सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आर्यसत्यव्याख्यानः ] षोडशः सर्गः ३१७
सत्त्वान्यभिष्वङ्गवशानि दृष्ट्वा स्वजातिषु प्रीतिपराण्यतीव ।
अभ्यासयोगादुपपादितानि तैरेव दोषैरिति तानि विद्धि ॥ २० ॥
अन्वयः—स्वजातिषु अभिष्वङ्गवशानि अतीव प्रीतिपराणि सत्त्वानि दृष्ट्वा
अभ्यासयोगात् तैरेव दोषैः उपपादितानि तानि इति विद्धि ॥ २० ॥
व्याख्या—स्वजातिषु = स्वकीयजन्मसु, अभिष्वङ्गवशानि = आसक्तिसामर्थ्यानि,
अतीव = अत्यधिकम्, प्रीतिपराणि = प्रेमयुक्तानि, सत्त्वानि = जीवानि, दृष्ट्वा = अव-
लोक्य, अभ्यासयोगात् = अनुशीलनसामर्थ्यात्, तैरेव = पूर्ववर्णितैरेव, दोषैः = दुर्गुणैः,
उपपादितानि = समुत्पादितानि, तानि = एतानि, इति = एवम्, विद्धि = जानीहि।
हिन्दी—प्राणी आसक्ति के अधीन एवं अपनी योनि से प्रेम करते हुए देखे जाते
हैं, अभ्यास के कारण ही वे उन दोषों के साथ फिर जन्म लेते हैं, ऐसा जानो ॥ २०॥
क्रोधप्रहर्षादिभिराश्रयाणामुत्पद्यते चेह यथा विशेषः ।
तथैव जन्मस्वपि नैकरूपो निर्वर्तते क्लेशकृतो विशेषः ॥ २१ ॥
अन्वयः—इह च यथा क्रोधप्रहर्षादिभिः आश्रयाणां विशेषः उत्पद्यते, तथैव जन्मसु
अपि न एकरूपः विशेषः क्लेशकृतः निर्वर्त्तते ॥ २१ ॥
व्याख्या—इह = मर्त्यलोके, च = पुनः, यथा = येन प्रकारेण, क्रोधप्रहर्षादिभिः—
क्रोधः = कोपः, प्रहर्षाः = प्रसन्नताः, आदौ येषां तैः, आश्रयाणाम् = जीवानाम्, विशेषः =
विशिष्टः, उत्पद्यते = जायते, तथैव = तेनैव प्रकारेण, जन्मसु = जननेषु, अपि = चेत्,
न = नहि, एकरूपः = एकप्रकारकः, विशेषः = वैशिष्ट्यम्, क्लेशकृतः = पीडादायकः,
निर्वर्त्तते = सम्पद्यते ॥ २१ ॥
हिन्दी—इस संसार में क्रोध और प्रसन्नता के कारण विविधता पायी जाती है,
उसी तरह अनेक जन्मों में अपने-अपने दोषों के कारण उनमें अनेक विशिष्टताऐं
होती हैं ॥ २१ ॥
दोषाधिके जन्मनि तीव्रदोष उत्पद्यते रागिणि तीव्ररागः ।
मोहाधिके मोहबलाधिकश्च तदल्पदोषे च तदल्पदोषः ॥ २२ ॥
अन्वयः—जन्मनि दोषाधिके तीव्रदोषः उत्पद्यते, रागिणि तीव्ररागः मोहाधिके
मोहबलाधिकश्च तदल्पदोषे च तदल्पदोषः ॥ २२ ॥
व्याख्या—जन्मनि = उत्पत्तौ, दोषाधिके = दुर्गुणातिशये, तीव्रदोषः = प्रचण्डदुर्गुणः,
उत्पद्यते = जायते, रागिणि—रागः = अनुरागोऽस्त्यस्येति तस्मिन्, तीव्ररागः = उग्रा-
सक्तिः, मोहाधिके—मोहस्य = ममत्वस्य, अधिकम् = प्रभूतम्, यस्मिन् सः तस्मिन्,
मोहबलाधिकः = स्नेहबलाधिक्यम्, च = पुनः, तदल्पदोषे = तन्यूनदुर्गुणे, च = पुनः,
तदल्पदोषः = तन्यूनदोषः, उत्पद्यते ॥ २२ ॥
हिन्दी—जिस व्यक्ति में दोषों की अधिकता होती है, उसका जन्म होने पर उसमें
प्रचण्ड दोष उत्पन्न होता है; उसी तरह अधिक राग वाले में तीव्रासक्ति, मोहाधिक्य के
सौ०-24