सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३१६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
प्रवृत्तिदुःखस्य च तस्य लोके तृष्णादयो दोषगणा निमित्तम्।
नैवेश्वरो न प्रकृतिर्न कालो नापि स्वभावो न विधिर्यदृच्छा॥ १७॥
अन्वयः—च तस्य प्रवृत्तिदुःखस्य निमित्तं लोके तृष्णादयः दोषगणाः नैव ईश्वरः
नैव प्रकृतिः न कालः नैव स्वभावः न यदृच्छा न विधिः॥ १७॥
व्याख्या—च=पुनः, तस्य=पूर्ववर्णितस्य, प्रवृत्तिदुःखस्य=विषयासङ्गरूपक्लेशस्य,
निमित्तम्=कारणम्, लोके=अस्मिन् संसारे, तृष्णादयः=लोभप्रभृतयः, दोषगणाः=
दुर्गुणसमुदयाः, नैव ईश्वरः=न तु परमात्मा, न प्रवृत्तिः=न स्वभावः, न कालः=
नावसरः, नैव स्वभावः=न तु धर्मः, न यदृच्छा=न संयोगः, न विधिः=नैव नियोगः,
कारणमस्ति ॥ १७॥
हिन्दी—इस विषयासक्ति रूप पीड़ा का कारण इस संसार में जन्म-जन्य दुर्गुणों का
समूह है। ईश्वर, प्रकृति, काल, स्वभाव, विधि या संयोग इसका कारण नहीं है॥ १७॥
ज्ञातव्यमेतेन च कारणेन लोकस्य दोषेभ्य इति प्रवृत्तिः।
यस्मान्म्रियन्ते सरजस्तमस्का न जायते वीतरजस्तमस्कः॥ १८॥
अन्वयः—एतेन च कारणेन दोषेभ्यः लोकस्य प्रवृत्तिः इति ज्ञातव्यम्, यस्मात्
सरजस्तमस्काः म्रियन्ते वीतरजस्तमस्कः न जायते॥ १८॥
व्याख्या—एतेन च=पुरोवर्त्तमानेन च, कारणेन=हेतुना, दोषेभ्यः=दुर्गुणेभ्यः,
लोकस्य=मर्त्यलोकस्य, प्रवृत्तिः=जननम्, इति=इत्थम्, ज्ञातव्यम्=अवगन्तव्यम्,
यस्मात्=येन हेतुना, सरजस्तमस्कः—रजः=रजोगुणः, तमोभ्याम्=तमोगुणाभ्याम्,
सहिताः=संयुक्ताः, म्रियन्ते=पञ्चत्वं यान्ति, वीतरजस्तमस्कः—वीते=विगते, रज-
स्तमसी यस्य सः=रजस्तमोगुणरहितः, कदापि, न=नहि, जायते=समुत्पन्नो भवति।
हिन्दी—अतः जानना चाहिए कि इन्हीं दुर्गुणों से संसार की उत्पत्ति होती है, जो
मन का मैल और चित्त के अन्धकार से ढंका है, फिर जन्म लेने के लिए तो वे मरते
हैं, किन्तु जिनका रज और तम नष्ट हो गया है, वे कभी जन्म नहीं लेते॥ १८॥
इच्छाविशेषे सति तत्र तत्र यानासनादेर्भवति प्रयोगः।
यस्मादतस्तर्षवशात् तथैव जन्म प्रजानामिति वेदितव्यम्॥ १९॥
अन्वयः—यस्मात् इच्छाविशेषे सति तत्र तत्र यानासनादेः प्रयोगः भवति, अतः
तर्षवशात् प्रजानां तथैव जन्म इति वेदितव्यम्॥ १९॥
व्याख्या—यस्मात्=येन हेतुना, इच्छाविशेषे सति=स्पृहाविशिष्टे सति, तत्र तत्र=
तस्मिन्, यानासनादेः=प्रवहणोपवेशनप्रकारादेः, प्रयोगः=व्यवहारः, भवति=जायते;
अतः=अस्मात् कारणात्, तर्षवशात्=तृष्णाप्रभावात्, प्रजानाम्=जनानाम्, तथैव=
तेनैव रूपेण, जन्म=जननम्, इति=इत्थम्, वेदितव्यम्=बोद्धव्यम्॥ १९॥
हिन्दी—चलने या बैठने आदि की क्रियाएँ तभी होती है जब उन विषयों की
इच्छा होती है। अतः यह जानना चाहिए कि तृष्णा के प्रभाव से ही प्राणियों का
जन्म होता है॥ १९॥