में सूखी लकड़ी
से भी आग नहीं पाई जा सकती है ॥ ५१ ॥
तद्देशकालौ विधिवत् परीक्ष्य योगस्य मात्रामपि चाभ्युपायम् ।
बलाबले चात्मनि सम्प्रधार्य कार्यः प्रयत्नो न तु तद्विरुद्धः ॥ ५२ ॥
अन्वयः—योगस्य मात्रां तद् देशकालौ अभ्युपायं चापि विधिवत् परीक्ष्य
आत्मनि बलाबले च सम्प्रधार्य प्रयत्नः कार्यः तु तद्विरुद्धः न ॥ ५२ ॥