सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आर्यसत्यव्याख्यानः ] षोडशः सर्गः ३२१
अन्वयः—सहकायकर्म सम्यक् वाक्कर्म यथावत् शुद्धः आजीवनयः च इदं त्रयं
वृत्तविधौ प्रवृत्तं शीलाश्रयं कर्मपरिग्रहाय ॥ ३१ ॥
व्याख्या—सहकायकर्म—कायकर्मणा = देहकृत्येन, सहितम्=समन्वितम्, सम्यक्=
सुष्ठुतया, वाक्कर्म = वाणीरूपकृत्यम्, यथावत् = विधिवत्, शुद्धः = परिष्कृतः,
आजीवनयः—आजीवस्य = वृत्तेः, नयः = आचरणं वा दिनचर्या, च = पुनः, इदम् =
एतत्, त्रयम् = त्रिविधम्, वृत्तविधौ—वृत्तस्य = आचरणस्य, विधिः = कल्पः, तस्मिन्,
प्रवृत्तम् = सम्बन्धि, शीलाश्रयम्—शीलः = चरित्रम्, आश्रयः = शरणम्, यस्य तत्,
कर्मपरिग्रहाय = कर्मनियोगाय, च भवति । अस्मिन् श्लोके त्रिविधशीलानां प्रतिपादन-
मस्ति ॥ ३१ ॥
हिन्दी—वाणी, दैहिक कर्म और शुद्ध आजीविका—ये तीनों मनुष्य के आचरण
से सम्बन्धित हैं, इनका आश्रय शील है, इन्हीं के द्वारा कर्मों का निग्रह होता है ॥ ३१॥
सत्येषु दुःखादिषु दृष्टिरार्या सम्यग्वितर्कश्च पराक्रमश्च ।
इदं त्रयं ज्ञानविधौ प्रवृत्तं प्रज्ञाश्रयं क्लेशपरिक्षयाय ॥ ३२ ॥
अन्वयः—दुःखादिषु सत्येषु आर्यादृष्टिः सम्यक् वितर्कश्च पराक्रमश्च इदं त्रयं
ज्ञानविधौ प्रवृत्तं प्रज्ञाश्रयं क्लेशपरिक्षयाय ॥ ३२ ॥
व्याख्या—दुःखादिषु = पीडाप्रभृतिषु ( संसारे दुःखं दुःखस्य कारणत्वादिसत्य-
मस्ति, यतो हि एतेषां कारणस्य विनाशं विना दुःखादीनां विनाशो भवितुं नार्हति,
एतेषां दुःखानां परम्परा प्रचलत्येव । ), सत्येषु=अवितथेषु, आर्यादृष्टिः=सम्यग्दर्शनम्
(दुःखादिविषये सम्यक् दृष्टि-विचार-प्रयत्नश्च करणीयम्, अनेनैव प्रयत्नेन दुःखादीनां
विनाशः सम्भवति, यतो ह्यस्य सम्बन्धं ज्ञानेनास्ति, एतेषामाश्रयः प्रज्ञा भवति, प्रज्ञा
च सत्यज्ञानमूलकमस्ति—'ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा ।' ), सम्यक् वितर्कश्च=सम्यग्विचारश्च,
पराक्रमश्च=सम्यक् प्रयत्नश्च, इदम् = पूर्वोक्तम्, त्रयम् = त्रिसङ्ख्याकम्, ज्ञानविधौ =
बोधानुशासने, प्रवृत्तम् = परायणम्, प्रज्ञाश्रयम् = एकाग्रताऽधारः, क्लेशपरिक्षयाय =
दुःखविनाशाय भवति ॥ ३२ ॥
हिन्दी—दुःखादि सत्यों के विषय में सम्यक् दृष्टि, सम्यक् विचार और सम्यक्
प्रयत्न—ये तीन ज्ञान से सम्बन्धित हैं, इनका आश्रय प्रज्ञा है, इनके द्वारा ही क्लेशों
का विनाश होता है ॥ ३२ ॥
न्यायेन सत्याधिगमाय युक्ता सम्यक् स्मृतिः सम्यगथो समाधिः ।
इदं द्वयं योगविधौ प्रवृत्तं शमाश्रयं चित्तपरिग्रहाय ॥ ३३ ॥
अन्वयः—सत्याधिगमाय न्यायेन युक्ता स्मृतिः, अथ सम्यक् समाधिः, इदं द्वयं
योगविधौ प्रवृत्तं शमाश्रयं चित्तपरिग्रहाय ॥ ३३ ॥
व्याख्या—सत्याधिगमाय—सत्यस्य=ऋतस्य, अधिगमाय = लाभाय, न्यायेन
युक्ता = समदर्शित्वेन संवलिता, स्मृतिः = आध्यानम्, अथ = अपि च, (सत्यस्याधि-
गमाय नियमपूर्वकेन पौनःपुन्येन स्मरणेन चित्तस्य निग्रहो भवति । ) समाधिः=ब्रह्मणि