सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३१८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
कारण प्रचण्ड मोह पाये जाते हैं और जिनमें अल्पदोष होता है, उनमें जन्म लेने पर
अल्पदोष होता है ॥ २२ ॥
फलं हि यादृक् समवैति साक्षात् तदागमाद् बीजमवैत्यतीतम् ।
अवेत्य बीजप्रकृतिं च साक्षादनागतं तत्फलमभ्युपैति ॥ २३ ॥
अन्वयः—यादृक् फलं हि साक्षात् समवैति, तदागमात् अतीतं बीजम् अवैति,
बीजप्रकृतिं च साक्षात् अवेत्य अनागतं तत्फलम् अभ्युपैति ॥ २३ ॥
व्याख्या—यादृक्=यत्स्वरूपम्, हीति निश्चयेन, फलम्=परिणामम्, साक्षात्=
पुरतः, समवैति=अवगम्यते, तदागमात्=तदनुसारात्, अतीतम्=व्यतीतकालम्,
बीजम्=रोहिः कारणञ्च, अवैति=जानाति, बीजप्रकृतिम्=रोहिस्वभावम्, च=
पुनः, साक्षात्=समक्षम्, अवेत्य=अवगम्य, अनागतम्=भविष्यत्, फलम्=
परिणामम्, अभ्युपैति=अवेति ॥ २३ ॥
हिन्दी—प्रत्यक्षतः मनुष्य जैसा परिणाम देखता है उसी के अनुसार उसके भूत-
कालिक कारण को भी जान लेता है और बीज को साक्षात् देखकर उसके भावी फल
को भी समझ लेता है ॥ २३ ॥
दोषक्षयो जातिषु यासु यस्य वैराग्यतस्तासु न जायते सः ।
दोषाशयस्तिष्ठति यस्य यत्र तस्योपपत्तिर्विवशस्य तत्र ॥ २४ ॥
अन्वयः—यासु जातिषु यस्य दोषक्षयः वैराग्यतः सः तासु न जायते यत्र यस्य
दोषाशयः तिष्ठति, तत्र तस्य विवशस्य उपपत्तिः ॥ २४ ॥
व्याख्या—यासु=येषु, जातिषु=जननेषु, यस्य=लोकस्य, दोषक्षयः=दोषाणाम्
=दुर्गुणानाम्, क्षयः=विनाशः, असौ, वैराग्यतः=अनासक्तिभावतः, सः=असौ, तासु=
तेषु, न=नहि, जायते=समुत्पद्यते, यत्र=यस्मिन् स्थाने, यस्य=जनस्य, दोषाशयः=
दुर्गुणसमुदयः, तिष्ठति=विद्यते, तत्र=तस्मिन् स्थाने, तस्य=जनस्य, विवशस्य=
अवशीभूतस्य, उपपत्तिः=जन्म जायते ॥ २४ ॥
हिन्दी—जिस तरह की योनि में जिसके दोष विनष्ट हो गये हैं, उनमें वैराग्य
होने के कारण वह फिर जन्म नहीं लेगा, किन्तु जिस तरह की योनि में जिसका
दोषाशय रह जाता है, उनमें विवश होकर उसे जन्म लेना पड़ता है ॥ २४ ॥
तज्जन्मनो नैकविधस्य सौम्य ! तृष्णादयो हेतव इत्यवेत्य ।
तांश्छिन्धि दुःखायदि निर्मुमुक्षा कार्यक्षयः कारणसङ्क्षयाद्धि ॥ २५ ॥
अन्वयः—सौम्य ! तस्मात् नैकविधस्य तज्जन्मनः तृष्णादयः हेतवः इति अवेत्य
यदि दुःखात् निर्मुमुक्षा तान् छिन्धि, हि कारणसङ्क्षयात् कार्यक्षयः ॥ २५ ॥
व्याख्या—सौम्य=हे साधु ! तस्मात्=तेन हेतुना, नैकविधस्य=बहुप्रकारकस्य,
तज्जन्मनः=तदुत्पत्तेः, तृष्णादयः=अभिलाषादयः, हेतवः=कारणानि, इति=एतत्,
अवेत्य=अवगम्य, यदि=चेत्, दुःखात्=क्लेशात्, निर्मुमुक्षा=निर्मोक्तुमिच्छाऽस्ति,