सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आर्यसत्यव्याख्यानः ] षोडशः सर्गः ३११
अन्वयः—अतःपरं तत्त्वपरीक्षणेन मनः आस्रवसङ्क्षयाय दधाति, हि ततः
दुःखप्रभृतीनि चत्वारि सत्यानि पदानि सम्यक् अवैति ॥ ३ ॥
व्याख्या—अतःपरम् = तदनन्तरम्, तत्त्वपरीक्षणेन = तत्त्वस्य = याथार्थ्यस्य, परी-
क्षणेन = आलोकनेन, मनः = चित्तम्, आस्रवसङ्क्षयाय = अन्तर्मनमलप्रवाहविनाशाय,
दधाति = धारयति, हि = यतः, ततः = तत्पश्चात्, दुःखप्रभृतीनि = दुःखादिकारणादीनि,
चत्वारि = चतुःसङ्ख्याकानि, सत्यानि = तथ्यानि, पदानि = आर्यसत्यानि, सम्यक् =
सुष्ठुतया, अवैति = जानाति । अव + √इण् + लट्; पाणिनिव्याकरणानुसारेण 'अवेति'
रूपं भवति ॥ ३ ॥
हिन्दी—और तब वह दुःखादि चार आर्यसत्यों से पूर्ण परिचित होने के बाद
तत्त्व-परीक्षण के द्वारा अपने अन्तर्मन की बहती गन्दगी की सफाई करता है ॥ ३ ॥
बाधात्मकं दुःखमिदं प्रसक्तं दुःखस्य हेतुः प्रभवात्मकोऽयम् ।
दुःखक्षयो निःसरणात्मकोऽयं त्राणात्मकोऽयं प्रशमाय मार्गः ॥ ४ ॥
अन्वयः—बाधात्मकम् इदं प्रसक्तं दुःखम्, दुःखस्य अयं हेतुः प्रभवात्मकः, अयं
दुःखक्षयः निःसरणात्मकः प्रशमाय अयं त्राणात्मकः मार्गः ॥ ४ ॥
व्याख्या—बाधात्मकम् = वेदनात्मकम्, इदम् = एतत्, प्रसक्तम् = निरन्तरम्,
दुःखम् = कष्टम्, दुःखस्य = पीडायाः, अयम् = एषः, हेतुः = कारणम्, प्रभवात्मकः—
प्रभवः = उत्पत्तिः, आत्मा = जीवः, यस्य सः, अयम् = एषः, मार्गः = पन्थाः, अयम् = एषः,
दुःखक्षयः = कष्टविनाशः, निःसरणात्मकः = अपसारणात्मकः, प्रशमाय = शान्तये,
अयम् = एषः, त्राणात्मकः = रक्षात्मकः, मार्गः = पन्थाः । दुखं दुःखस्य कारणम्,
दुःखविनाशः दुःखविनाशस्य पन्थाः इत्यादेः सम्यग् ज्ञानं भवति ॥ ४ ॥
हिन्दी—यह दुःख निरन्तर रहने वाला है, इसकी आत्मा पीड़ा है, यह दुःख का
कारण है, इसकी आत्मा उत्पत्ति है, यह दुःख का विनाश है, इसकी आत्मा निकलती
है, यह शान्ति का मार्ग है, रक्षा इसकी आत्मा हे ॥ ४ ॥
इत्यार्यसत्यान्यवबुध्य बुद्ध्या चत्वारि सम्यक् प्रतिविध्य चैव ।
सर्वास्रवान् भावनयाऽभिभूय न जायते क्षान्तिमवाप्य भूयः ॥ ५ ॥
अन्वयः—इति चत्वारि आर्यसत्यान् बु द्धया सम्यक् अवबुध्य प्रतिविध्य चैव
भावनया सर्वास्रवान् अभिभूय शान्तिम् अवाप्य भूयः न जायते ॥ ५ ॥
व्याख्या—इति = इत्थम्, चत्वारि = चतुःसङ्ख्याकानि, आर्यसत्यान् = दुःखादीन्
आर्यसत्यान्, बुद्ध्या = ज्ञानेन, सम्यक् = सुष्ठुतया, अवबुध्य = अवगम्य, प्रतिविध्य =
उपचारं कृत्वा, चैव = पुनः, भावनया = ध्यानेन, सर्वास्रवान् = सकलमनोमलान्, अभि-
भूय = पराजित्य, शान्तिम् = शमम्, अवाप्य = प्राप्य, भूयः = पुनः, न = नहि, जायते =
उत्पन्नो भवति ॥ ५ ॥