सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

वितर्कप्रहाणः ] पञ्चदशः सर्गः ३०५
अन्वयः—अयं मानवः प्रश्वसिति अन्वक्षं तदुच्छ्वसिति, तत् आश्चर्यम् अवगच्छ;
हि जीवितम् अविश्वास्यम् ॥ ५७ ॥
व्याख्या — अयम् = एषः, मानवः = मनुष्यः, प्रश्वसिति = श्वासं गृह्णाति, अन्वक्षम्
=अनुपलम्, तत् = पूर्वोक्तप्राणाः, उच्छ्वसिति = आहरति, तत् = उच्छ्वासप्रक्रियाम्,
आश्चर्यम् = विस्मयावहम्, अवगच्छ = जानीहि, हि = यतः, जीवितम् = प्राणधारणम्,
अविश्वास्यम् = अविश्वसनीयं भवति ॥ ५७ ॥
हिन्दी—यह मनुष्य जो सांस लेता और छोड़ता है, इसे आश्चर्य ही समझो, क्योंकि
यह जिन्दगी ही विश्वास के लायक नहीं है ॥ ५७ ॥
इदमाश्चर्यमपरं यत्सुप्तः प्रतिबुध्यते ।
स्वपित्युत्थाय वा भूयो बह्वमित्रा हि देहिनः ॥ ५८ ॥
अन्वयः—इदम् अपरम् आश्चर्यं यत् सुप्तः प्रतिबुध्यते, उत्थाय भूयो स्वपिति वा,
हि देहिनः बह्वमित्राः ॥ ५८ ॥
व्याख्या—इदम् = एतत्, अपरम् = अन्यत्, आश्चर्यम् = विस्मयम्, यत् सुप्तः =
प्रसुप्तो जनः, प्रतिबुध्यते = जगर्यते, उत्थाय = समुत्थाय, भूयः = पुनः, स्वपिति =
शेते, वा = अथवा, हि = यतः, देहिनः = शरीरिणः, बह्वमित्राः—बहवः = अनेके,
अमित्राः = रिपवः, इति सन्ति । जागतिकजीवनेषु लिप्तो जनः मुक्तिमार्गं प्रति गुरुणा
प्रेरितः सन्नपि रागेर्ष्याद्वेषमोहादयो रिपवः ते मुक्तिमार्गात् निवारयितुं सततं प्रयन्तन्ते,
इत्यर्थोऽप्यस्य ध्वन्यते ॥ ५८ ॥
हिन्दी—यह दूसरा भी आश्चर्य है कि सोया हुआ आदमी जागता है और जागकर
फिर सो जाता है, क्योंकि देहियों के अनेक दुश्मन हैं ॥ ५८ ॥
गर्भात् प्रभृति यो लोकं जिघांसुरनुगच्छति ।
कस्तस्मिन् विश्वसेन्मृत्यावुद्यतासावराविव ॥ ५९ ॥
अन्वयः—यः जिघांसुः गर्भात् प्रभृति लोकम् अनुगच्छति, उद्यतासौ अरौ इव
तस्मिन् मृत्यौ कः विश्वसेत् ? ॥ ५९ ॥
व्याख्या—यः = अदृश्यः, जिघांसुः—प्राणान् जिहीर्षुः = मारकः, गर्भात् = भ्रूणात्,
प्रभृति = तदारभ्य, लोकम् = जनान्, अनुगच्छति = पश्चाच्चलति, उद्यतासौ — उद्यतः =
-तत्परः, असिः = कृपाणः, येन तस्मिन्, अरौ = शत्रौ, तस्मिन् = अमुष्मिन्, मृत्यौ =
अन्तके, कः = जनः, विश्वसेत् = प्रत्ययं कुर्यात् । इवेत्युपमायाम्, तेनोपमालङ्कारः ॥५९॥
हिन्दी—गर्भावस्या से ही यह मौत जातक को मारने के पीछे लगी रहती है,
तलवार उठाये दुश्मन की तरह उस मौत में कौन विश्वास करेगा ? ॥ ५९ ॥
प्रसूतः पुरुषो लोके श्रुतवान् बलवानपि ।
न जयत्यन्तकं कश्चिन्नाजयन्नापि जेष्यति ॥ ६० ॥
अन्वयः—लोके प्रसूतः कश्चिदपि पुरुषः श्रुतवान् बलवान् अपि अन्तकं न जयति,
न अजयत्, न जेष्यति ॥ ६० ॥