सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२९८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अन्वयः—अस्मिन् प्रकृतिभिन्ने लोके कस्यचित् कश्चित् प्रियः न अस्ति, बालुका-
मुष्टिवत् कार्यकारणसम्बद्धं जगत् ॥ ३५ ॥
व्याख्या—अस्मिन् = एतस्मिन्, प्रकृतिभिन्ने = प्रकृत्या = स्वभावेन, भिन्ने इति
प्रकृतिभिन्ने = परिवर्त्तनशालिनि, लोके = संसारे, कस्यचित् = कस्यापि, कश्चित् =
कोऽपि, प्रियः = आत्मीयः, न = नहि, अस्ति, बालुकामुष्टिवत् = सिकतामुष्टिका-
सदृशः, कार्यकारणसम्बद्धम्—तः, कार्यञ्च = कृत्यञ्च, कारणञ्च = तद्धेतुश्च, कार्यकारणे,
ताभ्यां सम्बद्धमिति = कार्यकारणशृङ्खलायामाधारितः जगत् = संसार इति । बालुका-
मुष्टिवदित्यत्र उपमालङ्कारः ॥ ३५ ॥
हिन्दी—इस संसार में जहाँ स्वभाव से ही विभिन्नताएं हैं, कोई किसी का
आत्मीय नहीं है, एकमुट्ठी बालू की तरह संसार कार्य और कारणों से बँधा है ॥ ३५ ॥
बिभर्ति हि सुतं माता धारयिष्यति मामिति ।
मातरं भजते पुत्रो गर्भेणाधत्त मामिति ॥ ३६ ॥
अन्वयः—मां धारयिष्यति इति माता सुतं बिभर्ति, हि मत गर्भेण आधत्त इति
पुत्रः मातरं भजते ॥ ३६ ॥
व्याख्या—माम् = मदीयम्, धारयिष्यति = संरक्षणं करिष्यति, इति = इत्थं
विचार्य, माता = जनयित्री, सुतम् = जन्यम्, बिभर्ति = पोषयति, हि = इति निश्चयेन,
माम् = पुत्रम्, गर्भेण = गर्भाशयेन, आधत्त = धृतवती, इति = एवं, विचार्य, पुत्रः =
सुतः, मातरम् = जननीम्, भजते = सेवते ॥ ३६ ॥
हिन्दी—'यह मेरी रक्षा करेगा' यह सोचकर माँ बेटे को पालती है और 'इसने
मुझे गर्भ में धारण किया था' यह सोचकर पुत्र माँ की सेवा करता है ॥ ३६ ॥
अनुकूलं प्रवर्तन्ते ज्ञातिषु ज्ञातयो यदा ।
तदा स्नेहं प्रकुर्वन्ति रिपुत्वं तु विपर्ययात् ॥ ३७ ॥
अन्वयः—यदा ज्ञातयः ज्ञातिषु अनुकूलं प्रवर्त्तन्ते तदा स्नेहं प्रकुर्वन्ति, विपर्ययात्
तु रिपुत्वम् ॥ ३७ ॥
व्याख्या—यदा = यस्मिन् काले, ज्ञातयः = आत्मीयाः, ज्ञातिषु = आत्मीयेषु,
अनुकूलम् = हितकरम्, प्रवर्त्तन्ते = आचरन्ति, तदा = तस्मिन् काले, स्नेहम् = प्रीतिम्,
प्रकुर्वन्ति = परस्परं प्रदर्शयन्ति, विपर्ययात् = प्रतिकूलाचरणात्, रिपुत्वम् = शत्रुत्वं
प्रकुर्वन्ति ॥ ३७ ॥
हिन्दी—जब तथाकथित आत्मीय स्वजनों के साथ अनुकूल आचरण करते हैं
तब वे परस्पर स्नेह करते हैं, किन्तु वे ही आत्मीय जब प्रतिकूल आचरण करते हैं
तब वे एक-दूसरे के दुश्मन बन जाते हैं ॥ ३७ ॥
अहितो दृश्यते ज्ञातिर्ज्ञातिर्दृश्यते हितः ।
स्नेहं कार्यान्तराल्लोकश्छिनत्ति च करोति च ॥ ३८ ॥