सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

वितर्कप्रहाणः ] पञ्चदशः सर्गः ३०७
कस्य = पुरुषविशेषस्य, अनुन्मत्तचेतसः—नास्ति उन्मत्तम् = विक्षिप्तम्, चित्तम् =
मानसं, यस्य तस्य, अमरवितर्कः—अमरस्य = देवस्य, वितर्कः = विसंवादः विचारो
वेति, स्यात् = भवेत् । 'तोयबुद्बुद्बुर्बले' इत्यत्र लुप्तोपमालङ्कारः ॥ ६३ ॥
हिन्दी—संसार को पानी के बुलबुले की तरह क्षणभंगुर एवं सार-विहीन देखकर
कौन स्वस्थचित्त व्यक्ति अपने को अमर समझेगा ? ॥ ६३ ॥
तस्मादेषां वितर्काणां प्रहाणार्थं समासतः ।
आनापानस्मृतिं सौम्य ! विषयीकर्तुमर्हसि ॥ ६४ ॥
अन्वयः—सौम्य ! तस्मात् एषां वितर्काणां प्रहाणार्थं समासतः आनापानस्मृतिं
विषयीकर्त्तुम् अर्हसि ॥ ६४ ॥
व्याख्या—सौम्य = हे प्रियदर्शन ! तस्मात् = तेन हेतुना, वितर्काणाम् = अनिष्ट-
विचाराणाम्, प्रहाणार्थम्—प्रहाणस्यायमिति प्रहाणार्थम् = परित्यागाय, समासतः =
सङ्क्षेपतः, आनापानस्मृतिम् — आनश्च = प्राणवायुश्च, अपानश्च = निःश्वासश्च, तयोः
स्मृतिम् = अवधारणाम्, विषयीकर्तुम् = वशे कर्त्तुम्, अर्हसि = योग्योऽसि ॥ ६४ ॥
हिन्दी—अतः हे सौम्य ! इस अनिष्ट विचार को त्यागने के लिए संक्षेप में प्राण
और अपान वायु की याद करो ॥ ६४ ॥
इत्यनेन प्रयोगेण काले सेवितुमर्हसि ।
प्रतिपक्षान् वितर्काणां गदानामगदानिव ॥ ६५ ॥
अन्वयः—इति अनेन प्रयोगेण काले वितर्काणां प्रतिपक्षान् गदानाम् अगदान् इव
सेवितुम् अर्हसि ॥ ६५ ॥
व्याख्या—इति = एतावता, अनेन = पूर्वोक्तप्रकारेण, प्रयोगेण = व्यवहारेण, काले
= यथावसरे, वितर्काणाम् = अनिष्टचिन्तनानाम्, प्रतिपक्षान् = विरुद्धविचारान्,
गदानाम् = व्याधीनाम्, अगदान् = भेषजम्, इव = यथा, सेवितुम् = चिन्तयितुम्, अर्हसि
= योग्योऽसि । उपमालङ्कारः ॥ ६५ ॥
हिन्दी—जैसे रोग से मुक्ति के लिए औषधि सेवन है, उसी तरह इन अनिष्ट
विचारों को विनष्ट करने के लिए तुम्हें इनके विपरीत विचारों का चिन्तन करना
चाहिए ॥ ६५ ॥
सुवर्णहेतोरपि पांसुधावको
विहाय पांसून बृहतो यथाऽऽदितः ।
जहाति सूक्ष्मानपि तद्विशुद्धये
विशोध्य हेमावयवान् नियच्छति ॥ ६६ ॥
अन्वयः—यथा पांसुधावकः सुवर्णहेतोः आदितः बृहतः पांसून् विहाय तद्विशुद्धये
सूक्ष्मान् अपि जहाति हेमावयवान् विशोध्य नियच्छति ॥ ६६ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, पांसुधावकः—पांसूनाम् = धूलीनाम्, धावकः =
शोधकः, सुवर्णहेतोः = कनकग्रहीतुम्, आदितः = आरम्भादेव, बृहतः = गुरून्, पांसून्