सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आर्यसत्यव्याख्यानः ] षोडशः सर्गः ३१३
उत्पत्तिः, अस्य = एतस्य, समुच्छ्रयस्य = देहस्य, यः सम्भवः = यो जन्म, सः = एषः,
मृत्योश्च = अन्तकश्च, रोगस्य च = आमयश्च, सम्भवः = उत्पत्तिरस्ति ॥ ८ ॥
हिन्दी — इन्द्रियों के साथ रूप की उत्पत्ति ही अनेक प्रकार के दुःखों का कारण
है, मृत्यु और रोगों का भी वही कारण है, जो देह का है ॥ ८ ॥
सद्राप्यसद्वा विषमिश्रमन्नं यथा विनाशाय न धारणाय ।
लोके तथा तिर्यगुपर्यधो वा दुःखाय सर्वं न सुखाय जन्म ॥ ९ ॥
अन्वयः — यथा विषमिश्रम् अन्नं सद् वा असद् वा अपि विनाशाय न धारणाय
तथा लोके तिर्यगुपरि अधः वा जन्म सर्वं दुःखाय न सुखाय ॥ ९ ॥
व्याख्या — यथा = येन प्रकारेण, विषमिश्रम् = गरलमिश्रितम्, अन्नम् = भोज्य-
पदार्थम्, सद् = उत्कृष्टम्, वा = अथवा, असद् = अनुत्कृष्टम्, वा = अथवा, अपि =
चेत्, विनाशाय = मारणाय, न = नहि, धारणाय = संरक्षणाय भवति, तथा = तेनैव
प्रकारेण, लोके = मर्त्यलोके, तिर्यगुपरि = विहगानामूर्ध्वम्, अधो वा = निम्नोऽथवा,
जन्म = जननम्, सर्वम् = सकलम्, दुःखाय = पीडनाय, न = नहि, सुखाय = सुख-
बोधाय भवति ॥ ९ ॥
हिन्दी — जैसे जहरीला भोजन अच्छा हो या बुरा — मारक ही होता है, न कि
पालक । उसी तरह अण्डज से ऊपर या नीचे किसी भी योनि में जन्म लेना दुःख का
कारण होता है, न कि सुख का ॥ ९ ॥
जरादयो नैकविधाः प्रजानां सत्यां प्रवृत्तौ प्रभवन्त्यनर्थाः ।
प्रवात्सु घोरेष्वपि मारुतेषु न ह्यप्रसूतास्तरवश्चलन्ति ॥ १० ॥
अन्वयः — प्रवृत्तौ सत्यां प्रजानां जरादयः नैकविधाः अनर्थाः प्रभवन्ति, हि घोरेषु
अपि मारुतेषु प्रवात्सुः अप्रसूताः तरवः न चलन्ति ॥ १० ॥
व्याख्या — प्रवृत्तौ = उत्पत्तौ, सत्याम् = सति, प्रजानाम् = जनानाम्, जरादयः =
वृद्धत्वादयः, नैकविधाः = विविधरूपाः, अनर्थाः = अयुक्तार्थाः, प्रभवन्ति = जायन्ते,
हि = यतः, घोरेषु = प्रबलेषु, अपि, मारुतेषु = प्रभञ्जनेषु, अप्रसूताः = अनुत्पन्नाः,
तरवः = द्रुमाः, न = नहि, चलन्ति = कम्पन्ति ॥ १० ॥
हिन्दी — जन्म लेने का क्रम जब तक चलता रहेगा तब तक प्राणियों की वृद्धावस्था
प्रभृति दुःखों का अन्त नहीं है । जो पौधे जन्म नहीं लेते, उन्हें प्रबल प्रभंज भी नहीं
हिला पाता ॥ १० ॥
आकाशयोनिः पवनो यथा हि यथा शमीगर्भशयो हुताशः ।
आपो यथान्तर्वसुधाशयाश्च दुःखं तथा चित्तशरीरयोनिः ॥ ११ ॥
अन्वयः — यथा हि आकाशयोनिः पवनः यथा शमीगर्भशयः हुताशः यथा च अन्त-
र्वसुधाशयाः आपः तथा चित्तशरीरयोनिः दुःखम् ॥ ११ ॥
व्याख्या — यथा = यद्वत्, हि = यतः, आकाशयोनिः — आकाशः = गगनम्, योनिः =
उत्पत्तिस्थानम्, यस्य सः, पवनः = वायुः, यथा = यद्वत्, शमीगर्भशयः — शमी = काष्ठ-