सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३२६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
यदैव यः पश्यति नामरूपं क्षयीति तद्दर्शनमस्य सम्यक् ।
सम्यक् च निर्वेदमुपैति पश्यन्नन्दीक्षयाच्च क्षयमेति रागः ॥ ४४ ॥
अन्वयः—यः यदैव नामरूपं क्षयीति पश्यति अस्य तद्दर्शनं सम्यक् सम्यक् च
पश्यन् निर्वेदम् उपैति नन्दीक्षयात् च रागः क्षयमेति ॥ ४४ ॥
व्याख्या—यः = नरः, यदैव = यस्मिन्नेव समये, नामरूपम् = संज्ञास्वरूपम्,
क्षयीति = विनाशीति, पश्यति = निरीक्ष्यति, अस्य = लोकस्य, तद्दर्शनम् = तदव-
लोकनम्, सम्यक् = सामस्त्येन, सम्यक् च = पुनः यथार्थम्, पश्यन् = अवलोकयन्,
निर्वेदम् = अनासक्तिम्, उपैति = प्राप्नोति, नन्दीक्षयात् = तृष्णाविनाशात्, च = पुनः,
रागः = अनुरागः, क्षयम् = विनाशम्, एति = प्राप्नोति ॥ ४४ ॥
हिन्दी—जब मनुष्य नामरूप पंचस्कन्ध ( Corporeality ) को क्षणिक समझता
है तो उसकी समझदारी सही है और वस्तुसत्य को ठीक से देखता हुआ वह विरक्त
हो जाता है, क्योंकि तृष्णा का विनाश होते ही उसकी आसक्ति मिट जाती है ॥४४॥
तयोश्च नन्दीरजसोः क्षयेण सम्यग्विमुक्तं प्रवदामि चेतः ।
सम्यग्विमुक्तिर्मनसश्च ताभ्यां न चास्य भूयः करणीयमस्ति ॥ ४५ ॥
अन्वयः—तयोश्च नन्दीरजसोः क्षयेन चेतः सम्यक् प्रविमुक्तं प्रवदामि, ताभ्यां
मनसश्च सम्यक् विमुक्तिः न च अस्य भूयः करणीयम् अस्ति ॥ ४५ ॥
व्याख्या—तयोश्च = उभयोश्च, नन्दीरजसोः—नन्दी च = तृष्णा च, रजश्च =
रागश्च, तयोः, क्षयेन = विनाशेन, चेतः = चित्तः, सम्यक् = सुष्ठुतया, प्रविमुक्तम् =
रागमुक्तम्, प्रवदामि = कथयामि, ताभ्याम् = तृष्णारागाभ्याम्, मनसश्च = चेतसश्च,
सम्यक् = सम्पूर्णतया, विमुक्तिः = मुक्तिः, अस्य = पूर्वोक्तस्य, च = पुनः, भूयः = अने-
कशः, करणीयम् = कर्तव्यम्, नास्ति = शेषो न भवतीति । संसारमिदं नामरूपात्मक-
मस्ति, अस्मिन्ननेकानां पदार्थानां नामानि रूपाणि च भवन्ति, नामरूपेण विहीनत्व-
मेव संसारविहीनत्वमस्ति । उभौ तौ विनाशिनी ज्ञेयौ । बौद्धदर्शनानुसारेण नाम-
रूपात्मकत्वमेव पञ्चस्कन्धत्वमस्ति । एतेषां यथार्थदर्शनमेव सम्यग् दर्शनं भवति । समस्त-
संस्काराणां विनाशेन कर्मशेषो न विद्यते ॥ ४५ ॥
हिन्दी—मैं कहता हूँ उन समस्त तृष्णा और आसक्ति के विनष्ट हो जाने पर
मन की सम्यक् मुक्ति हो जाती है और इन दोनों के मिटते ही मनुष्य के लिए कुछ
भी करना शेष नहीं रह जाता है ॥ ४५ ॥
यथा स्वभावेन हि नामरूपं तद्धेतुमेवास्तगमं च तस्य ।
विजानतः पश्यत एव चाहं ब्रवीमि सम्यक् क्षयमास्रवाणाम् ॥ ४६ ॥
अन्वयः—यथा हि स्वभावेन नामरूपं तद्धेतुं तस्य अस्तगमं च पश्यतः
विजानतश्चैव आस्रवाणां सम्यक् क्षयम् अहं ब्रवीमि ॥ ४६ ॥
व्याख्या—यथा = येन रूपेण, हि = यतः, स्वभावेन = प्रकृत्या, नामरूपम् = संज्ञा-
स्वरूपम्, तद्धेतुम् = तत् = संसारस्य, हेतुम् = कारणम्, तस्य = संसारस्य, अस्तगमम् =