सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३१२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—इस प्रकार इन चार आर्यसत्यों को ज्ञानपूर्वक ठीक-ठीक समझकर और
भावना से मन के मैलों को साफ कर वह शान्ति प्राप्त करता है और फिर जन्म ग्रहण
नहीं करता है ॥ ५ ॥
अबोधतो ह्यप्रतिवेधतश्च तत्त्वात्मकस्यास्य चतुष्टयस्य ।
भवाद्भवं याति न शान्तिमेति संसारडोलामधिरुह्य लोकः ॥ ६ ॥
अन्वयः—अस्य तत्त्वात्मकस्य चतुष्टयस्य हि अबोधतः च अप्रतिवेधतः लोकः
संसारडोलाम् अधिरुह्य भवात् भवं याति शान्तिं न एति ॥ ६ ॥
व्याख्या—अस्य = एतस्य, तत्त्वात्मकस्य = तथ्यभूतस्य, चतुष्टयस्य = चतुष्कस्य,
हि = यतः, अबोधतः = मौर्ख्यात्, च = पुनः, अप्रतिवेधतः = अजागरणतः, लोकः =
जनः, संसारडोलाम् = संसार एव = जगदेव, डोला = प्रेङ्खा, ताम्, अधिरुह्य = आरोहणं
कृत्वा, भवात् = जन्मनः, भवम् = जन्म, याति = प्राप्नोति, शान्तिम् = तृष्णाक्षयम्,
न = नहि, एति = प्राप्नोति ॥ ६ ॥
हिन्दी—इस तत्त्वात्मक चार. आर्यसत्यों को नासमझदारी एवं अप्रतिवेधता के
कारण मनुष्य संसाररूपी झूले पर चढ़कर एक जन्म से दूसरे जन्म में जाता है; उसे
शान्ति कहीं नहीं मिलती है ॥ ६ ॥
तस्माज्जरादेर्व्यसनस्य मूलं समासतो दुःखमवेहि जन्म ।
सर्वौषधीनामिव भूर्भवाय सर्वापदां क्षेत्रमिदं हि जन्म ॥ ७ ॥
अन्वयः—तस्मात् समासतः जरादेः व्यसनस्य मूलं दुःखं जन्म अवैहि, सर्वौष-
धीनां भवाय भूः इव सर्वापदां क्षेत्रं हि इदं जन्म ॥ ७ ॥
व्याख्या—तस्मात् = तेन कारणेन, समासतः = सङ्क्षेपतः, जरादेः = वार्द्धक्यादेः,
व्यसनस्य = विपत्तेः, मूलम् = बीजम्, दुःखम् = पीडाम्, जन्म = उत्पत्तिः, अवैहि =
जानीहि, सर्वौषधीनाम् = भेषजानाम्, भवाय = जन्मग्रहणाय, भूः = पृथ्वी, इव = यथा,
सर्वापदाम् = सकलविपदाम्, क्षेत्रम् = जननहेतुः, हि = यतः, इदम् = एतत्, जन्म =
उत्पत्तिरस्ति ॥ ७ ॥
हिन्दी—अतः संक्षेप में यह जानो कि वृद्धावस्था आदि विपत्तियों की जड़ जन्म-
रूपी दुःख है, जैसे सभी ओषधियां धरती से उत्पन्न होती है, उसी तरह सभी
विपत्तियों का क्षेत्र जन्म है ॥ ७ ॥
यज्जन्म रूपस्य हि सेन्द्रियस्य दुःखस्य तन्नैकविधस्य जन्म ।
यः सम्भवश्चास्य समुच्चयस्य मृत्योश्च रोगस्य च सम्भवः सः ॥ ८ ॥
अन्वयः—सेन्द्रियस्य रूपस्य हि यद् जन्म तत् नैकविधस्य दुःखस्य जन्म, अस्य
समुच्चयस्य यः सम्भवः सः मृत्योश्च रोगस्य च सम्भवः ॥ ८ ॥
व्याख्या—सेन्द्रियस्य = इन्द्रियैः = करणैः, सहितम् = सार्द्धम्, तस्य, रूपस्य =
सौन्दर्यस्य, हि = यतः, यत् = यः, जन्म = उत्पत्तिः, तत् = तदेव, नैकविधस्य = न =
नहि, एकविधः = एकप्रकारकः, इति नैकविधस्तस्य, दुःखस्य = क्लेशस्य, जन्म =