सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आर्यसत्यव्याख्यानः ] षोडशः सर्गः ३१९
तर्हि, तान् = पूर्वोक्तान् तृष्णादिहेतून्, छिन्धि = खण्डय, हि = यतः, कारणमङ्गक्षयात् =
हेतुविनाशात्, कार्यक्षयः = कार्यविनष्टो भवति ॥ २५ ॥
हिन्दी - अतः हे साधु पुरुष ! विभिन्न योनि में जन्मों के कारण अभिलाषाजन्य
दोष ही हैं। यदि दुःख रो छुटकारा चाहते हो तो उन दोषों को काटो, क्योंकि कारण
के नाश होते ही कार्य स्वतः नष्ट हो जाता है ॥ २५ ॥
दुःखक्षयो हेतुपरिक्षयाच्च शान्तं शिवं साक्षिकुरुष्व धर्मम् ।
तृष्णाविरागं लयनं निरोधं सनातनं त्राणमहार्यमार्यम् ॥ २६ ॥
अन्वयः—हेतुपरिक्षयात् च दुःखक्षयः, शान्तं शिवं तृष्णाविरागं लयनं निरोधं
सनातनं त्राणम् अहार्यम् आर्यं धर्मं साक्षिकुरुष्व ॥ २६ ॥
व्याख्या—हेतुपरिक्षयात् च = कारणनाशाच्च, दुःखक्षयः = दुःखनाशः, तस्मात्
शान्तम् = स्वस्थचित्तताम्, शिवम् = कल्याणप्रदम्, तृष्णाविरागम् = अभिलाषत्यागम्,
लयनम् = विलयनम्, निरोधम् = निवारकम्, सनातनम् = पुरातनम्, त्राणम् = संरक्षकम्,
अहार्यम् = अविनाशिनम्, आर्यम् = मान्यम्, धर्मम् = नियमम्, साक्षिकुरुष्व = प्रत्यक्ष-
दर्शनं कुरु ॥ २६ ॥
हिन्दी—कारण नाश होते ही दुःख का नाश हो जाता है। तृष्णा-विनाशक,
शरण्य, निरोध रूप, सनातन, अविनाशी, पवित्र, शान्त एवं कल्याणप्रद धर्म का
प्रत्यक्ष दर्शन करो ॥ २६ ॥
यस्मिन्न जातिर्न जरा न मृत्युर्न व्याधयो नाप्रियसम्प्रयोगः ।
नेच्छाविपन्न प्रियविप्रयोगः क्षेमं पदं नैष्ठिकमच्युतं तत् ॥ २७ ॥
अन्वयः—यस्मिन् न जातिः न जरा न मृत्युः न व्याधयः न अप्रियसंयोगः न
इच्छाविपत् न प्रियविप्रयोगः तत् क्षेमं पदं नैष्ठिकम् अच्युतं च अस्ति ॥ २७ ॥
व्याख्या—यस्मिन् = नियमे, न जातिः = नहि जननम्, न जरा = न तु वार्द्धक्यम्,
न मृत्युः = न तु मरणम्, न व्याधयः = न तु रोगाः, न अप्रियसयोगः = नानभिलषित-
प्राप्तिः, न इच्छाविपत् = नेच्छाविघातः, न प्रियविप्रयोगः = नास्ति प्रियविरहः, तत्,
क्षेमम् = माङ्गलिकम्, पदम् = स्थानम्, नैष्ठिकम् = श्रद्धास्पदम्, अच्युतम् = विनाश-
रहितम्, च = पुनः, अस्ति = भवति ॥ २७ ॥
हिन्दी—उस पद की खोज करो, जिसे पा लेने पर न जन्म होता है, न बुढ़ापा; न
मौत होती है, न रोग; न तो अनभिलषित वस्तु मिलती है, न प्रिय-वियोग होता है;
वह मंगलमय स्थान श्रद्धास्पद एवं अविनाशी है ॥ २७ ॥
दीपो यथा निर्वृतिमभ्युपेतो नैवावनिं गच्छति नान्तरिक्षम् ।
दिशं न काञ्चिद्विदिशं न काञ्चित् स्नेहक्षयात् केवलमेति शान्तिम् ॥२८॥
अन्वयः—यथा दीपः निर्वृतिम् अभ्युपेतः, नैव अवनिं गच्छति, न अन्तरिक्षम्, न
काञ्चिद् दिशम्, न काञ्चित् विदिशम्, स्नेहक्षयात् केवलं शान्तिम् एति ॥ २८ ॥