सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३२२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
स्थितिः ( ज्ञेयतत्त्वस्य ध्यानं कृत्वा चित्तस्याविचला स्थितिरैव समाधिरस्ति । ) इदम्
= एतत्, द्वयम् = उभयम्, योगविधौ = चित्तवृत्तिनिरोधे ( योगक्रियायां चित्तवृत्तिनिरोध-
मेव यागः कथ्यते 'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः' ), प्रवृत्तम् = नियुक्तम्, शमाश्रयम् = शमः =
शान्तिः, आश्रयः = आधारो यस्य तत्, चित्तपरिग्रहाय = मनोनियन्त्रणाय
भवति ॥ ३३ ॥
हिन्दी—सम्यक् स्मृति, जो सत्य की प्राप्ति में न्यायपूर्वक लगी है तथा सम्यक्
समाधि—ये दो योग से सम्बन्धित हैं, इनका आश्रय शान्ति है, इनके द्वारा चित्त
का नियंत्रण होता है ॥ ३३ ॥
क्लेशाङ्कुरान्न प्रतनोति शीलं बीजाङ्कुरान् काल इवातिवृत्तः ।
शुचौ हि शीले पुरुषस्य दोषा मनः सलज्जा इव धर्षयन्ति ॥ ३४ ॥
अन्वयः—शीलं क्लेशाङ्कुरान् अतिवृत्तः कालः बीजाङ्कुरान् इव न प्रतनोति,
हि शुचौ शीले पुरुषस्य मनः दोषाः सलज्जाः इव धर्षयन्ति ॥ ३४ ॥
व्याख्या—शीलम् = सत्याचरणम्, क्लेशाङ्कुरान् = दोषप्ररोहान्, अतिवृत्तः =
वृत्तमितिक्रम्येति अतिवृत्तः = अतिचारयुक्तः ( यथा अनावृष्ट्या बीजः अङ्कुरितो न भवति,
तथैव शीलेन दोषस्य जन्माभावो भवति ), कांलः = दुःकालः, बीजाङ्कुरान् = बीजप्ररो-
हान्, इव = यथा, न = नहि, प्रतनोति = विस्तारयति, हि = यतः, शुचौ = पवित्रे,
शीले = सदाचरणे, पुरुषस्य = नरस्य, मनः = चेतः, दोषाः = दुर्गुणाः, सलज्जाः =
लज्जया = व्रीडया, सहिता = संवलिता, इव = यथा, धर्षयन्ति = आक्रमन्ति । यदा
मानवमनसि पवित्रशीलस्य निवासो भवति, तदा तस्योपरि आक्रमणेन दोषोऽपि लज्जितो
भवति । अर्थोऽयं सम्भावनार्थेऽस्ति । अतः अत्रोत्प्रेक्षालङ्कार इति ॥ ३४ ॥
हिन्दी—शीलवान् व्यक्ति के हृदय में दोषों के अँकुर' नहीं पनप सकते, जैसे
अनावृष्टिजन्य अकाल में बीज धरती पर नहीं उपजते । शीलवान् मनुष्य के मन पर
आक्रमण करने में दोष भी मानो लजाते हैं ॥ ३४ ॥
क्लेशांस्तु विष्कम्भयते समाधिर्वेगानिवाद्रिर्महतो नदीनाम् ।
स्थिते समाधौ हि न धर्षयन्ति दोषा भुजङ्गा इव मन्त्रबद्धाः ॥ ३५ ॥
अन्वयः—समाधिस्तु क्लेशान् अद्रिः नदीनां महतः वेगान् इव विष्कम्भयते, हि
समाधौ स्थिते दोषाः मन्त्रबद्धाः भुजङ्गाः इव न धर्षयन्ति ॥ ३५ ॥
व्याख्या—समाधिस्तु = अन्तर्ध्यानंस्तु ( चित्तस्य निश्चलावस्थितिस्तु समाधिरित्यु-
च्यते, 'चित्तस्य निश्चलावस्थानं समाधिः' । ), क्लेशान् = दुःखान्, अद्रिः = गिरिः, नदी-
नाम् = तटिनीनाम्, महतः = प्रचण्डान्, वेगान् = जवान्, इव = यथा, विष्कम्भयते =
अवरुणद्धि, हि = यतः, समाधौ = चित्तैकाग्रावस्थायाम्, स्थिते = विद्यमाने, दोषाः =
दुर्गुणाः, मन्त्रबद्धाः = विषापहरणमन्त्रावरुद्धाः, भुजङ्गाः—भुजैः गच्छन्तीति भुजङ्गाः
उरगाः, इव = यथा, न = नहि, धर्षयन्ति = आक्रमन्ति ॥ ३५ ॥