सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha

महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished496 पृष्ठ

पृष्ठ 363, कुल 496 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 363

वितर्कप्रहाणः ] पञ्चदशः सर्गः ३०९
निपुणम् = दक्षतया, विशोध्य = परिष्कृत्य, क्लेशेभ्यः = कष्टेभ्यः, शमयति = शान्तं
करोति, सङ्क्षिपति = सङ्कोचयति चेति। उपमालङ्कारः ॥ ६८ ॥
हिन्दी—जैसे सुनार संसार में धूल से ढँके सोने को क्रमशः पानी से धोकर फिर
आग में पकाता है और बार-बार उलटता-पलटता है, उसी तरह योगाभ्यासी व्यक्ति
दोषयुक्त चित्त को दोषों से अच्छी तरह परिमार्जित कर अपने मन को शान्त एवं
संकुचित करता है ॥ ६८ ॥
यथा च स्वच्छन्दादुपनयति कर्माश्रयसुखं
सुवर्णं कर्मारो बहुविधमलङ्कारविधिषु ।
मनःशुद्धो भिक्षुर्वशगतमभिज्ञास्वपि तथा
यथेच्छं यत्रेच्छं शमयति मनः प्रेरयति च ॥ ६९ ॥
सौन्दरनन्दे महाकाव्ये वितर्कप्रहाणो नाम पञ्चदशः सर्गः ॥ १५ ॥
अन्वयः—यथा च कर्माश्रयसुखं सुवर्णं कर्मारः स्वच्छन्दात् अलङ्कारविधिषु
बहुविधम् उपनयति, तथा मनःशुद्धः भिक्षुः वशगतं मनः अभिज्ञासु अपि यथेच्छं
यत्रेच्छं शमयति प्रेरयति च ॥ ६९ ॥
व्याख्या—यथा=येन रूपेण, च=पुनः, कर्माश्रयसुखम्—सुखेन = सहजभावेन,
कर्म = कृत्यम्, कर्तुं = विधातुम्, शक्यम् = समर्थमिति कर्माश्रयसुखम्, सुवर्णम् =
हेमम्, कर्मारः=सुवर्णकारः, स्वच्छन्दात् = निरङ्कुशात्, अलङ्कारविधिषु = आभूषण-
प्रकारेषु, बहुविधम् = अनेकप्रकारकम्, उपनयति = समीपमानयति, तथा = तेनैव रूपेण,
मनः = चित्तः, शुद्धः = संस्कृतः, संस्कृतमनः, भिक्षुः = भगवान् बुद्धः, मनः = चेतः,
अभिज्ञा = दिव्यशक्तिसु, अपि = चेत्, यथेच्छम् = इच्छानुसारम्, यत्रेच्छम् = यथा-
भिलषितम्, शमयति = शान्तिं नयति, प्रेरयति = प्रेरणां ददाति। अत्राप्युपमालङ्कारः ॥६९॥
हिन्दी—और जिस तरह सुनार अनेक प्रकार से प्रस्तुत तथा आसानी से काम
करने लायक सोने को स्वेच्छानुसार भाँति-भाँति के आभूषणों में बदल देता है। उसी
प्रकार भगवान् बुद्ध ने मन को शुद्ध कर लिया है और दिव्यशक्तियों के सम्बन्ध में अपने
मन को वशवर्ती बना लिया है, वह जैसे चाहता है और जहाँ चाहता है, अपने मन को
शान्त कर लेता है और प्रेरित करता है ॥ ६९ ॥
सौन्दरनन्द-महाकाव्य में 'वितर्कप्रहाण' नामक पञ्चदश सर्ग समाप्त ॥ १५ ॥