सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आर्यसत्यव्याख्यानः ] षोडशः सर्गः ३३३
हिन्दी—जिस तरह नदी के प्रचण्ड वेग को पहाड़ रोक लेता है, उसी तरह
समाधि मन के विकारों को रोक लेती है। समाधि की स्थिति में व्यक्ति पर मनो-
विकारों का आक्रमण उसी तरह नहीं होता, जैसे मन्त्रबद्ध विषधर पंगु हो जाता
है ॥ ३५ ॥
प्रज्ञा त्वशेषेण निहन्ति दोषांस्तीरद्रुमान् प्रावृषि निम्नगेव ।
दग्धा यया न प्रभवन्ति दोषा वज्राग्निनेवानुसृतेन वृक्षाः ॥ ३६ ॥
अन्वयः—प्रज्ञा तु अशेषेण दोषान् प्रावृषि निम्नगा तीरद्रुमान् इव निहन्ति, यया
दग्धाः दोषाः अनुसृतेन वज्राग्निना वृक्षाः इव न प्रभवन्ति ॥ ३६ ॥
व्याख्या—प्रज्ञा तु = एकाग्रता तु, अशेषेण = सम्पूर्णरूपेण, दोषान् = दुर्गुणान्,
प्रावृषि = वर्षर्तौ, निम्नगा — निम्नं गच्छतीति = तरङ्गिणी, तीरद्रुमान् = तटीयवृक्षान्,
इव = यथा, निहन्ति = पातयन्ति, यया = ऋतम्भरया, दग्धाः = ज्वलिताः, दोषाः =
दुर्गुणाः, अनुसृतेन = प्रसरितेन, वज्राग्निना — वज्रस्य = अशनेः, अग्निः = अनलस्तेन,
वृक्षाः = तरवः, इव = यथा, न = नहि, प्रभवन्ति = जायन्ते ॥ ३६ ॥
हिन्दी—शरीर के सम्पूर्ण दुर्गुणों को प्रज्ञा मार डालती है, ठीक उसी तरह जैसे
अपने किनारे पर लगे पेड़ों को बरसाती नदी बहा लेती है। वज्र की फैलती आगों
में झुलस कर जैसे पेड़ नहीं पनप पाते हैं, उसी तरह प्रज्ञा से जल कर कोई दोष
उत्पन्न ही नहीं होते ॥ ३६ ॥
त्रिस्कन्धमेतं प्रविगाह्य मार्गं प्रस्पष्टमष्टाङ्गमहार्यमार्यम् ।
दुःखस्य हेतून् प्रजहाति दोषान् प्राप्नोति चात्यन्तशिवं पदं तत् ॥३७॥
अन्वयः—त्रिस्कन्धं प्रस्पष्टम् अष्टाङ्गम् अहार्यम् आर्यम् एतत् मार्गं प्रविगाह्य
दुःखस्य हेतून् दोषान् प्रजहाति, तत् अत्यन्तं शिवं पदं च प्राप्नोति ॥ ३७ ॥
व्याख्या—त्रिस्कन्धम् = स्कन्धत्रयम्, शील-समाधि-प्रज्ञारूपस्कन्धत्रयेण युक्तम्,
प्रस्पष्टम् = अतिविशदम्, अष्टाङ्गम् = अष्टाङ्गयोगसंवलितम् ( अष्टाङ्गानि च — यम-
नियम-आसन-प्राणायाम-प्रत्याहार-धारणा-ध्यान-समाधिश्चैतान्यष्टाङ्गानि भवन्ति ।),
अहार्यम् = अविनाशि, आर्यम् = परमोत्कृष्टम्, एतत् = इदम्, मार्गम् = पन्थानम्,
प्रविगाह्य = आरोहणं कृत्वा, दुःखस्य = कष्टस्य, हेतून् = कारणानि, दोषान् = दुर्गुणान्,
प्रजहाति = परित्यजति, तत् = पूर्वोक्तम्, अत्यन्तम् = परमोत्कृष्टम्, शिवम् = कल्याण-
प्रदम्, पदम् = स्थानम्, च = पुनः, प्राप्नोति = अधिगच्छति ॥ ३७ ॥
हिन्दी—शील, समाधि और प्रज्ञारूपी तीन कंधे वाले इस विशद अष्टांगिक
अविनाशी मान्य मार्ग पर चल कर कोई भी आदमी दुःख के हेतु रूप उन दोषों को
छोड़कर अत्यन्त मङ्गलमय पद निर्वाण को पा लेता है ॥ ३७ ॥
अस्योपचारे धृतिरार्जवं च ह्रीरप्रमादः प्रविविक्तता च ।
अल्पेच्छता तुष्टिरसङ्गता च लोकप्रवृत्तावरतिः क्षमा च ॥ ३८ ॥